Венгрыя — Сербія — Беларусь?

Расія — карлік у параўнанні з НАТА

У Сербіі адбыліся гістарычныя падзеі. Пасля амаль двух гадоў пратэстаў прарасійскі палітык Аляксандар Вучыч прайграў парламенцкія выбары «Студэнцкаму спісу». Паліцыя перайшла на бок народа, а журналісты рэгіянальнага грамадскага тэлебачання папрасілі прабачэння за гады аднабаковай падачы інфармацыі.

Ці можна назваць падзеі ў Сербіі «аксамітнай рэвалюцыяй» і перамогай ненасільніцкага супраціву?

Пра гэта сайт Charter97.org пагаварыў з былым палітвязнем, каардынатарам грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Яўгенам Афнагелем:

— Гэта прыклад перамогі ненасільніцкай аксамітнай рэвалюцыі, асабліва калі ўлічыць інфармацыю, якая з’явілася пасля выбараў. Нагадаю, некалькі сербскіх і еўрапейскіх крыніц паведамілі, што Вучыч планаваў вайсковы пераварот. У Бялград былі сцягнутыя дадатковыя войскі.

Сербская апазіцыя прадухіліла такі сцэнар, прадэманстраваўшы сілу і рашучасць. Вучыч быў гатовы пайсці на вайсковы пераварот пры падтрымцы Расіі, але частка вайскоўцаў выступіла супраць і засталася вернай Канстытуцыі.

— Што стала галоўным фактарам поспеху пратэстаў?

— Пратэсты пачаліся не ўчора і не пазаўчора. Выбары 25 кастрычніка сталі завяршэннем доўгай кампаніі ненасільніцкага супраціву, якая пачалася два гады таму, пасля трагедыі ў Новым-Садзе. Тады, нагадаю, абрынуўся навес чыгуначнага вакзала, загінулі людзі. Адна з прычын трагедыі — карупцыя і безадказнасць уладаў. Гэты трыгер ператварыў схаванае незадаволенне і размовы на кухнях у магутную і арганізаваную сілу.

Пасля гэтага пачаліся блакіроўкі ўніверсітэтаў, вулічныя акцыі. Стала відавочна, што ўлада не здольная спраўляцца з крызіснымі сітуацыямі. У сакавіку 2025 года ў Бялградзе прайшоў адзін з самых масавых маршоў пратэсту, калі сотні тысяч людзей выйшлі на вуліцы.

Было відаць, што лідары апазіцыі добра ведалі гісторыю супраціву апошніх дзесяцігоддзяў. Яны выкарыстоўвалі досвед руху «Отпор», інструменты ненасільніцкага супраціву, якія працавалі ў іншых краінах.

Другі фактар: апазіцыя пастаянна дэманстравала сілу, рашучасць і прынцыповасць, змяняла тактыку пры неабходнасці, але не адступала ад галоўнага патрабавання: «Вучыч павінен сысці».

Трэці фактар — лідары. Звярніце ўвагу: «Студэнцкі спіс» прадстаўляюць зусім розныя людзі. Ілія Срданавіч — прафесар медыцынскага факультэта і кардыёлаг, Дэян Шошкіч — эканаміст і былы кіраўнік Нацыянальнага банка, акцёр Ціхамір Станіч, легенда югаслаўскага баскетболу Дэян Бодзірога. Яны не былі палітыкамі, а былі звычайнымі грамадзянамі краіны, якія непакоіліся аб яе будучыні.

Хачу правесці паралелі з Беларуссю.

Для многіх неафітаў наша рэвалюцыя здарылася абсалютна выпадкова і пачалася летам 2020 года. Насамрэч старт ёй паклалі акцыі Беларускага Нацыянальнага Кангрэсу ў 2017 годзе, якія (вывелі тысячы і тысячы абураных беларусаў https://charter97.org/ru/news/2017/10/21/266672/) па ўсёй краіне супраць агіднага «дэкрэта аб дармаедах». Менавіта тады ў поўны голас заявілі пра сябе і рэгіянальныя блогеры. Беларускую рэвалюцыю, якая стала найбуйнейшай у Еўропе ў XXI стагоддзі, рыхтавалі дасведчаныя лідары супраціву з «Еўрапейскай Беларусі», «Народнай Грамады», шэрагу іншых партый і арганізацый, а новы імпульс ёй надалі тыя людзі, якія адчулі пратэстныя настроі ў грамадстве і рызыкнулі ўзяць удзел у прэзідэнцкай кампаніі.

— Якія прыёмы ненасільніцкага супраціву сербскай апазіцыі і студэнцкага руху сталі вырашальнымі для перамогі? Як ім удалося аб’яднаць грамадства і ператварыць пратэст у палітычны вынік?

— Ключавымі ў Сербіі я б назваў блакіроўкі ўніверсітэтаў і акупацыйныя страйкі ў 2025 годзе. Студэнты або работнікі прадпрыемстваў не проста абвяшчалі страйк. Яны рабілі сваё прадпрыемства або ВНУ «тэрыторыяй свабоды» і не давалі праціўніку туды ўвайсці.

Такіх цэнтраў у Сербіі ў пэўны момант стала вельмі шмат. Улады проста не ведалі, што з імі рабіць. Адна справа, калі людзі бастуюць, не выходзяць на працу і сядзяць па дамах. Іншая — калі сімвалы і сцягі апазіцыі лунаюць над універсітэтамі і заводамі, з’яўляюцца ў цэнтры горада, і гэта бачаць усе.

Выкарыстоўваліся дзясяткі іншых метадаў: байкоты, мірныя вулічныя акцыі і перформансы, хвіліны маўчання, сімвалічныя 15-хвілінныя прыпынкі руху, блакіроўкі мастоў і дзяржаўных прадпрыемстваў, маршы паміж гарадамі, адмова ад супрацоўніцтва. Такім чынам кожны прыхільнік перамен знаходзіў для сябе месца і магчымасць зрабіць унёсак у агульную справу.

— Што беларусы могуць узяць з досведу Сербіі для будучай перамогі над дыктатурай Лукашэнкі?

— Сербы ўжо зрыналі дыктатара — Мілошавіча ў 2000 годзе. Вырашальную ролю ў тых падзеях адыграў студэнцкі рух супраціву «Отпор», а да ўлады прыйшлі дэмакратычныя партыі. Аднак прайшло некалькі гадоў, і ўрад узначалілі былыя саюзнікі Мілошавіча, выхадцы з Сербскай радыкальнай партыі Шэшэля. Вучыч, які кіраваў Сербіяй як аўтакрат больш за 12 гадоў, у свой час займаў пасаду генсека партыі Шэшэля.

Так, як адзін з лідараў беларускага руху «Зубр», які на пачатку 2000-х быў самым масавым у Беларусі, я магу сказаць, што мы шмат чаму вучыліся ў руху «Отпор». Але і беларускі досвед быў запатрабаваны. Мала хто ведае, што перад «Аранжавай рэвалюцыяй» ва Украіне мы разам з сербамі дзяліліся досведам з актывістамі «Поры», якая пазней адыграла велізарную ролю на першым Майдане. Таксама досвед «Зубра» і «Отпора» быў выкарыстаны лідарамі грузінскай «Кмары» падчас «Рэвалюцыі руж» у Тбілісі.

Рэвалюцыі і барацьбу за свабоду ў аўтарытарных краінах нельга разглядаць ізалявана. Яны заўсёды аказваюць велізарны ўплыў на суседзяў. Першы ўкраінскі Майдан стаў прыкладам для мінскай Плошчы 2006-га, беларускія пратэсты ў 2010-м паўплывалі на «арабскую вясну».

Цяпер беларусы з надзеяй глядзяць на Венгрыю, Сербію і, вядома ж, Украіну.

Упэўнены, што поспехі сіл дабра ў гэтых краінах паўплываюць і на тое, што адбываецца ў Беларусі, і Еўропа стане кантынентам, вольным ад дыктатур.

Але я хацеў бы вярнуцца да таго, з чаго ўсё пачалося ў Сербіі. Здавалася б, у краіне ўсё «стабільна», эканоміка, нібыта, працуе, заробкі вышэйшыя, чым у Албаніі, дзяржаўныя і некаторыя незалежныя СМІ кажуць, што ў краіне ўсё не так ужо і дрэнна і пераконваюць у слабасці апазіцыі. Але адбываецца нейкая падзея — і ілюзія рушыцца, і ўсё прыходзіць у рух.

Незадаволенасць, якая назапашвалася на кухнях, у студэнцкіх інтэрнатах і заводскіх курыўках, літаральна за некалькі дзён або тыдняў выплёскваецца на вуліцу. І сотні тысяч людзей выходзяць на пратэсты.

Так было і ў 2020-м у нашай краіне. Успомніце словы большасці «незалежных палітолагаў» і замежных «карысных ідыётаў» пра «папулярнага Лукашэнку» і пра тое, што нас чакаюць «самыя нудныя выбары». Звярніце ўвагу, тое самае яны кажуць і цяпер, забыўшыся, як селі ў лужыну ў 2020-м.

Так, вельмі сур’ёзным фактарам у нашым рэгіёне з’яўляецца расійская агрэсія супраць Украіны. Але пуцінская Расія — гэта эканамічны і ваенны карлік у параўнанні з Еўрасаюзам і, тым больш, з НАТА. Успомніце (заяву нашага земляка — амерыканскага генерала Грынкевіча https://charter97.org/ru/news/2026/10/12/701641/), якая так напалохала калгаснага дыктатара.

Мы ведаем, як беларусы ненавідзяць Лукашэнку, мараць пра перамены і ўспамінаюць 2020 год. Немагчыма доўгі час утрымлівацца пры ўладзе, калі абсалютная большасць насельніцтва — супраць цябе. Любы дробны інцыдэнт, любы правал улады можа стаць трыгерам, які запусціць працэс фундаментальных зменаў у Беларусі. Гэта можа здарыцца ўжо заўтра.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]