Лёд крануўся

Пра падзенне рэжыму Вучыча.

1 лістапада споўнілася два гады з дня абвалу навесу на рэканструяваным чыгуначным вакзале ў Нові-Садзе, у выніку якога загінулі 16 чалавек. Менавіта гэтая трагедыя запусціла махавік перамен і прывяла да нараджэння новага палітычнага руху — Студэнцкага спісу, які на нядаўніх парламенцкіх выбарах у Сербіі зрынуў рэжым Аляксандра Вучыча і яго Сербскай прагрэсіўнай партыі, што знаходзіўся пры ўладзе на працягу 14 гадоў.

Увечары 25 кастрычніка, у дзень парламенцкіх выбараў, Бялград ахапіла сапраўдная эйфарыя. Дзесяткі тысяч людзей выйшлі на вуліцы, цэнтральныя плошчы напоўніліся святкуючымі, аўтамабілі сігналілі, людзі спявалі і танцавалі, запускаліся феерверкі. «Калі я сёння а дзевяці раніцы выйшла на працу, у нас на вуліцах усё яшчэ святкавалі», — распавяла мне 26 кастрычніка раніцай калега, якая жыве ў Новым Бялградзе, недалёка ад месца, дзе знаходзіўся выбарчы штаб Студэнцкага спісу. Святкаванні працягнуліся і на наступны дзень, калі тысячы прыхільнікаў Студэнцкага спісу сабраліся на сталічнай плошчы Славія. Многія не хавалі слёз і казалі, што ўпершыню за доўгі час паверылі ў магчымасць перамен.

Для некаторых жыхароў Сербіі тое, што адбылося, настолькі неверагодна, што ў гісторыі пра падзенне Вучыча яны шукаюць элементы містыкі. Яны вераць, што падчас перадвыбарчай кампаніі яго сурочыла жанчына па імені Зора з Медвежы, аднаго з найменш развітых муніцыпалітэтаў. «Адзін чалавек ніколі шчасця не ведаў, хай рассудзіць яго вялікі Бог», — сказала Зора Вучычу падчас прамога эфіру з аднаго з перадвыбарчых мітынгаў на поўдні краіны. Усяго за некалькі тыдняў да выбараў гэта выказванне перарасло ў свайго кшталту стыхійны праклён, які грамадзяне скандавалі на пратэстах па ўсёй Сербіі.

Да моманту галасавання я сама не была ўпэўненая, што перамены магчымыя. Тыднямі я знаходзілася ў напружанні, а ў дзень выбараў яно дасягнула піку. З самай ранняй раніцы паліцыя заблакавала будынак Народнай скупшчыны. Пазней на вуліцах у цэнтры Бялграда з’явіліся машыны для разгону дэманстрацый, маладыя людзі ў куртках з чорнымі капюшонамі ўвайшлі ў парк перад Новым палацам, дзе працуе прэзідэнт Сербіі, а паліцыя перакрыла і прылеглыя вуліцы. Увесь раён паміж Рэспубліканскай выбарчай камісіяй, Народнай скупшчынай і Новым палацам апынуўся заблакаваным. У мяне было адчуванне, што рэжым Вучыча рыхтуецца да пратэстаў. Танюг, былае югаслаўскае дзяржаўнае, а цяпер прыватнае інфармагенцтва, блізкае да Сербскай прагрэсіўнай партыі, каля 21:30 у прамым эфіры паведаміла, што паводле падліку 30% галасоў СПС лідзіравала з вынікам 54%, тады як Студэнцкі спіс набіраў каля 36%. Так і засталося незразумела, хто менавіта быў крыніцай гэтай інфармацыі, што аказалася непраўдзівай.

Неўзабаве пасля гэтага ў прамым эфіры Вучыч абвясціў пра паразу сваёй партыі. У мяне на вочы навернуліся слёзы. Калі камера вярнулася ў студыю, журналістка Ёвана Ёксімавіч, сербская версія Ксеніі Сабчак, выглядала абсалютна разгубленай. Яна была відавочна шакаваная і нават забылася прадставіць госця, які знаходзіўся ў студыі. Ужо на наступны дзень Ёксімавіч пакінула краіну. Грамадзянін Вучыч заявіў, што не збіраецца ўцякаць і мае намер працягваць палітычную барацьбу, цяпер ужо знаходзячыся ў апазіцыі.

Падаецца, Сербія становіцца іншай краінай. Усяго за тыдзень змянілася вельмі многае: адна за адной ідуць адстаўкі ў палітычнай вярхушцы, адбываюцца затрыманні і вобшукі, пракуратура працуе так актыўна, як, бадай, не працавала за апошнія дзесяць гадоў — прынамсі за ўвесь час, пакуль я прафесійна займаюся журналістыкай. Ініцыявана маштабная рэвізія працы ўсіх 87 пракуратур краіны, у тым ліку дзеля прадухілення магчымага знішчэння дзяржаўных дакументаў. Пачатая праверка гучных спраў — ад праслухоўкі тэлефонаў актывістаў пратэстаў да абставін абвалу навесу на вакзале ў Нові-Садзе. Бо судовы працэс, які мусіць вызначыць, хто нясе адказнасць за трагедыю, па сутнасці так і не пачаўся.

Адна з найболей рэзанансных спраў звязаная з банкам Alta Banka, якім валодае бізнесмен Давор Мацура, якога лічаць блізкім да Вучыча. У ноч на мінулую суботу Нацыянальны банк Сербіі адклікаў у Alta Banka ліцэнзію. Гэта адбылося пасля таго, як інфарматар паведаміў пра спробу вывесці з банка каля аднаго мільярда еўра ў Расію, што магло паставіць пад пагрозу пенсійныя выплаты і зберажэнні кліентаў. Пакуль невядома, хто стаяў за нібыта спробай вываду сродкаў, гэтыя абставіны яшчэ павінен устанавіць суд. Сітуацыя выклікае асаблівую занепакоенасць у грамадзян Расіі, якія жывуць у Сербіі. Банк быў адным з нешматлікіх у краіне, якія працягвалі адкрываць рахункі расіянам, а цяпер яны часова пазбаўленыя доступу да сваіх сродкаў. Пакуль неясна, колькі яна працягнецца, а мае знаёмыя расіяне ў Бялградзе кажуць, што нават не ўяўляюць, як будуць купляць прадукты, бо ўсе іх грошы знаходзяцца на рахунках у Alta Banka.

Чакаецца, што галоўнай задачай Студэнцкага спісу стане правядзенне ўнутраных рэформаў. Праграма руху накіраваная на аднаўленне вяршэнства права, вызваленне судовай сістэмы і СМІ ад палітычнага ўплыву. Наколькі глыбока ўплыў Сербскай прагрэсіўнай партыі пранік у медыя-сферу, становіцца ўсё больш відавочна на фоне адставак апошняга тыдня: свае пасады пакінулі генеральны дырэктар грамадскага вяшчальніка Сербіі, кампаніі Радыё і тэлебачанне Сербіі, а таксама кіраўнік грамадскага вяшчальніка Ваяводзіны, аўтаномнага краю на поўначы краіны. Радыё і тэлебачанне Ваяводзіны публічна папрасіла прабачэння ў гледачоў за шматгадовае аднабаковае асвятленне падзей у краіне.

Пакуль застаецца адкрытым пытанне, хто стане прэм’ер-міністрам Сербіі і якім будзе яго падыход да знешняй палітыкі. Першым у Студэнцкім спісе значыцца Ілія Срдановіч — кардыёлаг, прафесар медыцынскага факультэта ўніверсітэта Нові-Сада, і яго называюць адным з магчымых кандыдатаў на пасаду прэм’ер-міністра. Срдановіч ужо заявіў, што новая ўлада не мае намеру рэзка змяняць знешнепалітычны курс Сербіі і разлічвае працягваць супрацоўніцтва з усімі краінамі, у тым ліку і з Расіяй.

Масква застаецца асноўным пастаўшчыком газу ў Сербію, каля 80% усяго імпартаванага краінай газу паступае з Расіі па льготнай цане. Дзеючае газавае пагадненне паміж Сербіяй і Расіяй, якое раней прадстаўлялі як настолькі важнае, што Вучыч і Уладзімір Пуцін абмяркоўвалі яго асабіста па тэлефоне, заканчваецца 31 снежня, у разгар зімы. Акрамя таго, Расія застаецца найбуйнейшым акцыянерам ключавой нафтавай кампаніі Сербіі і, падобна, не спяшаецца прадаваць сваю долю, нягледзячы на два гады амерыканскіх санкцый у дачыненні да кампаніі, а таксама зацягнутыя перамовы з венгерскай кампаніяй MOL аб яе набыцці. Улічваючы ўсё гэта, малаверагодна, што Сербія ў бліжэйшы час увядзе санкцыі супраць Расіі.

Напэўна, новых уладаў чакае няпростая праца. Аднак ЕС дае зразумець, што гатовы зноў прыняць сваю блудную дачку Сербію, якая атрымала статус краіны-кандыдата на ўступленне ў Еўрасаюз у 2012 годзе.

Ёвана Георгіеўскі «Радыё Свабода»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]