Канец рускага свету

Пуцін прайгрывае вайну за карты і назвы.

Калі ва Украіне змяняюць назву горада або дэмантоўваюць манумент савецкай эпохі, замежныя медыя, як правіла, успрымаюць гэта як натуральны сімвалічны крок дзяржавы, якая вядзе вайну. Аднак такі погляд не адлюстроўвае сапраўднага маштабу пераменаў, што адбываюцца.

Кампанія па адмове ад савецкіх і расійскіх імперскіх назваў украінскіх гарадоў з'яўляецца не столькі следствам цяперашняй вайны, колькі авангардным рухам больш шырокага працэсу, што ахапіў усю постсавецкую прастору — перагляду навязанай Масквой картаграфіі. Ад Каўказа да Цэнтральнай Азіі — былыя рэспублікі СССР паступова пазбаўляюцца чужых тапонімаў і сімвалаў, падкрэсліваючы сваю самастойнасць і нацыянальную самабытнасць.

Як тапонімы сталі зброяй Крамля і чаму ад іх трэба пазбавіцца?

Украінская палітыка дэкамунізацыі і дэрусіфікацыі пачалася задоўга да паўнамаштабнага ўварвання Расіі ў лютым 2022 года. Першыя крокі ў гэтым напрамку былі зроблены яшчэ ў пачатку 1990-х, калі па ўсёй краіне пачалі пераймяноўваць вуліцы з савецкімі назвамі. Паралельна дэмантавалі многія помнікі камуністычнай эпохі.

Тым не менш некаторыя сімвалы савецкага мінулага захоўваліся яшчэ доўга: напрыклад, вялізныя серп і молат над Майданам Незалежнасці ў цэнтры Кіева былі часткай гарадскога ландшафту ажно да пачатку новага тысячагоддзя.

Другая маштабная хваля пачалася пасля Рэвалюцыі годнасці 2014 года. Праз два гады Днепропетровск перайменавалі ў Днепр, адмовіўшыся ад назвы, дадзенай у гонар бальшавіцкага дзеяча Рыгора Пятроўскага — чалавека, звязанага з савецкай сістэмай кіравання ў перыяд штучнага голаду (Галадамору) пачатку 1930-х гадоў, які забраў жыцці мільёнаў украінцаў.

Размешчаны непадалёк Днепродзяржынск вярнуў сабе гістарычную назву Каменское, адмовіўшыся ад імя Фелікса Дзяржынскага — заснавальніка савецкай таемнай паліцыі. Горад Орджонікідзе таксама змяніў назву на Пакроў, канчаткова пазбавіўшыся напаміну пра аднаго з савецкіх рэвалюцыянераў.

Пасля пачатку паўнамаштабнага ўварвання Расіі ў 2022 годзе ўкраінская палітыка дэкаланізацыі выйшла за межы савецкай спадчыны і ўсё часцей пачала датычыць непасрэдна сімвалаў расійскай імперскай ідэнтычнасці. У 2024 годзе Новомосковск быў перайменаваны ў Самар, што дазволіла прыбраць з карты Украіны адзін з найбольш адкрыта каланіяльных тапонімаў. Адначасова ў Кіеве прыкладна сотня вуліц адразу страціла расійскія і савецкія назвы.

Паралельна з гэтым Украіна звярнулася да міжнароднай супольнасці з заклікам адмовіцца ад русіфікаваных геаграфічных назваў і выкарыстоўваць формы, што адпавядаюць напісанню ва ўкраінскай мове. Гэта ўжо прывяло да шэрагу невялікіх, але сімвалічна важных змяненняў у міжнароднай практыцы. Найбольш вядомы прыклад — шырокае распаўсюджанне напісання «Kyiv» замест ранейшага «Kiev».

Украінскі прыклад найбольш прыкметны, але далёка не ўнікальны. Расійскія і савецкія ўлады рэгулярна пераймяноўвалі населеныя пункты, імкнучыся замацаваць сваё панаванне і прывязаць тэрыторыі да імперскага цэнтра не толькі палітычна, але і геаграфічна.

У Грузіі горад Степанцминда («святога Сцяфана») у савецкую эпоху атрымаў назву Казбегі — так улады спрабавалі сцерці рэлігійныя асацыяцыі. У 2006 годзе Тбілісі вярнуў гораду гістарычную назву.

Пры гэтым назва Казбегі мае ў сабе заўважную гістарычную іронію. Яна была дадзена ў гонар грузінскага пісьменніка XIX стагоддзя Аляксандра Казбегі, аўтара рамана «Бацьказабойца», галоўным героем якога быў разбойнік на імя Коба. Менавіта гэтым персанажам настолькі захапляўся малады Іосіф Джугашвілі, што ўзяў сабе рэвалюцыйны псеўданім Коба, перш чым пазней стаць Сталінам.

Атрымліваецца, што чалавек, які пазней паставіў на паток знішчэнне нацыянальнай самабытнасці народаў СССР і ператварыў гэта ў адну з асноваў савецкай палітыкі, сфармаваў свой першы рэвалюцыйны вобраз пад уплывам грузінскай літаратуры, якую створаная ім дзяржава потым старанна выціскала з грамадскай памяці.

У Цэнтральнай Азіі адным з найбольш паказальных прыкладаў дэкаланізацыі праз перайменаванне геаграфічных аб'ектаў з'яўляецца Казахстан. Для краіны з вельмі працяглай мяжой з Расіяй, значным рускамоўным насельніцтвам і нацыянальнай мовай, сур'ёзна аслабленай у савецкі перыяд, вяртанне ўласных геаграфічных назваў стала неад'емнай часткай аднаўлення нацыянальнай ідэнтычнасці. Пасля распаду СССР карта Казахстана пачала імкліва змяняцца: Усть-Каменогорск стаў Оскеменам, а Уральск — Оралам.

Асобную цікаўнасць уяўляе гісторыя сталіцы Казахстана — Астаны. Першапачаткова горад зваўся Акмола («белая магіла»), аднак у савецкія гады быў перайменаваны ў Целиноград — «горад цалінных земляў». Гэтая назва адлюстроўвала савецкі погляд на Казахстан як на пустуючую прастору, прызначаную для засялення выхадцамі з Расіі. Пасля набыцця незалежнасці гораду спачатку вярнулі назву Акмола, а потым перайменавалі ў Астану, што па-казахску азначае проста «сталіца».

Палітычнае значэнне савецкай тапанімікі асабліва наглядна праяўляецца на прыкладзе спрэчнага рэгіёна Нагорны Карабах на Паўднёвым Каўказе. Сама назва «Карабах» — гэта цюркска-персідскае спалучэнне, якое, як сведчаць гісторыкі, ужывалася яшчэ ў XIII стагоддзі. Аднак у пачатку 1920-х гадоў савецкія ўлады дадалі да яго рускамоўную прыстаўку «Нагорный», што азначае «гаравісты». Гэта адбылося ў межах адміністрацыйнай перабудовы Каўказа і стала яшчэ адным прыкладам таго, як спрадвечная мясцовая назва была дапоўненая імперскім азначэннем.

Варожая рэакцыя Расіі на постсавецкую тэндэнцыю да дэкаланізацыі геаграфічных назваў наглядна паказвае, наколькі важнымі для Крамля застаюцца перададзеная ў спадчыну ад імперыі прастора і яе сімвалы. Расійскія ўлады асуджаюць перайменаванні ў незалежнай Украіне, называючы іх «гвалтоўнай дэрусіфікацыяй», і абвінавачваюць Кіеў у спробе «разбурыць гістарычнае адзінства» двух народаў.

Такі падыход напрамую пераклікаецца з праграмным эсэ Уладзіміра Пуціна пра гістарычнае адзінства рускіх і ўкраінцаў, апублікаваным у ліпені 2021 года. У ім расійскі прэзідэнт сцвярджаў, што расіяне і ўкраінцы з'яўляюцца «адным народам», а таксама наракаў на тое, што праведзенае ў бальшавіцкую эпоху размежаванне паміж імі прывяло да таго, што «Расію абрабавалі». Менавіта гэтыя ідэі пазней сталі адной з ідэалагічных асноваў паўнамаштабнага ўварвання, якое пачалося некалькі месяцаў пазней.

Што да іншых дзяржаў, рыторыка Масквы звычайна гучыць мякчэй, аднак светапогляд, які ляжыць у яе аснове, застаецца амаль тым жа.

Крэмль разглядае постсавецкую прастору як агульную цывілізацыйную спадчыну і балюча ўспрымае любыя крокі, звязаныя з адыходам ад рускай мовы, агульнай гістарычнай памяці або звыклых геаграфічных назваў.

Падчас наведвання мемарыяла ў Самаркандзе ў 2025 годзе міністр замежных спраў Расіі Сяргей Лаўроў дэманстратыўна звярнуў увагу на адсутнасць рускамоўнага подпісу побач з тэкстамі на ўзбекскай і англійскай мовах. Ва Узбекістане гэта выклікала раздражненне: многія ўбачылі ў яго словах спробу былой метраполіі дыктаваць моўную палітыку незалежнай дзяржаве.

Што да Казахстана, заявы Крамля былі яшчэ больш жорсткімі. У 2014 годзе Пуцін сцвярджаў, што да распаду СССР «у казахаў не было дзяржаўнасці». Пазней ён назваў Казахстан «рускамоўнай краінай у поўным сэнсе гэтага слова». Адказам Астаны стаў уласны сімвалічны жэст дэкаланізацыі — маштабнае святкаванне 550-годдзя Казахскага ханства.

Нядаўні каментар былога прэзідэнта Расіі Дзмітрыя Мядзведзева у гэтым сэнсе адзін з найбольш сімптаматычных. Пасля сустрэчы Уладзіміра Зяленскага і прэм'ер-міністра Арменіі Нікола Пашыняна у Ерэване ў маі 2026 года, дзе абодва палітыкі размаўлялі паміж сабой па-англійску, Мядзведзеў назваў іх «двума безмазглымі русафобамі». Паводле яго слоў, яны, свабодна валодаючы рускай мовай, нібыта размаўлялі па-англійску толькі праз уласную «непоўнавартаснасць».

У гэтым пагардлівым тоне і заключаецца сутнасць пазіцыі Масквы: сама адмова аўтаматычна пераходзіць на рускую мову ўспрымаецца як варожы жэст.

Масавае перайменаванне гарадоў і населеных пунктаў на тэрыторыі былога СССР адлюстроўвае не толькі палітычнае дыстанцыяванне, але і больш глыбокі працэс — сцвярджэнне ўласнай ідэнтычнасці краінамі, якім яе доўга навязвалі звонку. Менавіта таму вялікае значэнне мае і тое, якімі назвамі карыстаецца міжнародная супольнасць.

Кожны раз, калі замежны чыноўнік, СМІ або картограф выкарыстоўваюць Lvov замест Lviv, Uralsk замест Oral або Nagorno-Karabakh замест Karabakh, — гэта не проста паўтарэнне савецкай традыцыі. Падобны выбар пазбаўляе краіны былога СССР той суб'ектнасці, якую яны імкнуцца сцвердзіць, і зноў змяшчае іх у ўмоўную «расійскую прастору», на «задні двор» Маскоўскай імперыі, ускосна падтрымліваючы ўяўленне пра тое, што гэта не цалкам самастойныя дзяржавы, а толькі часткі пэўнага агульнага рускага свету.

Тым часам выправіць гэта нічога не каштуе. Выкарыстанне саманазваў гэтых дзяржаў — не палітычная саступка і не ўзнагарода за «правільныя паводзіны». Гэта ўсяго толькі прызнанне іх права самастойна называць свае гарады, тэрыторыі і фармаваць уласную ідэнтычнасць. Альтэрнатыва — працягваць падтрымліваць імперскую карту свету, ад якой рэгіён сёння паслядоўна адмаўляецца.

Джозэф Эпштэйн, New Voice

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]