У колькі Путіну ўжо абышлася вайна?

Страты — ад Казахстана да Кітая.

Чатыры з лішнім гады таму прэзідэнт Расіі Уладзімір Пуцін пачаў паўнамаштабнае ўварванне ва Украіну, і з таго часу ён не толькі не дасягнуў ваеннай перамогі, пра якую марыў, але яшчэ і сапсаваў адносіны з іншымі краінамі, якія выбудоўваў дзесяцігоддзямі. У выніку Расія апынулася ў большай ізаляцыі, чым калі-небудзь з часоў бальшавіцкай рэвалюцыі.

Аднаго толькі ўварвання ва Украіну хапіла, каб убіць клін паміж Расіяй і яе саюзнікам — Казахстанам. Пуцін даўно ставіць пад сумнеў асновы незалежнай дзяржаўнасці Казахстана, сцвярджаючы, што народ гэтай краіны жадае больш цесных сувязяў з Расіяй. Гэтыя заявы нагадваюць прамовы Пуціна пра Украіну.

І таму пасля ўварвання 2022 года прэзідэнт Казахстана Касым-Жамарт Такаеў адхіліў просьбы Крамля аб дапамозе, а затым заявіў Пуціну, што Казахстан не прызнае падтрымліваемыя Расіяй сепаратысцкія рэгіёны ва Украіне. Акрамя таго, ён падпісаў пагадненне аб ваенным супрацоўніцтве з Турцыяй, зрабіўшы сваю краіну першым членам створанай Расіяй «Арганізацыі Дагавора аб калектыўнай бяспецы» (АДКБ), які дасягнуў падобных дамоўленасцяў з краінай НАТА. З цягам часу адносіны Пуціна з Такаевым палепшыліся, але, хутчэй за ўсё, толькі таму, што абодвум бакам па-ранейшаму патрэбныя адзін аднаму.

Або паглядзіце на Арменію. Калі ў верасні 2023 года Азербайджан пачаў ваенную аперацыю па ўсталяванні кантролю над Нагорным Карабахам (этнічным армянскім анклавам у межах сваёй тэрыторыі), расійскія міратворцы, якія былі там размешчаныя, нічога не зрабілі, і ўсё насельніцтва анклава (каля 100 тысяч чалавек) было вымушанае ўцячы. Не мінуў і год, як Арменія абвясціла пра планы выхаду з АДКБ і пачала закупляць зброю ў Францыі і Індыі. А Расія датэрмінова вывела сваіх міратворцаў з рэгіёна.

Крэмль здолеў сапсаваць адносіны і з Азербайджанам, хоць той і выйграў ад крамлёўскай здрады Арменіі. У снежні 2024 года расійская ракета класа «зямля–паветра» збіла пасажырскі самалёт авіякампаніі Azerbaijan Airlines, забіўшы 38 чалавек. Прэзідэнт Азербайджана Ільхам Аліеў запатрабаваў ад Крамля кампенсацыі і прыцягнення вінаватых да адказнасці, але Пуцін амаль год адмаўляўся прызнаваць віну. Тым часам Аліеў пачаў ігнараваць Пуціна, не прыехаўшы ў маі 2025 года на штогадовы расійскі парад Перамогі; падчас аблавы расійскага спецназа на этнічных азербайджанцаў у Екацярынбургу загінулі некалькі чалавек; Азербайджан правёў рэйд у бакинскім офісе расійскага дзяржаўнага СМІ «Спутник», арыштаваўшы яго супрацоўнікаў.

Аднак праз Азербайджан праходзіць крытычна важны гандлёвы калідор у Іран, а гэтая краіна (да таго, як у лютым ЗША і Ізраіль пачалі з ёю вайну) пастаўляла Расіі дроны і балістычныя ракеты для вайны ва Украіне. (Дарэчы, Расія фактычна кінула Іран, калі той трапіў пад агонь). Каб захаваць гэты калідор адкрытым, Крэмлю давялося праглынуць абразы з боку Азербайджана, і ў кастрычніку 2025 года Пуцін, нарэшце, прызнаў, што самалёт быў збіты расійскімі сістэмамі СПА, і непэўна паабяцаў кампенсацыю.

Хоць яго фармальныя прабачэнні і расчысцілі шлях да аднаўлення адносін, увесь гэты эпізод стаў сур’ёзнай знешнепалітычнай памылкай Расіі. І ў царскія, і ў савецкія часы крамлёўскія кіраўнікі стагоддзямі ўмела лавіравалі ў супярэчнасцях паміж Арменіяй і Азербайджанам. Але Пуцін, пачаўшы вайну ва Украіне, здолеў сапсаваць адносіны з абедзвюма краінамі.

У Сірыі Расія амаль дзесяць гадоў марнавала на падтрымку рэжыму Башара Асада, наносіла авіяўдары і ўжывала сухапутныя войскі супраць паўстанцаў, адначасова забяспечваючы Асаду дыпламатычнае прыкрыццё ў Савеце Бяспекі ААН. Узнагародай Расіі быў кантроль над ваенна-марской базай у Тартусе і авіябазай Хмеймім.

Але ў лістападзе 2024 года сірыйскія паўстанцы пачалі раптоўнае наступленне, на якое расійская армія, паглынутая вайной ва Украіне, не змагла адказаць у поўную сілу. За некалькі дзён упалі Алепа і Дамаск, а Асад уцёк у Маскву. Столькі было патрачана, але ў выніку Расія засталася ні з чым.

Не менш ганебная гісторыя і з расійскім замахам на Афрыку. Да вайны ва Украіне найміты з ПВК «Вагнер» пашыралі расійскі ўплыў на ўсім кантыненце: у абмен на кантракты на забеспячэнне бяспекі яны атрымлівалі палітычную лаяльнасць і правы на здабычу карысных выкапняў. Напрыклад, у Малі яны пазіцыянавалі сябе як ключавую апору ваеннай хунты ў яе барацьбе з джыхадзістамі.

Але ў 2024 годзе туарэгскія паўстанцы ўчынілі засаду на малійска-«вагнераўскі» канвой паблізу горада Тінзаўатэн, забіўшы дзесяткі расійскіх наймітаў. А затым джыхадзісты атакавалі аэрапорт і дзяржаўную акадэмію жандамерыі ў Бамака. Сцвярджэнні пра тое, што «Вагнер» зрабіў Малі больш бяспечнай, страцілі сэнс. Частка сіл, перайменаваных у «Афрыканскі корпус», заставалася ў краіне пасля таго, як у чэрвені мінулага года ПВК «Вагнер» афіцыйна пакінула Малі, але цяпер і яны сышлі.

Не лепш ідуць справы ў Пуціна і ў Еўропе. Схільны да Расіі прэм’ер-міністр Венгрыі Віктар Орбан нядаўна пайшоў у адстаўку, прайграўшы выбары пасля 16 гадоў ва ўладзе. А прэзідэнт Сербіі Аляксандар Вучыч ціха падстрахоўваецца: хоць спачатку здавалася, што Сербія падтрымлівае ўварванне Расіі ва Украіну, Вучыч пасля неаднаразова сустракаўся з прэзідэнтам Украіны Уладзімірам Зяленскім і экспартаваў ва Украіну боепрыпасы як мінімум на $908 млн праз трэція краіны (Балгарыю, Чэхію і Польшчу).

Вучыч таксама разарваў ваенныя кантракты з расійскімі пастаўшчыкамі зброі, а затым падпісаў з Францыяй угоду на суму 2,7 млрд еўра аб пастаўцы 12 знішчальнікаў Rafale. Пуцін аддае перавагу пакуль не рэагаваць. Апошняе, што яму цяпер трэба, — гэта канчаткова страціць аднаго з апошніх сваіх відавочных саюзнікаў у Еўропе.

Тым часам даўно залежны ад Пуціна прэзідэнт Беларусі Аляксандр Лукашэнка вызваліў палітвязняў у надзеі палепшыць адносіны з Захадам. І ў яго нават быў кантакт з прэзідэнтам ЗША Дональдам Трампам. Хоць «апошні дыктатар Еўропы» не разрывае сувязяў з Крэмлём, ён рыхтуе сабе шляхі адыходу і адначасова павышае стаўкі.

Нарэшце, Кітай. Да вайны ва Украіне Расія і Кітай прадстаўлялі сябе дзвюма вялікімі дзяржавамі, што супрацьстаяць заходняму дамінаванню, а напярэдадні ўварвання яны ўзвялі на п’едэстал сваё «партнёрства без межаў». Але сёння іх адносіны больш падобныя да няроўнага шлюбу па разліку, чым да саюза роўных па сіле гульцоў. Кітай пастаўляе Расіі тавары двайнога прызначэння, у тым ліку мікраэлектроніку і станкі (але не зброю), а Расія прадае Кітаю нафту і газ са скідкай.

Мабыць, самым верным сябрам Расіі цяпер стала Паўночная Карэя, якая накіравала больш за 10 тысяч салдат змагацца плячо да пляча з расійскімі сіламі ў Курскай вобласці пасля вылазкі Украіны на тэрыторыю Расіі ў жніўні 2024 года. Праўда, нават гэтыя адносіны носяць выключна транзакцыйны характар і грунтуюцца на агульным для гэтых краін адчуванні небяспекі і на варожасці да Захаду.

Пуцін меркаваў, што ўварванне ва Украіну верне Расіі статус вялікай дзяржавы, аслабіць уплыў Захаду і паскорыць пераход да шматполярнага міжнароднага парадку. Замест гэтага ўварванне знішчыла аўтарытэт Крамля як партнёра і саюзніка. У Расіі ўсё яшчэ ёсць ядзерная зброя, пастаяннае месца ў Савеце Бяспекі ААН і велізарныя запасы энергарэсурсаў, але ўкраінская вайна сур’ёзна аслабіла яе і пазбавіла магчымасці дэманстраваць сілу і ўплываць на сусветныя справы якім-небудзь іншым чынам, акрамя як пагрозамі вайны.

Ніна Хрушчова, Project Syndicate

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]