Вырашальны момант

Некалькі ўрокаў для Украіны.

«Будзьце мужныя і адважныя. Не бойцеся і не палохайцеся іх, бо Сам Гасподзь, Бог ваш, пойдзе з вамі; Ён не пакіне вас і не адступіцца ад вас». (Другазаконне 31:6)

Памятаючы мінулае, не згубіць будучыню.

Трыццаць пяць гадоў незалежнасці Украіны — гэта не толькі час асэнсаваць ужо пройдзены этап, але і, што найважней, — вызначыць арыенціры для далейшага руху.

Калі параўноўваць наш шлях з выхадам народа Ізраіля з егіпецкага палону ў «краіну, дзе цячэ малако і мёд», як сказана ў Бібліі, дык нам засталося прайсці яшчэ пяць гадоў.

Але менавіта гэтыя гады могуць стаць самымі цяжкімі, запатрабуюць адзінства, кансалідацыі намаганняў і імкнення да свабоды. Бо трэба будзе даць бой не толькі знешняму ворагу, але і «пясчаным бурам» у выглядзе хлусні, стомы, нявер’я і страты надзеі.

Як пісаў Іван Якаўлевіч Франко у сваёй паэме «Майсей»: «І страціў народ веру, і сказаў: „Зманілі прарокі! У пустыні нам жыць і паміраць! Чаго яшчэ чакаць? І да калі?“»

Сёння Украіна падышла ледзь не бліжэй за ўсё да стану, калі сумневы адносна далейшага шляху могуць пранізаць — і ўжо пачалі пранізваць — грамадства. А надпісы «Чаго чакаць? І да калі?» будуць множыцца, нібы скрижалі, хай і начарцёныя на кардоне.

Таму, каб адказаць на пытанне: «Што далей і як не спатыкнуцца, каб урэшце выйсці з цемры пустыні?», неабходна прааналізаваць шлях, які наша дзяржава ўжо прайшла за гэтыя 35 гадоў, і вызначыць стратэгічныя прыярытэты на будучы вырашальны этап.

Распад СССР стаў найбуйнейшым геастратэгічным пераломам XX стагоддзя. Прэзідэнт Расіі Пуцін называе гэтую падзею найвялікшай памылкай. І не дарэмна, бо калі гаворка ідзе пра геапалітычны злом, то яго ўжо не змяніць, а вось памылку можна паспрабаваць выправіць.

Таму і сёння, калі ў заходніх паліталогічных колах спыненне існавання Савецкага Саюза ўспрымаецца хутчэй як аб’ектыўны гістарычны працэс — бо любая імперыя з часам прыходзіць у заняпад і распадаецца, — дык у Крамлі, насуперак гэтай гістарычнай заканамернасці, дамінуе іншы пункт гледжання: гэтага не павінна было адбыцца.

Пакуль у Маскве кіруюцца менавіта такімі меркаваннямі, расійская стратэгія непрызнання незалежнасці Украіны будзе заставацца вызначальнай і выключаць любыя кампрамісы — хоць бы дзеля фіктыўных выбараў або дзеля доўгага і трывалага міру. У гэтым пытанні «прарокі» дакладна не павінны хлусіць. Аднак гэта вялікая памылка і для кіраўніцтва РФ, бо апантанасць ідэяй выпраўлення гісторыі ўжо прывяла да вялікай вайны, у якой не будзе пераможцаў і ў якой сама Расія не здольная перамагчы.

Незалежнасць Украіны, нягледзячы на тое, што яна стала вынікам гістарычнага працэсу распаду імперыі, была кульмінацыяй дзесяцігоддзяў і стагоддзяў змагання нашых продкаў за свабоду. Памятаць варта менавіта пра гэта.

Ці хаця б пра тое, якую менавіта цану заплацілі за яе тыя, каго сёння — на 35-м годзе незалежнасці краіны, за якую яны змагаліся, — нарэшце аддалі зямлі на радзіме. Гэта павінны бачыць і памятаць цяперашнія абаронцы. Ці не стануць і яны новымі закладнікамі паліттэхналогій, вымушанымі шукаць спакою дзесьці ў іншым месцы — падобна да тысяч тых, хто яшчэ не вярнуўся?

У 1991 годзе гісторыя, падобна да зруху тэктанічных пліт, выклікала магутнае землятрасенне ў самым цэнтры Еўропы. Цяжка сказаць, ці нарадзіла гэта — хаця б у тагачаснай эліты — хвалю надзей і чаццяў. Ды і ці была гэта тая самая эліта, якой належала ўвасобіць чаканні ў рэальную працу па дзяржаўным будаўніцтве?

Відавочна, што менавіта яны — эліты — павінны былі сфарміраваць моцныя інстытуты, якія, у сваю чаргу, адказваюць за развіццё і ўмацаванне эканомікі, войска, навукі, тэхналогій і адукацыі.

Ужо сёння можна ўпэўнена сказаць, што менавіта тады нешта пайшло не так. Замест пабудовы Украінскай дзяржавы, за якую змагаліся і паміралі тысячы ўкраінцаў, мы атрымалі кланова-алігархічную рэспубліку, якая, адстойваючы інтарэсы адных, сістэмна разбурала веру і адзінства грамадства — грамадства, якое, нягледзячы на дзве рэвалюцыі, згуртавалася ўжо падчас вайны.

Ці хопіць гэтага для самага складанага ўчастка шляху, або ж тыя, хто дбае толькі пра ўласныя інтарэсы, возьмуць рэванш і вырашаць далейшы лёс свабоды? Усё гэта стала вынікам менавіта страчаных магчымасцяў — у тым ліку праз страту ўласнай гісторыі.

Гісторыі, якую і сёння ва Украіне нехта спрабуе перапісаць.

Можна доўга аналізаваць перыяд, што пачаўся ў 1991 годзе, але самай трагічнай памылкай тады было меркаваць, што ўласная свабода, набытая ў віхуры гісторыі, гэтым жа віхрам і абароніць сябе. Менавіта нам — тым, каму ў 1991-м было па 18 гадоў і хто верыў у тую эліту, — у 2014 годзе давялося ўласнай крывёю выпраўляць іх памылкі. Але ці былі гэта сапраўды памылкі або проста чыйсьці план — пакажа гісторыя.

Менавіта таму занядбанне абароны і бяспекі дзяржавы стала галоўным фактарам, які ў выніку і прывёў да таго, што гэтая крывавая вялікая вайна стала магчымай.

Вядома, любыя складаныя палітычныя рашэнні прымаюцца з улікам сітуацыі, у якой дзяржава знаходзіцца ў канкрэтны момант. Гэта трэба разумець і паважаць такія рашэнні. Магчыма, і праўда, на фоне нестабільнасці дзяржаўных інстытутаў маладой дзяржавы варта было пайсці на ўступкі Расіі, каб не дапусціць вайны яшчэ тады — больш за 30 гадоў таму.

Але ці было дальнабачна пры гэтым масава раззбройвацца, скарачаць выдаткі на войска, за адны суткі прымаць рашэнне пра падзел Чарнаморскага флоту? Выходзіць, што вайна не проста адкладалася — адбывалася планамернае аслабленне Украінскай дзяржавы.

Мы, грамадзяне Украіны, не толькі раззброілі ўласнае войска — мы страчвалі стратэгічныя заводы, прадпрыемствы, навуковы патэнцыял, тэхналагічныя вытворчасці. Менавіта гэтага сёння не стае, каб хаця б выбудоўваць уласную ракетную і супрацьракетную галіну.

Вайна — гэта цяжкі стан. І найлепш, калі палітыка дзяржавы будуецца на максімальных намаганнях па прадухіленні эскалацыі, якая вядзе да непазбежнага. Аднак пазбегнуць гэтага можна рознымі шляхамі. Галоўнае пры гэтым — дбаць пра ўмацаванне патэнцыялу, каб у крытычны момант усё ж мець магчымасць абараніць сябе.

А ёсць і іншы шлях — дэклараваць шчырыя намеры і імкненні, не дбаючы пра абарону і бяспеку і ідучы на канфрантацыю, разлічваючы на тое, што вайны ў выніку не здарыцца.

Яшчэ адзін асаблівы ўрок — гэта ўрок Будапешцкага мемарандума.

Сёння гаворка ідзе не пра ролю ядзернай зброі. Бо ў сучасным свеце тэхналагічнага прагрэсу з’яўляюцца значна больш танныя і простыя, але не менш смертаносныя сістэмы ўзбраення, якія і будуць вызначаць аблічча будучых войнаў.

Прыклад Будапешцкага мемарандума важны тым, што бяспека дзяржавы не можа грунтавацца выключна на вонкавых запэўненнях ці нават гарантыях. Ніякія дакументы не могуць замяніць уласную здольнасць дзяржавы абараняць сябе. А абараніць сябе дзяржава можа толькі дзякуючы гатоўнасці свайго народа да супраціву і барацьбы — нават працяглай.

Я не адкідваю ідэі міжнародных саюзаў і блокаў у сферы бяспекі, але ўсведамляю, што карысць ад іх магчымая толькі тады, калі за імі стаіць уласная сіла, эканамічная ўстойлівасць і тэхналагічная перавага. А аб’ядноўвацца варта з тымі, хто будуе сваю дзяржаўную стратэгію ў сферы абароны на разуменні змен, якія нясе свету навукова-тэхнічны прагрэс, і на гатоўнасці да іх.

Ацэньваючы дзесяцігоддзі нашай незалежнасці, нельга абмінуць увагай 2014 год. Пачатак вайны, якую спрабавалі прадухіліць не праз умацаванне, а праз раззбройванне і дрэйф у бок Расіі. Гэта быў вельмі цяжкі год страт і болю, але ў той жа час — і надзеі.

Менавіта тады, праз вайну, украінскае грамадства прадэманстравала велізарны патэнцыял да самаарганізацыі і супраціву. А яшчэ былі людзі, якія не пабаяліся ўзяць на сябе адказнасць там, дзе дзяржаўныя інстытуты не паспявалі дзейнічаць або іх проста не было.

У выніку грамадства насамрэч усвядоміла важнасць войска, давер да Узброеных Сіл вырас, самі Узброеныя Сілы пачалі змяняцца, а дзяржава была вымушана зрабіць бяспеку асновай нацыянальнай палітыкі. Вялікую вайну тады ўдалося спыніць. І зноў, як у далёкім 1994 годзе, менавіта наша непадрыхтаванасць прывяла да адзіна правільнага на той момант рашэння.

Мінск даў яшчэ адзін урок. Шанец даецца адзін раз.

Менавіта цяпер патрэбныя рашэнні, а не адкладзеныя праблемы, якія ўжо немагчыма развязаць інакш, як вайной. Нягледзячы на ўвесь трагізм папярэдняй сітуацыі, мы атрымалі шанец пераасэнсаваць нашы ўяўленні і падыходы да значэння незалежнасці і месца Украіны ў свеце. Месца, якое можна заняць толькі валодаючы ўласнай сілай.

У выніку дыпламатычныя манеўры вакол спроб весці перамовы з Расіяй прывялі да прадказальнай вайны.

Цяжка сказаць, ці не з’яўляюцца і сёння пасткай якія-небудзь перамовы з Расіяй, бо адзіны выхад — гэта спыненне агню. Але што дакладна з’яўляецца пасткай, дык гэта аслабленае, дэмаралізаванае і палітызаванае войска, якое ўжо не дасць шанцу выбрацца з пасткі перамоваў.

Выхад з чарговай «пясчанай буры» 2022 года адкрыў для нас досвед зусім новай вайны. Мы ўбачылі, што сучасная вайна — гэта ўжо не толькі танкі, артылерыя і ракеты. Гэта беспілотныя сістэмы, штучны інтэлект, аўтаномныя сістэмы кіравання, аналізу і збору даных, робатызаваныя комплексы, устойлівая спадарожнікавая сувязь.

Вайна стала ў нечым таннейшай і больш даступнай, але пры гэтым — больш жорсткай. Украіна стала адным з галоўных палігонаў ваенна-тэхналагічнай рэвалюцыі XXI стагоддзя і павінна была б стаць ледзь не наймацнейшай дзяржавай у свеце. Дзяржавай, што вынайшла новую зброю.

Вось яшчэ адзін урок.

Вайна паскарае развіццё навукова-тэхнічнага прагрэсу. На жаль, менавіта гэты прагрэс, штодня забіраючы жыцці ў тым ліку і мірных людзей, дае камусьці магчымасць зарабляць. Так, на жаль, было заўсёды. Таму ніякі маркетынг — якім бы «прыгожым» ён ні быў — не заменіць сапраўднай стратэгіі, заснаванай на навуцы і досведзе.

Толькі ясна сфармуляваная палітычная мэта і распрацаваныя стратэгіі — у тым ліку ваенная — адкрываюць шлях да рэалізацыі гэтай мэты. А наша мэта — гэта ўсё ж ПЕРАМОГА.

Супраціў украінскага народа пацвердзіў нашу суб’ектнасць і ясна дэманструе неабходнасць адмовы ад палітыкі так званых «шэрых зон» у сістэме міжнародных адносін. Мы выходзім са статусу «буфера» паміж Усходам і Захадам, у якім нас дзесяцігоддзямі спрабавалі ўтрымліваць і Усход, і Захад.

Але ўжо сёння Украіна стала эпіцэнтрам, з якога пачынаецца фарміраванне новай архітэктуры бяспекі еўрапейскага кантынента. Узброеныя Сілы Украіны набылі ўнікальны досвед вядзення паўнамаштабнай тэхналагічнай вайны супраць пераўзыходзячага праціўніка — досвед, якога няма ні ў аднаго войска краін НАТА. Такія рэаліі, якія могуць адмаўляць толькі тыя, хто ўпарта спрабуе адмаўляць сучасныя рэаліі вайны і жыць у парадыгме стрымлівання часоў «халоднай вайны».

Украіна стала адным з ключавых суб’ектаў фарміравання новай еўрапейскай архітэктуры бяспекі. Ці гатовыя да гэтага ўсе ў Еўропе — яшчэ адно адкрытае пытанне.

Цяпер перад намі паўстае галоўнае пытанне: як ператварыць досвед гэтай вайны ў доўгатэрміновую сістэму нацыянальнай бяспекі? Як нам прайсці праз гэтую пустыню — магчыма, яшчэ пяць гадоў, — не пасварыўшыся і не растварыўшыся ў свеце, які ўжо пачынае жыць і выбудоўваць парадак паводле новай логікі: логікі надзвычай імклівага навукова-тэхнічнага прагрэсу.

Для гэтага патрэбная прадуманая і дзейсная стратэгія развіцця, у аснове якой ключавое месца павінна займаць БЯСПЕКА. І так: любы, хто абяцае эканамічны рост і аднаўленне, грэбуючы ключавым фактарам бяспекі, — гэта «прарок», які прадказвае нам усім ужо вядомы шлях.

Але фактар бяспекі — гэта не толькі сучасныя Узброеныя Сілы. Гэта і падрыхтоўка фізікаў, інжынераў, матэматыкаў. Гэта веданне гісторыі і захаванне сувязі са сваімі каранямі як залог выжывання нацыі. Гэта наш рухавік для выхаду з пустыні і пабудовы ўласнай, здабытай крывёю незалежнасці.

Украіна ўжо даказала, што ўмее змагацца. Цяпер нам трэба даказаць, што мы ўмеем выжываць і перамагаць стратэгічна: не дапускаць памылак мінулага, ператвараць досвед у дактрыну будучыні, тэхналогіі — у эканоміку, войска — у сістэму стрымлівання, а Незалежнасць — у неадваротную гістарычную рэчаіснасць.

Нам трэба ісці далей і зрабіць усё, каб на саракавы год незалежнасці Украіны мы маглі сказаць: «Нам ужо дакладна ніколі не будзе сорамна, бо мы не спыніліся ў пустыні…»

Валерый Залужны, New Voice

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]