Калос на гліняных нагах

Навошта Путіну спатрэбіліся мошчы Дзмітрыя Данскога?

Шырокую цікавасць выклікала сваесаблівае цыркавое шоў, якое расійскі дыктатар зладзіў з так званым «набыццём мошчаў» даўно памерлага князя Дзмітрыя Данскога. Фактычна гаворка ідзе пра раскрыццё пахавання чалавека, які памёр шмат стагоддзяў таму, чые парэшткі цяпер мяркуецца выкарыстоўваць у межах ідэалагічнага суправаджэння вайны супраць Украіны.

Атрымліваецца, што Дзмітрый Данскі стаў ці не першым «прызыўніком» меркаванай восеньскай мабілізацыі 2026 года. Толькі пакуль мабілізавалі даўно памерлага князя, чые мошчы павінны накіравацца на фронт, каб такім чынам натхняць «праваслаўных воінаў». Як на гэта павінны рэагаваць шматлікія мусульмане і будысты, якія сёння служаць у расійскай арміі, сказаць складана.

Аднак справа ўжо даўно не столькі ў рэлігіі. Ідзе фармаванне дзіўнага сінкрэтычнага імперскага культу, у якім адначасова суіснуюць мошчы Дзмітрыя Данскога, раней вынятыя парэшткі адмірала Ушакова, Сталін, помнікаў якому ў Расіі становіцца ўсё больш; Ленін, Мікалай I і наогул усе гістарычныя персоны, якіх можна нейкім чынам упісаць у адзіны імперскі канструкт і забяспечыць адпаведным тлумачэннем ад умоўнага Мядзінскага.

Збоку ўсё гэта выглядае даволі смешна і іранічна, нагадваючы нейкую камедыю абсурду. Нешта сярэдняе паміж Пялевіным і «Сусветнай гісторыяй» Мэла Брукса.

Але за ўсёй гэтай вонкавай камічнасцю хаваецца сапраўды важны сімптом. Сімптом глыбокай ідэалагічнай крызіснасці цяперашняга расійскага рэжыму.

Чаму пуцінскі рэжым — гэта не цалкам таталітарызм

У СМІ цяперашні расійскі рэжым даволі часта характарызуюць як таталітарны. Аднак з гледзішча палітычнай навукі такое азначэнне не зусім карэктнае.

Таталітарны рэжым — гэта даволі спецыфічная форма палітычнага ўладкавання. Такіх рэжымаў у сусветнай гісторыі было адносна няшмат, а ў сучасным свеце ў класічным выглядзе практычна не засталося. Магчыма, найбольш блізкім прыкладам сёння з’яўляецца КНДР (адна з найбольш закрытых і ізаляваных краін свету).

Важна разумець: таталітарны рэжым — гэта не проста максімальна жорсткі або рэпрэсіўны рэжым. Аўтарытарныя дыктатуры таксама здольныя весьці войны, ажыццяўляць масавыя рэпрэсіі і здзяйсняць злачынствы супраць чалавечнасці.

У таталітарызму ёсць пэўныя прыкметы. Не паглыбляючыся ў паўнавартасную лекцыю па паліталогіі, варта назваць тры найважнейшыя з іх: наяўнасць дзяржаўнай ідэалогіі; наяўнасць партыі таталітарнага тыпу, якая выступае галоўным інструментам распаўсюджвання гэтай ідэалогіі; і амаль татальны кантроль дзяржавы над грамадствам, што выключае існаванне аўтаномных сфер грамадскага жыцця.

Сучасны расійскі рэжым, безумоўна, з’яўляецца дыктатарскім і ўяўляе сабой поўную супрацьлегласць дэмакратыі. Больш за тое, ён відавочна імкнецца стаць таталітарным.

Пуцін і значная частка ягонага атачэння сфармаваліся яшчэ ў часы савецкага таталітарызму. На чыста інтуітыўным узроўні яны ўспрымаюць гэтую мадэль дзяржавы як правільную і імкнуцца яе ўзнаўляць.

Яны хочуць пабудаваць таталітарную сістэму. Але ў іх не атрымліваецца. І адна з галоўных прычын — адсутнасць ідэалогіі. Расійская ўлада спрабуе прыдумаць гэтую ідэалогію ўжо не адно дзесяцігоддзе. Яе спрабуюць сабраць, склеіць з розных гістарычных элементаў, але паўнавартаснай ідэалогіі як не было, так і няма.

У яе нават няма зразумелай назвы. Няма ніякага яснага тэксту, у якім былі б выкладзеныя яе асноўныя палажэнні. А паўнавартасная ідэалогія без тэксту практычна немагчымая.

У Савецкім Саюзе ідэалогія існавала. У нацысцкай Германіі яна існавала. Прычым у абодвух выпадках яна была дастаткова зразумелая максімальна шырокім слаям грамадства. Большасць грамадзян СССР, вядома, не разбіралася ў тонкасцях марксізму-ленінізму. Але яны прыкладна ўяўлялі канчатковую мэту: бескласавае грамадства, усеагульная, перадусім сацыяльная, роўнасць.

Гэта спрошчанае ўяўленне, але яно было зразумелае. Менавіта гэтая ідэя дазваляла савецкаму таталітарызму мабілізаваць уласных грамадзян, прыцягваць прыхільнікаў у іншых краінах, распаўсюджваць камунізм па ўсім свеце і ператварыць яго ў сур’ёзную ідэалагічную пагрозу заходняй дэмакратыі.

З нямецкім таталітарызмам сітуацыя была падобнай. Існавала выразная ідэалогія нацызму: дамінаванне нямецкай нацыі, будаўніцтва вялікага Рэйху, атрыманне «жыццёвай прасторы». Жахлівая, злачынная, але пры гэтым цалкам зразумелая ідэя.

А якая ідэя ляжыць у аснове рэжыму Пуціна? Расійскія ўлады адначасова спрабуюць «косплеіць» амаль усе ідэолагемы, якія калі-небудзь існавалі ў гісторыі Расіі.

Яны пастаянна звяртаюцца да Сталіна, але пры гэтым не могуць абапірацца на камуністычную ідэалогію сталінскага перыяду. Бо тады адразу паўстане пытанне: якім чынам камунізм сумяшчальны з сучаснай расійскай эканомікай, якая з’яўляецца не проста капіталістычнай, а ў значнай ступені алігархічнай?

Відавочна, што Расія вядзе вайну не за сацыяльную роўнасць ці сацыяльную справядлівасць. Тады за што? За «рускі мір»? Але што такое «рускі мір»? Што канкрэтна ён павінен даць звычайнаму чалавеку? Чаму чалавек павінен дзеля яго рызыкаваць жыццём? Зразумелага адказу няма.

Менавіта таму пастаянна дастаюцца розныя ідэалагічныя «костылі» кшталту палітычнага праваслаўя. Лагіка тут максімальна прымітыўная: калі ты праваслаўны, калі верыш у Бога, значыць, павінен падтрымліваць Пуціна.

Для пэўнай часткі грамадства гэта сапраўды можа працаваць. Але ідэалогія сучаснай дзяржавы не можа будавацца выключна на рэлігійных догматах. Ідэалогія — гэта перадусім уяўленне пра сацыяльны і палітычны лад, пра будучыню грамадства, а не толькі пра духоўную сферу.

І тут паўстае галоўнае пытанне: за што менавіта павінны змагацца расіяне і чаму яны мусяць да апошняга падтрымліваць рэжым Пуціна і яго знешнепалітычныя амбіцыі? Адказу на гэтае пытанне расійская ўлада не дала і, па вялікім рахунку, даць не можа.

Калос на гліняных нагах

Адсутнасць ідэалогіі адначасова з’яўляецца адной з галоўных слабасцей цяперашняга расійскага рэжыму. І менавіта яна дазваляе гаварыць пра яго як пра калоса на гліняных нагах.

Гэты рэжым існуе так доўга не таму, што валодае нейкай асаблівай унутранай трываласцю. На працягу дзесяцігоддзяў Захад зыходзіў з неабходнасці захоўваць расійскую дзяржаўнасць, не дапускаць яе дэстабілізацыі, падтрымліваць эканамічныя сувязі і інтэграваць Расію ў сусветную сістэму. У выніку ўзнік сваесаблівы футляр імперыі, у якім аказалася значна менш зместу, чым прынята лічыць.

Яшчэ некалькі дзесяцігоддзяў таму Расійская Федэрацыя знаходзілася ў стане найцяжэйшага ўнутранага крызісу. Потым з’явіўся былы супрацоўнік КДБ Уладзімір Пуцін, якому ўдалося паступова выбудоўваць новую вертыкаль улады.

З гэтага моманту расійскі рэжым пастаянна спрабуе адшукаць уласную ідэалагічную падставу — такую сістэму поглядаў, якая дазволіла б бясконца мабілізаваць новых салдат, дасылаць іх на вайну і тлумачыць ім, навошта яны павінны паміраць дзеля імперскіх амбіцый кіраўніка дзяржавы. Але ахвочых становіцца недастаткова. А ідэалогіі як не было, так і няма.

Да ідэалагічнай праблемы сёння дадаецца яшчэ адна — разбурэнне адчування дзяржаўнай сілы і абароненасці, на якім Пуцін дзесяцігоддзямі будаваў значную частку сваёй легітымнасці.

Расійская мадэль прапаноўвала насельніцтву даволі простую няпісаную дамоўленасць: грамадзяне адмаўляюцца ад рэальнага палітычнага ўдзелу, а дзяржава ўзамен забяспечвае парадак, стабільнасць і адчуванне прыналежнасці да «вялікай дзяржавы». Украінскія далёкія ўдары паступова разбураюць і гэтую канструкцыю.

Менавіта таму атакі Украіны па расійскіх нафтаперапрацоўчых заводах, нафтабазах, тэрміналах, лагістычных вузлах і ваенных складах маюць значэнне, якое значна перавышае кошт знішчанага абсталявання. Толькі ў жніўні гэтая кампанія дала цалкам адчувальныя вынікі. Пасля ўкраінскай атакі 11 жніўня спыніў перапрацоўку Орскі НПЗ магутнасцю каля 115 тыс. барэляў у суткі. 19–20 жніўня Украіна нанесла ўдары па НПЗ ТАНЕКО ў Татарстане і нафтавым тэрмінале «Таманьнефтегаз», дзе ўзніклі пажары. Reuters адзначала, што інтэнсіўнасць украінскіх атак ужо паспрыяла паліўнаму крызісу ў Расіі.

У гэты момант вайна перастае быць тэлевізійнай. Яна прыходзіць непасрэдна ў расійскую паўсядзённасць. І разам з гэтым руйнуецца адзін з фундаментальных міфаў пуцінскай сістэмы — міф пра тое, што дзяржава ўсемагутная, кантралюе сітуацыю і здольная гарантаваць бяспеку сваім грамадзянам. Менавіта тут ваенны і эканамічны эфекты ўкраінскіх удараў злучаюцца з палітычным.

Чым больш рэсурсаў Крэмль вымушаны накіроўваць на абарону НПЗ, складаў, аэрадромаў, партоў і лагістычных аб’ектаў па велізарнай тэрыторыі краіны, тым складаней падтрымліваць вобраз дзяржавы, якая нібыта цалкам кантралюе ход вайны. А чым часцей расійскія грамадзяне сутыкаюцца з яе непасрэднымі наступствамі, тым цяжэй тлумачыць ім патрэбу новай мабілізацыі дзеля мэтаў, якіх яны да канца не разумеюць.

Прадстаўнікі ўкраінскіх падраздзяленняў дальніх беспілотных сістэм наўпрост звязваюць такія аперацыі не толькі з эканамічным аслабленнем Расіі, але і з псіхалагічным ціскам, здольным наблізіць вяртанне Масквы да перамоваў.

Навошта спатрэбіліся мошчы Дзмітрыя Данскога

У гэтым кантэксце вяртаемся да мошчаў Дзмітрыя Данскога. Тое, што расійская ўлада вырашыла літаральна выцягнуць з магілы сярэднявечнага князя і ператварыць яго парэшткі ў інструмент сучаснай дзяржаўнай прапаганды, як раз і з’яўляецца праявай той самай ідэалагічнай пустаты.

Гэтую пустату спрабуюць запоўніць псеўдарэлігійнымі культамі, якім штучна надаюць палітычны сэнс. Рэжым кідаецца паміж палітычным праваслаўем, неасталінізмам, дарэвалюцыйным імперствам, геапалітычнымі канструкцыямі, культам Вялікай Айчыннай вайны і шматлікімі гістарычнымі міфамі.

З усяго гэтага спрабуюць сабраць адзіную ідэалогію. Але сабраць яе не атрымліваецца. Помнік Сталіну побач з праваслаўнымі мошчамі — гэта не сведчанне ідэалагічнай сілы. Гэта дыягназ рэжыму.

Савецкі камунізм мог хаця б патлумачыць свайму прыхільніку, якую будучыню ён абяцае пабудаваць. Пуцінскі рэжым здольны тлумачыць перадусім тое, каго трэба ненавідзець, з кім трэба ваяваць і якое мінулае неабходна бясконца ўзнаўляць. Але пра будучыню ён амаль нічога сказаць не здольны.

І таму кожны новы рытуал (ад чарговага помніка Сталіну да «набыцця» мошчаў чарговага імперскага героя) толькі мацней падкрэслівае адсутнасць таго, што гэтымі рытуаламі спрабуюць замяніць.

А рэжым, які патрабуе ад грамадства ўсё новых ахвяр, але не здольны пераканаўча растлумачыць, дзеля чаго гэтыя ахвяры мусяць прыносіцца, аказваецца значна менш устойлівым, чым імкнецца выглядаць.

Пятро Алешчук, доктар палітычных навук, прафесар КНУ імя Тараса Шаўчэнкі, спецыяльна для сайта Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]