Вырашальны момант для незалежнасці Украіны

Шанец даецца адзін раз.

«Будзьце дужыя і адважныя. Не бойцеся і не палохайцеся іх, бо Сам Гасподзь, ваш Бог, пойдзе з вамі; Ён не пакіне вас і не адступіцца ад вас». (Другазаконне 31:6)

Памятаючы пра мінулае, не страціць будучыню.

Трыццаць пяць гадоў незалежнасці Украіны — гэта не толькі час асэнсаваць ужо пройдзены этап, але і, што найважней, — вызначыць арыенціры для далейшага руху.

Калі параўноўваць наш шлях з выхадам народа Ізраіля з егіпецкага палону ў «зямлю, дзе цякуць малако і мёд», як сказана ў Бібліі, то нам засталося прайсці яшчэ пяць гадоў.

Але менавіта гэтыя гады могуць стаць самымі цяжкімі, запатрабуюць адзінства, кансалідацыі намаганняў і імкнення да свабоды. Бо давядзецца змагацца не толькі з вонкавым ворагам, але і з «пясчанымі бурамі» ў выглядзе хлусні, стомы, нявер'я і страты надзеі.

Як пісаў Іван Якаўлевіч Франко ў сваёй паэме «Мойсей»: «І зняверыўся люд і сказаў: “Набрахалі прарокі! У пустыні нам жыць і паміраць! Чаго яшчэ чакаць? І дакуль?”»

Сёння Украіна падступіла, бадай, найбліжэй да стану, калі сумневы адносна далейшага шляху могуць пранізаць — і ўжо пачалі пранізваць — грамадства. А надпісы «Чаго чакаць? І дакуль?» будуць множыцца, нібы скрыжалі, хай і начэрчаныя на кардоне.

Таму, каб адказаць на пытанне: «Што далей і як не спатыкнуцца, каб урэшце выйсці з цемры пустыні?», неабходна прааналізаваць шлях, які наша дзяржава ўжо прайшла за гэтыя 35 гадоў, і вызначыць стратэгічныя прыярытэты на бліжэйшы, вырашальны этап.

Распад СССР стаў найбольшым геастратэгічным зрухам ХХ стагоддзя. Прэзідэнт Расіі Пуцін называе гэта падзеяй найвялікшай памылкай. І не дарэмна, бо калі гаворка пра геапалітычны злом, яго ўжо не змяніць, а вось памылку можна паспрабаваць выправіць.

Таму і сёння, калі ў заходніх паліталагічных колах спыненне існавання Савецкага Саюза ўспрымаецца хутчэй як аб'ектыўны гістарычны працэс — бо любая імперыя з цягам часу занепадае і распадаецца, — то ў Крамлі, насуперак гэтай гістарычнай заканамернасці, дамінуе іншы пункт погляду: гэтага не павінна было адбыцца.

Пакуль у Маскве кіруюцца менавіта такімі развагамі, расійская стратэгія непрызнання незалежнасці Украіны будзе заставацца вызначальнай і выключаць любыя кампрамісы — хай то дзеля прывідных выбараў ці дзеля доўгага і трывалага міру. У гэтым пытанні «прарокі» ўжо дакладна не павінны хлусіць. Аднак гэта вялікая памылка і для кіраўніцтва РФ, бо апантанасць ідэяй выпраўлення гісторыі ўжо прывяла да вялікай вайны, у якой не будзе пераможцаў, і ў якой сама Расія не здольная перамагчы.

Незалежнасць Украіны, нягледзячы на тое, што яна стала вынікам гістарычнага працэсу распаду імперыі, была кульмінацыяй дзесяцігоддзяў і стагоддзяў барацьбы нашых продкаў за свабоду. Памятаць трэба менавіта пра гэта.

Ці хаця б пра тое, якою менавіта цаною заплацілі за яе тыя, каго сёння — на 35-м годзе незалежнасці краіны, за якую яны змагаліся, — нарэшце пахавалі на радзіме. Гэта мусяць бачыць і памятаць цяперашнія абаронцы. Ці не стануць і яны новымі закладнікамі палітычных тэхналогій, вымушанымі шукаць спакою дзесьці ў іншым месцы — падобна тысячам тых, хто яшчэ не вярнуўся?

У 1991 годзе гісторыя, падобна зруху тэктанічных пліт, выклікала магутнае землятрусанне ў самым цэнтры Еўропы. Цяжка сказаць, ці нарадзіла гэта — прынамсі ў тагачаснай эліты — хвалю надзей і чаканняў. Ды і ці была гэта тая самая эліта, якой належала ўвасобіць чаканні ў рэальную працу па дзяржаўным будаўніцтве?

Відавочна, што менавіта яны — эліты — мусілі сфарміраваць моцныя інстытуты, якія, у сваю чаргу, адказваюць за развіццё і ўмацаванне эканомікі, арміі, навукі, тэхналогій і адукацыі.

Ужо сёння можна з упэўненасцю сказаць, што тады нешта пайшло не так. Замест будаўніцтва Украінскай дзяржавы, за якую змагаліся і паміралі тысячы ўкраінцаў, мы атрымалі кланава-алігархічную рэспубліку, якая, адстойваючы інтарэсы адных, сістэмна разбурала веру і адзінства грамадства — грамадства, што, нягледзячы на дзве рэвалюцыі, сапраўды згуртавалася ўжо падчас вайны.

Ці хопіць гэтага для самага складанага ўчастка шляху, або ж тыя, хто печацца толькі пра ўласныя інтарэсы, возьмуць рэванш і вырашаць далейшы лёс свабоды? Усё гэта стала вынікам найперш страчаных магчымасцяў — у тым ліку праз страту ўласнай гісторыі.

Гісторыі, якую і сёння ва Украіне нехта спрабуе перапісаць.

Можна доўга аналізаваць перыяд, што пачаўся ў 1991 годзе, але самай трагічнай памылкай тады было меркаванне, што ўласная свабода, здабытая ў віры гісторыі, гэтым жа віхрам і абароніць сябе. Менавіта нам — тым, каму ў 1991-м было па 18 гадоў і хто верыў у тую эліту, — у 2014 годзе давялося ўласнай крывёю выпраўляць іх памылкі. Але ці былі гэта сапраўды памылкі, ці проста чыйсьці план — пакажа гісторыя.

Менавіта таму пагарда да абароны і аховы дзяржавы стала галоўным вытворным фактарам, які ўрэшце і прывёў да таго, што гэта крывавая вялікая вайна стала магчымай.

Вядома, любыя складаныя палітычныя рашэнні прымаюцца з улікам сітуацыі, у якой дзяржава знаходзіцца ў канкрэтны момант. Гэта трэба разумець і паважаць такія рашэнні. Магчыма, сапраўды, на фоне нестабільнасці дзяржаўных інстытутаў маладой дзяржавы варта было пайсці на ўступкі Расіі, каб не дапусціць вайны яшчэ тады — больш за 30 гадоў таму.

Але ці было дальнабачна пры гэтым масава раззбройвацца, скарачаць выдаткі на армію, за адны суткі прымаць рашэнне пра падзел Чарнаморскага флоту? Атрымліваецца, што вайна не проста адкладалася — адбывалася планамернае аслабленне Украінскай дзяржавы.

Мы, грамадзяне Украіны, не толькі раззброілі ўласную армію — мы страчвалі стратэгічныя заводы, прадпрыемствы, навуковы патэнцыял, тэхналагічныя вытворчасці. Менавіта гэтага сёння не стае, каб хаця б выбудаваць уласную ракетную і супрацьракетную галіну.

Вайна — гэта цяжкі стан. І найлепш, калі палітыка дзяржавы будуецца на максімальных намаганнях па прадухіленні эскалацыі, што вядзе да непазбежнага. Аднак пазбегнуць гэтага можна рознымі шляхамі. Галоўнае пры гэтым — дбаць пра ўмацаванне патэнцыялу, каб у крытычны момант усё ж мець магчымасць абараніць сябе.

А ёсць і іншы шлях — дэклараваць шчырыя намеры і імкненні, не дбаючы пра абарону і бяспеку і ідучы на канфрантацыю ў разліку на тое, што вайны ўрэшце не здарыцца.

Яшчэ адзін асаблівы ўрок — гэта ўрок Будапешцкага мемарандуму.

Сёння гаворка не пра ролю ядзернай зброі. Бо ў сучасным свеце тэхналагічнага прагрэсу з'яўляюцца значна таннейшыя і прасцейшыя, але не менш смяротныя сістэмы ўзбраення, якія і будуць вызначаць аблічча будучых войнаў.

Прыклад Будапешцкага мемарандуму важны тым, што бяспека дзяржавы не можа грунтавацца выключна на знешніх запэўненнях або нават гарантыях. Ніякія дакументы не могуць замяніць уласную здольнасць дзяржавы абараняць сябе. А абараніць сябе дзяржава можа толькі дзякуючы гатоўнасці свайго народа да супраціву і барацьбы — нават працяглай.

Я не адмаўляю ідэі міжнародных саюзаў і блокаў у сферы бяспекі, але ўсведамляю, што карысць ад іх магчымая толькі тады, калі за імі стаяць уласная сіла, эканамічная ўстойлівасць і тэхналагічная перавага. А аб'ядноўвацца варта з тымі, хто будуе сваю дзяржаўную стратэгію ў сферы абароны на разуменні зменаў, якія нясе свету навукова-тэхнічны прагрэс, і на гатоўнасці да іх.

Ацэньваючы дзесяцігоддзі нашай незалежнасці, нельга абмінуць 2014 год. Пачатак вайны, якую спрабавалі прадухіліць не шляхам узмацнення, а праз раззбраенне і дрэйф у бок Расіі. Гэта быў вельмі цяжкі год страт і болю, але разам з тым — і надзеі.

Менавіта тады, з-за вайны, украінскае грамадства прадэманстравала велізарны патэнцыял да самарганізацыі і супраціву. А яшчэ былі людзі, якія не спалохаліся ўзяць на сябе адказнасць там, дзе дзяржаўныя інстытуты не паспявалі дзейнічаць або іх папросту не было.

У рэшце рэшт грамадства па-сапраўднаму ўсвядоміла важнасць арміі, давер да Узброеных сіл узрос, самі Узброеныя сілы пачалі змяняцца, а дзяржава была вымушана зрабіць бяспеку асновай нацыянальнай палітыкі. Вялікую вайну тады ўдалося спыніць. І зноў, як у далёкім 1994 годзе, менавіта наша непадрыхтаванасць прывяла да адзіна правільнага на той момант рашэння.

Мінск паднёс яшчэ адзін урок. Шанец даецца адзін раз.

Менавіта цяпер патрэбныя рашэнні, а не адкладзеныя праблемы, якія ўжо немагчыма вырашыць інакш, як вайной. Нягледзячы на ўвесь трагічны характар папярэдняй сітуацыі, мы атрымалі шанец пераасэнсаваць нашы ўяўленні і падыходы да значэння незалежнасці і месца Украіны ў свеце. Месца, якое можна заняць толькі маючы ўласную сілу.

У выніку дыпламатычныя манеўры вакол спробаў весці перамовы з Расіяй прывялі да прадказальнай вайны.

Цяжка сказаць, ці не з'яўляюцца і сёння пасткай якія-кольвек перамовы з Расіяй, бо адзіны выхад — гэта спыненне агню. Але тое, што дакладна з'яўляецца пасткай, — гэта аслабленая, дэмаралізаваная і палітызаваная армія, якая ўжо не дасць шанцу выбрацца з пасткі перамоваў.

Выхад з чарговай «пясчанай буры» 2022 года адкрыў для нас досвед зусім новай вайны. Мы ўбачылі, што сучасная вайна — гэта ўжо не толькі танкі, артылерыя і ракеты. Гэта беспілотныя сістэмы, штучны інтэлект, аўтаномныя сістэмы кіравання, аналізу і збору дадзеных, робатызаваныя комплексы, устойлівая спадарожнікавая сувязь.

Вайна стала ў пэўным сэнсе таннейшай і даступнейшай, але пры гэтым — больш жорсткай. Украіна стала адным з галоўных палігонаў вайскова-тэхналагічнай рэвалюцыі ХХІ стагоддзя і павінна была б стаць ледзь не наймагутнейшай дзяржавай у свеце. Дзяржавай, што вынайшла новую зброю.

Вось яшчэ адзін урок.

Вайна паскарае развіццё навукова-тэхнічнага прагрэсу. На жаль, менавіта гэты прагрэс, штодня забіраючы жыцці, у тым ліку і мірных людзей, дае камусьці магчымасць зарабляць. Так, на жаль, было заўсёды. Таму ніякі маркетынг — якім бы «прыгожым» ён ні быў — не заменіць сапраўднай стратэгіі, заснаванай на навуцы і досведзе.

Толькі выразна сфармуляваная палітычная мэта і распрацаваныя стратэгіі — у тым ліку ваенная — адкрываюць шлях да рэалізацыі гэтай мэты. А наша мэта — гэта ўсё ж ПЕРАМОГА.

Супраціў украінскага народа пацвердзіў нашу суб'ектнасць і ясна дэманструе неабходнасць адмовы ад палітыкі так званых «шэрых зон» у сістэме міжнародных адносін. Мы выходзім са статуса «буфера» паміж Усходам і Захадам, у якім нас дзесяцігоддзямі спрабавалі ўтрымліваць і Усход, і Захад.

Але ўжо сёння Украіна стала эпіцэнтрам, з якога пачынаецца фармаванне новай архітэктуры бяспекі еўрапейскага кантынента. Узброеныя сілы Украіны набылі ўнікальны досвед вядзення поўнамаштабнай тэхналагічнай вайны супраць пераўзыходзячага праціўніка — досвед, якога няма ні ў адной арміі краін НАТА. Такія рэаліі, якія могуць адмаўляць толькі тыя, хто ўпарта спрабуе ігнараваць сучасныя рэаліі вайны і жыць у парадыгме стрымлівання часоў «халоднай вайны».

Украіна стала адным з ключавых суб'ектаў фармавання новай еўрапейскай архітэктуры бяспекі. Ці гатовыя да гэтага ўсе ў Еўропе — яшчэ адно адкрытае пытанне.

Цяпер перад намі паўстае галоўнае пытанне: як ператварыць досвед гэтай вайны ў доўгатэрміновую сістэму нацыянальнай бяспекі? Як нам прайсці праз гэтую пустыню — магчыма, яшчэ пяць гадоў, — не пасварыўшыся і не растварыўшыся ў свеце, які ўжо пачынае жыць і выбудоўваць парадак па новай логіцы: логіцы надзвычай імклівага навукова-тэхнічнага прагрэсу.

Для гэтага неабходная прадуманая і дзейсная стратэгія развіцця, у аснове якой ключавое месца павінна займаць БЯСПЕКА. І так: кожны, хто абяцае эканамічны рост і аднаўленне, грэбуючы ключавым фактарам бяспекі, — гэта «прарок», што прадказвае нам усім ужо вядомы шлях.

Але фактар бяспекі — гэта не толькі сучасныя Узброеныя сілы. Гэта і падрыхтоўка фізікаў, інжынераў, матэматыкаў. Гэта веданне гісторыі і захаванне сувязі са сваімі каранямі як заклад выжывання нацыі. Гэта наш рухавік для выхаду з пустыні і будаўніцтва ўласнай, здабытай крывёю незалежнасці.

Украіна ўжо даказала, што ўмее змагацца. Цяпер нам трэба даказаць, што мы ўмеем выжываць і перамагаць стратэгічна: не дапускаць памылак мінулага, ператвараць досвед у дактрыну будучыні, тэхналогіі — у эканоміку, армію — у сістэму стрымлівання, а Незалежнасць — у неадваротную гістарычную рэальнасць.

Нам трэба ісці далей і зрабіць усё, каб на саракавы год незалежнасці Украіны мы змаглі сказаць: «Нам ужо дакладна ніколі не будзе сорамна, бо мы не спыніліся ў пустыні…»

Валерый Залужны, NV

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]