Кульгавая качка ў небе

Расія церпіць рэкордныя страты Су-57.

Нягледзячы на цяжкае эканамічнае становішча і тэхналагічнае адставанне пасля распаду СССР, Расія працягвала гонку ўзбраенняў з ЗША, імкнучыся канкурыраваць практычна ў кожнай катэгорыі. Адным з іх было напрамак стварэння шматфункцыянальнага знішчальніка пятага пакалення Т-50, у далейшым — Су-57. Сёння гэта адзін з нямногіх серыйных знішчальнікаў пятага пакалення ў свеце, але як ён паказаў сябе за час вайны Расіі супраць Украіны? Давайце разбяромся.

Су-57 з'яўляецца найбольш распіяраным расійскім знішчальнікам, пры тым, што на момант пачатку гэтай кампаніі прасоўвання ён як след не эксплуатаваўся, а яго характарыстыкі і надзейнасць выклікалі сумневы.

У жніўні 2011 года на авіяшоу МАКС адбылася падзея, значная для аўіяспотараў. Падчас мерапрыемства ў зоркі паказу Су-57 (тады Т-50-2) адбыўся помпаж рухавіка, і самалёт не змог далей выконваць палётную праграму.

Расійская прапаганда спрабавала заглушыць тэхнічныя і тэхналагічныя праблемы самалёта заказнымі артыкуламі ў заходніх выданнях. Пэўныя псеўдааналітыкі распавядалі, наколькі гэтыя самалёты «не маюць аналагаў у свеце». Найбольш любімай тэмай такіх заказных артыкулаў было параўнанне Су-57 з F-22 і F-35, хоць тэхнічна правільна было б параўноўваць толькі з першым.

Гэта выглядала даволі смешна, бо не існаваўшы ў серыі знішчальнік усяляк пазіцыянаваўся як канкурэнт серыйных баявых машын, што ўжо тады выпускаюцца ў колькасці больш за сотню бортаў на год і даказалі сваю баяздольнасць у рэальных баявых сутыкненнях.

24 снежня 2019 года ў Хабараўскім краі пацярпеў крах першы серыйны Су-57, які пераганялі для падрыхтоўкі да пафаснай і ўрачыстай перадачы ў склад ВКС РФ. Гэта адбылося з-за адмовы сістэмы кіравання.

Катастрофы і надзвычайныя здарэнні працягваюць пераследаваць Су-57 дагэтуль. Напрыклад, 29 кастрычніка ў Ахтубінску з-за ўнутранага ўзгарання рухавіка знішчальнік цалкам згарэў.

Дык што ж не так з гэтым самалётам?

Кульгавая качка ў небе

Знішчальнік пятага пакалення пачалі распрацоўваць яшчэ ў савецкі час. Яшчэ тады наяўныя канцэпцыі заходзілі ў тупік з-за недахопу дастатковай тэхналагічнай базы і празмернай дарагоўлі такога праекта. Але ў новаўтворанай Расійскай Федэрацыі спрабавалі паказаць, што могуць не толькі не адставаць, але нават апярэджваць Захад.

Напрыклад, прыняты на ўзбраенне і запушчаны ў серыйную вытворчасць танк Т-90 (які стаў гонарам Барыса Ельцына) уяўляў сабой глыбокую мадэрнізацыю Т-72Б, што атрымала больш уразлівых зон, чым у базавага ОБТ. Канцэптуальна састарэлая баявая машына тады стала экспартным ратавальным кругам для «Уралвагонзавода», але не вывела галіны з тупіку.

Наступная генерацыя тупіковых ідэй прывяла да платформы Т-14 «Армата». Ёю пужалі ўсю Еўропу, але вырабляць яе могуць адзінкамі на год і дагэтуль не могуць выправіць дэфекты трансмісіі, паліўнай сістэмы і іншае.

Запланаваны на замену ЗРПК «Тунгуска» комплекс «Панцыр-С1» на справе аказаўся менш эфектыўным не толькі з-за праблемнай сістэмы кіравання агнём, але і з-за зенітных кіраваных ракет, што спрачаюцца з законамі аэрадынамікі.

Мноства амбіцыйных праектаў зайшлі ў глухі тупік. Бо калі ў СССР не маглі іх рэалізаваць, дык ці здольная была на гэта Расія? Аналагічна і з Су-57 — самалётам, які ўбраў у сябе рэвалюцыйныя ідэі мінулага стагоддзя, рэалізаваныя ва ўмовах адсутнасці неабходных інструментаў коштам банальнага канібалізму і фармату «Lego». Пытанне якасці такой рэалізацыі актуальнае дагэтуль.

Напрыклад, какпіт для Су-57 проста перакочаваў з Су-35, на якім размяшчаўся мадэрнізаваны набор органаў кіравання і прыборная панэль з Су-30. Фактычна расійскія авіябудаўнікі не сталі вынаходзіць нешта новае, рэвалюцыйнае, неабходнае для самалёта новага пакалення, а пазычылі прыборную панэль у самалёта 4++.

Гэта датычыць і рухавіка АЛ-41Ф1, які таксама перакочаваў з Су-35 і Су-30 і не з'яўляецца сілавой устаноўкай, што адпавядае патрабаванням самалёта пятага пакалення. Рухавік другога этапу, «Выраб-30», дагэтуль праходзіць выпрабаванні, і першы серыйны Су-57 з рухавіком новага пакалення можа быць прыняты на ўзбраенне толькі ў 2027 годзе, і гэта ў найлепшым выпадку. Падняты ў паветра ў снежні 2025-га борт 052 з рухавіком «Выраб-177» дагэтуль не завяршыў выпрабаванні, а паводле наяўнай інфармацыі менавіта ён і згарэў 29 кастрычніка 2026 года на аэрадроме «Ахтубінск».

Асобна можна было б абмеркаваць эфект малазаметнасці Су-57, што нібыта робіць яго самалётам-нябачнікам, і іншыя баявыя характарыстыкі, але пра гэта пазней. Галоўная думка гэтага раздзела ў тым, што Расія паспрабавала рэалізаваць праект, які не быў па сілах нават СССР. У выніку імітавала выкананую працу, стварыўшы самалёт, сабраны з складовых частак мінулага пакалення, але атрымала найшырэйшы піяр і казачны рэкламны бюджэт.

Вядома, можна казаць, што мая пазіцыя можа быць прадузятай. Але, думаю, усе пагодзяцца з тым, што найлепшым доказам эфектыўнасці любой тэхнікі з'яўляецца яе ўдзел у рэальных баявых дзеяннях, а не выпрабаванні ці вучэнні. Дык як жа паказаў сябе Су-57 у вайне ва Украіне?

Баявы досвед Су-57

Першы баявы досвед у Су-57 быў не ва Украіне, а ў 2018 годзе ў Сірыі, дзе ён здзейсніў 10 баявых вылетаў, наносячы ўдары па сілах паўстанцаў, у якіх не было ні СПА, ні ПЗРК. Назваць гэта баявым досведам складана, але як ёсць.

Удзел жа Су-57 у вайне ва Украіне расійскія крыніцы пацвярджалі з 2022 года, але самалёт пераважна выкарыстоўваўся для пуску ракет Х-59 і Х-69 (распрацаванай спецыяльна для яго ўнутраных адсекаў). То-бок часта баявая машына знаходзілася на бяспечнай адлегласці і наносіла дыстанцыйныя ўдары. Тым не менш страты гэты знішчальнік нёс.

Так, 8 чэрвеня 2024 года на тэрыторыі аэрадрома «Ахтубінск» у Астраханскай вобласці РФ ударнымі дронамі быў паражаны першы знішчальнік Су-57. Паводле інфармацыі ГУР МА Украіны, тады ўдалося пашкодзіць два борты.

25 красавіка 2026 года на аэрадроме «Шагол» Чалябінскай вобласці ўдарныя дроны таксама пашкодзілі два Су-57.

А 23 ліпеня і ўвогуле адбыўся надзвычай цікавы інцыдэнт. У раёне вёскі Луцына Адзінцоўскага раёна Маскоўскай вобласці расійская СПА збіла свой жа Су-57 шляхам кібернападу на яго сістэму кіравання.

У цэлым, як бачна, прамога баявога кантакту ў Су-57 яшчэ ні разу не было, і ў чужую паветраную прастору з наяўнасцю сістэм СПА ён не рызыкуе залятаць. Але ёсць яшчэ адзін вельмі важны момант, які прыхінае заслону функцыянальнасці гэтага знішчальніка-нябачніка.

Улетку 2026 года расійскія акупацыйныя войскі разгарнулі маштабную кампанію па тэрора поўдня Украіны з мэтай заблакаваць суднаходства ў Чорным моры. Для гэтых мэтаў актыўна прымяняліся рэактыўныя дроны-камікадзэ, эрзац-ракеты, удары супрацькарабельнымі сродкамі, а таксама авіяцыя, якая запускала па партовай інфраструктуры Адэскай вобласці і судам у моры ракеты Х-59/69. Сярод найбольш часта ўжываных самалётаў былі не толькі Су-35 і Су-30, але і Су-57. І вось тут самая цікавая дэталь.

Як толькі Су-57 аказваліся ў паветранай прасторы над Азоўскім морам, усе маніторынгавыя каналы паведамлялі пра пагрозу пуску авіяцыйных ракет. То-бок самалёт-нябачнік, знішчальнік пятага пакалення, «які не мае аналагаў у свеце», фіксаваўся і суправаджаўся яшчэ да падлёту на пускавы ўчастак.

Колькі насамрэч ВКС РФ атрымліваюць штогод Су-57?

У расійскіх крыніцах сцвярджаецца, што ў складзе ВКС РФ ёсць 72 знішчальнікі Су-57. Але гэта і блізка не адпавядае рэчаіснасці.

15 мая 2019 года прэзідэнт РФ анансаваў закуп Міністэрствам абароны Расіі 76 Су-57, якія павінны паступіць на ўзбраенне трох авіяцыйных палкоў да 2028 года. Такія заявы — не пра самалёты, што знаходзяцца ў лётным і баявым стане, а пра запланаваныя па кантракце. А што рэальна перададзена? І тут пачынаецца самае цікавае.

Калі спасылацца на афіцыйныя расійскія рэсурсы, то на ўзбраенне ВКС РФ з 2020 па канец 2025 года павінна было паступіць 48 бортаў, а менавіта:

2020–2021 — 4;

2022 — 6;

2023 — 11;

2024 — 13;

2025 — 14.

То-бок, відаць, Камсамольскім-на-Амуры авіяцыйным заводам імя Ю. А. Гагарына (КнААЗ) вытворчасць было выведзена на ўзровень… адзін гатовы борт у месяц. Атрымліваецца, высокатэхналагічны, «які не мае аналагаў у свеце» знішчальнік пятага пакалення вырабляецца ў такой жа колькасці, як і знішчальнік пакалення 4++? Нейк дзіўна гэта выглядае… І вось чаму.

Першы серыйны знішчальнік Су-57 быў перададзены ВКС РФ 29 студзеня 2021 года. Павінны былі два, але адзін з іх падчас пералёту пацярпеў крах у снежні 2020 года ў Хабараўскім краі з-за адмовы сістэмы кіравання.

У студзені 2022 года былі перададзены ВКС РФ два Су-57 з серыйнымі нумарамі 52201 (Т-50С-3) і 52202 (Т-50С-4), якія атрымалі бартавыя нумары 51 «сіні» і 52 «сіні». Што цікава, пры дэталёвым вывучэнні аўіяспотарамі фюзеляжу аднаго з гэтых перададзеных знішчальнікаў яны прыйшлі да высновы, што борт нумар 52 «сіні» мог атрымаць для перадачы ВКС РФ прататып другога этапу Т-50-11, перададзены ў жніўні 2017 года і які лятаў увесь гэты час з бартавым нумарам 511.

У лютым 2022 года ВКС РФ былі перададзены чарговыя два Су-57, што атрымалі бартавыя нумары 02 «чырвоны» і 52 «чырвоны».

У маі 2022 года ВКС РФ атрымалі яшчэ два знішчальнікі Су-57 з бартавымі нумарамі 53 «чырвоны» (Т-50С-5) і 54 «чырвоны» (Т-50С-6).

У снежні 2022-га ВКС РФ атрымалі чатыры Су-57.

І далей пачынаецца самае цікавае, бо ў 2022 годзе КнААЗ яшчэ працаваў па інерцыі і здаваў нарыхтаваны задзел, а вось з 2023-га ўсё кардынальна змянілася. Перш за ўсё з-за ўвядзення маштабных санкцый супраць РФ і ўскладнення вытворчасці кампанентаў, якія крытычна залежаць ад заходніх тэхналогій.

Першае паведамленне пра перадачу ВКС РФ знішчальнікаў Су-57 у 2023 годзе з'явілася 28 верасня. Іх перадавалі разам з партыяй з пары Су-35С, але колькі знішчальнікаў пятага пакалення было перададзена, не паведамлялася. Нават пафасных фота з перадачы гэтых самалётаў не апублікавалі. Тады ж, у 2023-м, з'явілася інфармацыя, што для завяршальнай зборкі фюзеляжоў Су-57 выкарыстоўваюцца элементы ўзораў для статычных і наземных выпрабаванняў.

27 снежня 2023-га была перададзена другая партыя знішчальнікаў Су-57 за год, і гэтым разам падчас паказу на фота хаця б фігураваў адзін-адзіны борт. Такім чынам, фота- і відэаверыфікацыя цягам 2023 года зафіксавала адзін унікальны борт, хаця расійскія афіцыйныя крыніцы сцвярджалі, што пастаўкі склалі 11 баявых машын.

У 2024 годзе першая партыя была перададзена аж 12 верасня, што ўжо ўказвала на сур'ёзныя праблемы КнААЗ з выкананнем кантракту па заказаных машынах. На фота і відэа перадачы ў асноўным фігураваў адзін борт, але паводле наяўнай інфармацыі ў перадачы было задзейнічана тры Су-57.

У лістападзе і снежні 2024-га было перададзена па адным знішчальніку Су-57, у выніку верыфікаваная перадача за год склала 5 бортаў. Афіцыйна было заяўлена пра перадачу 13 новых бортаў Су-57.

У 2025 годзе ў навасібірскім аэрапорце Талмачова першая перадача Су-57 адбылася ў красавіку, і гэта было ўсяго два самалёты з бартавымі нумарамі 25 «чырвоны» і 26 «чырвоны».

У лістападзе 2025-га паведамілі, што на экспарт у нейкую не названую краіну былі адпраўлены першыя два Су-57Э. Але і тут ёсць цікавы нюанс.

Заява пра першую экспартную пастаўку прагучала на афіцыйнай прэзентацыі на міжнародным авіяшоу Dubai Airshow 2025 у ААЭ, дзе і быў ва ўсёй красе прадстаўлены экспартны варыянт знішчальніка Су-57Э. Вось толькі на авіясалоне паказалі не яго, а восьмы лётны прататып знішчальніка Су-57, вядомы як Т-50-9, што атрымаў бартавы нумар 509, пры гэтым здзейсніўшы першы палёт 24 красавіка 2017 года!

Па выніках афіцыйнага ўводу ў склад ВКС РФ гэтых знішчальнікаў у 2025 годзе іх павінна было быць 14! Груба кажучы, ёсць над чым задумацца.

У лютым 2026 года была перададзена чарговая партыя Су-57, але на фота і відэа ні разу не фігуравала больш за дзве адзінкі. І яшчэ адзін момант: гэта партыя перадавалася ў межах заказу 2025 года і не мела дачынення да абавязанняў КнААЗ на 2026-ы.

У верасні 2026 года была здзейснена першая перадача Су-57, але на фота і відэа прысутнічаў усяго толькі адзін борт. Не два, не тры адначасова, не, як у снежні 2022-га, адразу чатыры новыя борты, а заўсёды толькі адзін і той жа.

І ўсё гэта выклікае шмат пытанняў. У тым ліку: якая рэальная вытворчасць Су-57 у КнААЗ?

Прынамсі, гэта сведчыць пра тое, што верыфікаваная вытворчасць Су-57, а не афіцыйна заяўленая, з 2022 года складае 3–4 новыя борты, а агульная колькасць менавіта новай прадукцыі можа быць у межах 21–22 самалётаў.

Высновы

У 2026 годзе Расія страціла найбольшую колькасць Су-57 за ўвесь час поўнамаштабнага ўварвання ва Украіну. Пры гэтым сам самалёт, на рэкламу якога былі патрачаны і працягваюць траціцца казачныя сродкі, у паўнавартасным баі і рэальных баявых умовах сябе ні разу так і не праявіў.

У цэлым у задачы самалёта-нябачніка, які добра бачны за сотні кіламетраў да выхаду на пускавы ўчастак, уваходзіць выключна тэрор на аддаленні. Прычым у задачы гэтага знішчальніка ВКС РФ нават пабойваюцца ўключаць пускі КАБаў.

Су-57 не толькі не адпавядае асноўным патрабаванням пятага пакалення, але і наўрад ці зможа да іх дацягнуцца. І гэта, бадай, яго галоўная «вартасць»: ён лакмусавая паперка тэхналагічнага тупіку расійскага ВПК.

За апошнія 35 гадоў Расія прадставіла на сусветны рынак мноства ваеннай прадукцыі, якую называюць «якая не мае аналагаў у свеце» і прадаюць па спакуслівых цэнах, нярэдка ў крэдыт. Але па факце за ўсёй гэтай прыгожай абгорткай заўсёды хаваецца нешта з вялікай колькасцю невырашаных тэхнічных дэфектаў і сумнеўнай функцыянальнасцю, асабліва ва ўмовах сучаснай вайны.

Аляксандр Каваленка, «Обозреватель»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]