Мадьяр раскрыў імёны 60 тысяч камуністычных агентаў

Венгры даведаліся, хто супрацоўнічаў з таемнай паліцыяй.

Урад Венгрыі адкрыў грамадзянам доступ да алічбаваных дакументаў спецслужбаў за 1945–1990 гады. У расакрэчаных дасье змяшчаецца каля 60 тысяч імёнаў людзей, якія ў розныя часы супрацоўнічалі з таемнай паліцыяй. Парламент пастанавіў апублікаваць гэтыя файлы неўзабаве пасля перамогі апанентаў былога прэм’ера Віктара Орбана на агульнанацыянальных выбарах у красавіку 2026 года, паведамляе Politico.

Дзейны кіраўнік урада Петер Мадьяр заклікаў венграў «паставіцца да гэтай даўно наспелай публікацыі з годнасцю і гуманнасцю»: паводле ягоных слоў, «шмат якія сем’і цяпер сутыкнуцца з непрыемнай інфармацыяй». Міністр культуры выказаў надзею, што публікацыя дакументаў «дазволіць дасягнуць доўгатэрміновага прымірэння, раскрыўшы таямніцы мінулага».

Картатэка складаецца з трох раздзелаў: «формы № 6», гэта значыць рэгістрацыйных картак пазаштатных супрацоўнікаў і тых, хто адмовіўся працаваць са спецслужбамі, архіўнага рэестра дзяржаўнай бяспекі для пошуку патэнцыйных агентаў і алічбаванай базы спецслужбаў станам на 1990 год. У лютым 2027 года павінен запрацаваць і чацвёрты раздзел — з поўнымі дасье асведаміцеляў.

Тэма публікацыі архіваў неаднаразова ўздымалася ў венгерскім грамадстве. Аднак у 1990–2000-я гады ўлады пагадзіліся толькі на частковае раскрыццё дасье, прычым з мноствам абмежаванняў. Гэта нараджала чуткі, што сярод фігурантаў ёсць былыя агенты дзяржбяспекі прасавецкай эпохі. У прыватнасці, у сувязях са старой таемнай паліцыяй абвінавачвалі самога Орбана, які неаднаразова адмаўляў такое супрацоўніцтва.

«Наша мэта — каб з дапамогай апублікаваных дакументаў грамадства змагло зрабіць першы крок да вывучэння гэтага перыяду найноўшай гісторыі. […] На жаль, гэтыя запісы ніколі не былі і ніколі не будуць поўнымі. Многія крыніцы сталі ахвярамі рэгулярнага і перыядычнага знішчэння дакументаў да 1990 года», — тлумачаць аўтары праекта.

У 1945–1990 гадах Венгрыяй (Венгерскай Народнай Рэспублікай) кіраваў прасавецкі аднапартыйны рэжым. Як і ў іншых краінах Варшаўскага дагавора, асаблівую ролю адыгрывала таемная паліцыя, якая цесна супрацоўнічала з савецкімі структурамі. Першапачаткова гэта было асобнае Упраўленне дзяржаўнай бяспекі (AVH), але ў 1960-я гады ўлады пераўтварылі яго ў III ўпраўленне рэспубліканскага МУС.

Паводле сучасных ацэнак, па палітычных артыкулах у ВНР пакаралі смерцю не менш як 700 венграў, яшчэ каля 70 тысяч прайшлі праз турмы і лагеры па савецкім узоры. Пікі рэпрэсій прыпалі на канец 1940-х і на 1957–1958 гады, калі венгерскія камуністы спачатку ўстанаўлівалі сваю дыктатуру, а затым пераследавалі ўдзельнікаў нацыянальнага паўстання 1956 года. Інакодумцы аж да самага канца ВНР сутыкаліся са звальненнямі, сачэннем і крымінальным пераследам.

Пасля падзення сацыялістычных рэжымаў у Усходняй Еўропе новыя ўлады большасці краін заяўлялі пра намер цалкам рассакрэціць картатэкі скасаваных спецслужбаў. На практыцы гэты працэс натыкаўся на абмежаванні, адтэрміноўкі і супраціў былых пракамуністычных функцыянераў. Найбольш адкрыты і поўны доступ да архіваў КДБ і яго партнёраў да сярэдзіны 2020-х гадоў забяспечвалі ўсходнія землі Германіі (былая ГДР), Латвія, Украіна і Чэхія.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]