Расійскі інтэрнэт атрымаў «электронны Альцгеймер»

Удары па дата-цэнтрах «Яндэкса» выявілі ўразлівасць пуцінскай сістэмы.

Пуцін, здаецца, дарэмна папрасіў Трампа абараніць расійскія НПЗ: удары Узброеных Сіл Украіны па дата-цэнтрах могуць аказацца куды больш балючымі па наступствах.

Галоўныя падзеі мінулага тыдня ў Расіі ізноў сфармаваныя Украінай — і гэта шмат пра што сведчыць, хто тут насамрэч вызначае геапалітычную павестку. Гэтыя падзеі: вельмі раптоўная заява Дональда Трампа пра энергетычнае перамір’е паміж Расіяй і Украінай і ўдары ўкраінскіх дронаў па найважнейшых дата-цэнтрах «Яндэкса».

Не паліце, мужыкі, не паліце

Што да энергетычнага перамір’я, дык заключана яно было, відаць, толькі ў галаве амерыканскага прэзідэнта пасля таго, як яго скандальная «здзелка па дызельным паліве» з Пуціным выклікала незадаволенасць нават у лагеры яго ўласных прыхільнікаў. Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі даведаўся, што нібыта заключыў такое перамір’е, проста падчас інтэрв’ю амерыканскім медыя. І адразу зарыентаваўся — сказаў, што толькі «за», калі, вядома, Расія згодная. Расія да сярэдзіны дня панядзелка працягвала маўчаць.

Аднак не выключана, што да Трампа з Масквы ўсё ж такі датэлефанаваліся. Можна прыкладна ўявіць, што сказалі. Маўляў: мужык, ты што творыш? Якое яшчэ энергетычнае перамір’е, калі мы збіраемся гэтай зімой замарозіць Украіну? Бо інакш нам ніяк не дасягнуць сваіх мэтаў. Бо дэнацыфікацыя — гэта прыкладна як у вас было з індзейцамі: добры ўкраінец — … ну, табе ж лепш ведаць.

Не, не вазьмуся сцвярджаць, што ўсё было менавіта так, але інакш не магу ўявіць, адкуль раптам неўзабаве ўзялася папраўка: энергетычнае перамір’е — калі Украіна не б’е па шматлікіх расійскіх НПЗ, а Расія — не б’е па адзіным украінскім НПЗ, які і працуе, у лепшым выпадку, на трэць магутнасці. Ну, можа, яшчэ запраўкі пашкадуе — калі яны, вядома, не акажуцца выпадкова побач з «ваеннымі мэтамі». Бывае, ведаеце, гэтыя ваенныя мэты вечна аказваюцца то ў дзіцячых садах, то ў школах, то ў жылых дамах і гандлёвых цэнтрах. Хітрыя яны, гэтыя ўкраінцы.

Увогуле, папраўка з’явілася, але Расія ўсё роўна маўчыць — відаць, малавата будзе. Нават не ведаю, што яшчэ Трампу давядзецца сказаць. Асабліва ў святле таго, як Зяленскі вытанчана адбіў яго даволі жудасны наезд. Дайшло да таго, што на скандальную заяву пра тое, што Украіне патрэбны іншы прэзідэнт, адказаў: ды на здароўе! Дайце нам 60 дзён спынення агню — і мы правядзём выбары!

Відаць, пакуль у Крамлі і Белым доме напружана думаюць, што б яшчэ такога запатрабаваць ад Украіны. Але так, каб абураныя амерыканскія выбарцы 3 лістапада не правалілі рэспубліканцаў у абедзвюх палатах Кангрэса.

Гэтая «Аліса» зламалася, нясіце наступную

А можа, маўчанне выклікана тым, што ў галовы крэмлёўскіх сядзельцаў пачала закрадацца думка, што ўдары ЗСУ па НПЗ — не самае страшнае. Вядома, балюча атрымліваць удар па кашальку — і не толькі дзяржаўным, але, кажуць, і асабіста пуцінскім. І народ у чэргах на запраўках ужо ўголас лаяў і Пуціна, і яго вайну. Але ў апошнія дні народ яшчэ больш раз’юшыўся, калі высветліў, што не можа ні таксі выклікаць, ні дастаўку замовіць, ні ўласнымі грашыма распарадзіцца. Ды калі б справа была толькі ў народзе!

А, дарэчы, пра ўсё па парадку.

Хроніка удараў такая. Уначы з 7 на 8 кастрычніка ЗСУ ўдарылі па дата-цэнтры «Яндэкса» ў горадзе Сасава Рязанскай вобласці. У гэтым дата-цэнтры размяшчаліся два з трох суперкамп’ютараў кампаніі — самы магутны «Червоненкис» і «Ляпунов», задзейнічаныя ў навучанні нейрасетак, у тым ліку YandexGPT і Alice AI. Вынік: праца ЦОД (цэнтр апрацоўкі даных — руская назва дата-цэнтраў) цалкам спыненая, і кампанія заявіла, што не можа назваць тэрміны аднаўлення.

Уначы з 8 на 9 кастрычніка — удар па дата-цэнтры ў індустрыяльным парку «Грабцава» Калужскай вобласці. Гэта найбуйнейшы ЦОД «Яндэкса», у якім стаяў апошні, трэці суперкамп’ютар «Галушкин».

Ноч з 10 на 11 кастрычніка — удар па дата-цэнтры ў мікрараёне Энергетык Уладзімірскай вобласці. Адключаная зона даступнасці ru-central1-a. Платформа Yandex Cloud была пераведзеная ў аварыйны рэжым, а астатняя ІТ-інфраструктура прызнаная «няўстойлівай».

Адключыліся не толькі разумныя калонкі «Аліса», адключылася зона даступнасці ru-central1-b платформы Yandex Cloud. А гэта — месца захоўвання даных мноства камерцыйных кампаній і самога «Яндэкса». Службы таксі «Яндэкс Go» перасталі працаваць не толькі ў Расіі, але і ў сумежных краінах і нават зусім не сумежных. Напрыклад, у Бялградзе, сталіцы Сербіі, якая другі раз у гісторыі стала цэнтрам рускай эміграцыі, 32 з 33 таксапаркаў горада працуюць праз «Яндэкс Go». Расійскія рэлоканты, прывыклыя выклікаць таксі праз прыкладанне і радуючыся, што грошы за паездку можна спісаць нават з расійскай карты, выявілі, што сэрбы былі не так ужо і памыляліся, традыцыйна выклікаючы таксі па тэлефоне і разлічваючыся наяўнымі.

У самой Расіі далі збой амаль усе папулярныя сэрвісы — ад Т-банка да мабільных аператараў, ад сайтаў расійскіх СМІ да службаў замовы чыгуначных білетаў. Што ўжо там сэрвісы: «Яндэкс Pay» перастаў працаваць. І, напрыклад, няшчасныя пакупнікі білетаў на неадбыўшыся канцэрт Канье Уэста цяпер не могуць атрымаць свае грошы назад.

Нашмат сур’ёзнейшыя праблемы ў тых, хто захоўваў свае даныя ў воблаку «Яндэкса». А захоўвалі многія. Як прыватныя карыстальнікі, якія баяліся страціць доступ да воблака Google і іншых замежных воблачных сховішчаў, так і амаль увесь бізнес, якому ўлады проста прадпісалі перанесці ўсе даныя на айчынныя серверы. «Яндэкс» вельмі дарэчы расійскія ўлады прымусілі адключыць яго сэрвісны цэнтр у Фінляндыі: «нядружалюбная краіна». Цяпер кампанія ліхаманкава пераносіць даныя на серверы старонніх кампаній — як айчынных, так і ў Казахстане і Беларусі. Але ў айчынных не так шмат вольнай прасторы, а Казахстан, напрыклад, ужо занепакоены пераносам уласных сэрвісаў з сервераў «Яндэкса» на хатнія серверы. Усё будзе па рэшткавым прынцыпе.

Бізнес цяпер нават не разумее, якія базы даных у яго захаваліся і могуць быць адноўленыя з рэзервовых копій, якія будуць адноўленыя «Яндэксам», а якія — страчаныя беззваротна. Адпаведна, падлічыць страты таксама цяжка, і наўрад ці атрымаецца зрабіць гэта хутка.

Не было б шчасця

Але ёсць, як кажуць, і добрыя навіны. Праўда, неафіцыйныя — занадта ўжо гэта далікатная тэма. Напрыклад, удары моцна ўскладняюць дакладнасць расійскіх атакаў на Украіну: у вайсковых, вядома, свае серверы, але апрацоўку даных пра цэлі, кажуць, яны бралі якраз у ШІ «Яндэкса».

З той жа серыі — чуткі, што сістэма распазнавання твараў, якая выкарыстоўваецца на вуліцах расійскіх гарадоў, таксама дае збоі. Так, даныя відэаназірання таксама апрацоўваліся на серверах «Яндэкса».

Падобна, «адваліўся» і «белы спіс» Раскамнагляду: многія карыстальнікі адзначаюць, што пачалі адкрывацца раней заблакіраваныя рэсурсы. Дахо́дзіць да смешнага: знаёмы не змог трапіць на «Госуслуги», затое спакойна глядзіць YouTube і змог пагаварыць са мной праз WhatsApp.

Нарэшце, неафіцыйны, але відавочна назіраемы факт: у медыя ЗША, Германіі, Францыі, Польшчы і іншых «нядружалюбных» краін раптам зніклі цэлыя палчышчы ботаў і «ўзрушаных грамадзянаў». Якая нечаканасць! яны таксама «жылі» на спаленых серверах. І так шчыльна жылі, што, як пажартаваў папулярны блогер Усевалад Арлоў: «За нейкі тыдзень бесчалавечныя бандэраўцы спалілі ¾ амерыканцаў, што актыўна падтрымлівалі ў сетцы Трампа, ¾ французаў, што актыўна падтрымлівалі ў інтэрнэце Ле Пен, ¾ немцаў, што актыўна падтрымлівалі ў інтэрнэце АдГ, ¾ італьянцаў, што актыўна падтрымлівалі ў інтэрнэце Ваначчы, ¾ палякаў, што актыўна прасоўвалі ў інтэрнэце антыбандэраўскую павестку… Не менш за 200 млн ахвяр. І ніхто нават не заплакаў. Жахлівы, жахлівы свет».

І гэта, магчыма, далёка не ўсе добрыя навіны: тыя ж чуткі ўпарта сцвярджаюць, што нават там, дзе даныя (вельмі далікатныя даныя!) захоўваліся на ведамасных серверах, вылічэнні ўсё адно праводзіліся… так, усё там жа, у «Яндэкса».

Электронны Альцгеймер

Найбольш балючы пытанне, вядома, — калі ўсё пачыняць? Падымаць упаўшыя сэрвісы пачалі ўжо неўзабаве пасля першай атакі, і паводле стану на панядзелак нешта пачало працаваць, а нешта не.

Асноўныя праблемы — з воблачнымі сэрвісамі: Yandex Cloud Console і API даступныя, Compute даступны часткова, IAM даступны, у большасці астатніх функцыі абмежаваныя. Кампанія сапраўды працуе кругласутачна, дзяржава паабяцала дапамогу, магчыма, будзе знятая забарона на выкарыстанне замежных «нядружалюбных» пляцовак — зноў жа па чутках, «Яндэкс» ужо рэанімуе магутнасці ў Фінляндыі (але тут невядома, як на гэта адрэагуюць фінскія ўлады). Дахо́дзіць да смешнага: падтрымка «Яндэкса» працуе праз WhatsApp, а вадзіцелям прапануюць выкарыстоўваць карты Google.

Але тут, як і з атакамі на НПЗ, — падзеі развіваюцца. Уначы з нядзелі на панядзелак атак не было, але гэта не значыць, што яны не ўзновяцца. І не факт, што ўсё абмяжуецца дата-цэнтрамі «Яндэкса» (якіх у яго засталося два) — у «Ростелекома», напрыклад, 29 дата-цэнтраў, і менавіта яны выкарыстоўваюцца дзяржаўнымі службамі, аж да самых адчувальных. Так, магчыма, яны лепш абароненыя, магчыма, нават частка з іх, як мінімум, недаступная для ЗСУ або з-за тэрытарыяльнага размяшчэння, або праўдзівыя чуткі пра падземныя дата-цэнтры. Але, як паказалі атакі на «Яндэкс», канфігурацыя сувязяў дата-цэнтраў такая, што збоі могуць закрануць самыя нечаканыя сферы.

Эксперты канстатуюць, што галоўная праблема нават не ў гэтым — галоўная праблема ў чыпах. У знішчаных суперкамп’ютарах «Яндэкса» выкарыстоўваліся тысячы перадавых чыпаў Nvidia — усе яны строга забароненыя да ўвозу ў Расію, за імі ўсталяваны найстрожшы кантроль (і цяпер ён, без сумневу, будзе ўзмоцнены), і ўвезці такую масу чыпаў проста немагчыма. Гэта — на гады. А без іх электронныя «мозгі» кампаніі будуць нагадваць хворага на Альцгеймера: тут памятаю, тут не памятаю, тут усё перамяшалася ў галаве. А значыць, рунэт будзе адкінуты як мінімум на 10–15 гадоў назад. Са ўсімі належнымі наступствамі.

Дазбіралі

Але я б адзначыла яшчэ больш важны момант. Многія здзіўляліся выбару аб’ектаў атак ЗСУ, калі яны пачалі граміць склады Wildberries. Але пасля атак на дата-цэнтры «Яндэкса» стала зразумела, што ЗСУ б’юць па дакладна вылічанай імі ахілавай пятае расійскай эканомікі. Паглядзіце, як цяпер усё ў ёй уладкавана. Ёсць Wildberries — і некалькі іншых, значна менейшых маркетплейсаў. Ёсць «Яндэкс» — і некалькі значна менейшых ІТ-платформаў. Далей можна працягваць: «Аэрафлот» — і некалькі менейшых авіякампаній, Сбербанк — і некалькі банкаў паменш…

Разумееце алгарытм? Дзяржава выбірае «якарнага» прадстаўніка таго ці іншага сектара і дае яму максімум прэферэнцый — адначасова наладжваючы працу дзяржаўных структур у асноўным праз яго. Дадае некалькі другарадных персанажаў — для антуражу, рэзерву і асобных інтарэсаў, дзяржаўных і недзяржаўных.

Гэта нават не класічная алігаполія — гэта дакладны адбітак іерархічнай сістэмы пуцінскай улады, дзе ёсць адзін Пуцін, ёсць група яго паплечнікаў — і далей выпаленае поле. І вось па самым устроі гэтай сістэмы б’юць цяпер украінскія дроны. Гэтую сістэму збіралі, зыходзячы з уласнага ўяўлення пра правільна ўладкаваную дзяржаву і зручнасць кіравання. А аказалася, што для дэзараганізацыі працы цэлых сектараў такая сістэма таксама вельмі зручная.

Магчыма, менавіта таму расійскі адказ на абвешчанае Трампам энергетычнае перамір’е да сярэдзіны дня панядзелка так і не быў сфармаваны. Што Дзмітрый Пяскоў, што Сяргей Лаўроў выступілі з нечым няўразумелым. Бо ясна ж сказана: гаворка ідзе пра спыненне удараў толькі па НПЗ. А з астатнімі аб’ектамі ў Расіі, як ясна выказаўся Трамп, «рабіце што заўгодна».

Дык можа, проста цяпер у Крамлі разважаюць, што будзе з расійскім інтэрнэтам, калі ЗСУ працягнуць біць па дата-цэнтрах? Можа, нават дайшлі да разваг пра тое, што будзе, калі ЗСУ знойдуць магчымасць ударыць па банкаўскай сістэме? Па авіяперавозках? Па любым іншым сектары, уладкаваным менавіта паводле такой іерархічнай сістэмы?

А можа, нічога такога яны пакуль і не думаюць — не да таго, трэба вырашаць праблемы па меры іх паступлення, як яны любяць, і пастарацца ўгаварыць Трампа яшчэ на што-небудзь карыснае для Расіі. Вось толькі праблемы нікуды не дзенуцца, разважай пра іх — не разважай. Бо галоўная з іх — не ахоўныя сеткі над усім, што магчыма, а самае ўладкаванне нават не расійскай эканомікі, а мазгоў тых, хто Расіяй кіруе.

А з гэтай праблемай і Трамп не дапаможа.

Тацяна Рыбакова, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]