Як БНР прымусіла Маскву прызнаць Беларусь

Чаму 25 сакавіка — Дзень Волі і свята беларускай дзяржаўнасці.

Беларуская Народная Рэспубліка, незалежнасць якой была абвешчаная 25 сакавіка 1918 года, не мела ўласнага рэгулярнага войска, устойлівага бюджэту і поўнага кантролю над заяўленай тэрыторыяй. Праз дзевяць месяцаў у Смаленску з’явілася Савецкая Беларусь, якая праіснавала больш за 70 гадоў. На першы погляд можа падацца, што БНР засталася толькі сімвалічным праектам, а сапраўдную беларускую дзяржаўнасць стварылі бальшавікі.

Аднак менавіта з’яўленне БНР прымусіла Маскву лічыцца з беларускім нацыянальным рухам і ў многім падштурхнула бальшавікоў да стварэння Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь — будучай БССР.

Пра тое, як гэта адбылося, распавядае вядучы праграмы «Вусы Скарыны», гісторык Цімафей Акудовіч. Сайт Charter97.org публікуе поўную тэкставую версію гэтага відэа.

Чаму бальшавікі не збіраліся ствараць Беларусь?

У 1917 годзе бальшавікі мыслілі катэгорыямі сусветнай рэвалюцыі. Нацыянальныя дзяржавы яны лічылі перажыткам мінулага і прадуктам буржуазнай сістэмы. Падразумявалася, што пасля перамогі пралетарыяту значэнне нацый і дзяржаўных межаў паступова знікне.

Пры такім падыходзе Беларусь успрымалася не як самастойная краіна, а хутчэй як частка былой Расійскай імперыі, якой належала ўвайсці ў агульную рэвалюцыйную прастору.

Існуюць два супрацьлеглыя тлумачэнні з’яўлення БССР. Паводле савецкай версіі, беларускі народ захацеў усталяваць савецкую ўладу, бальшавікі пачулі яго волю, і 1 студзеня 1919 года была абвешчаная Савецкая Беларусь.

Іншая версія зводзіць усё да халоднага разліку Масквы: маўляў, бальшавікі вырашылі стварыць на мяжы з Польшчай буферную рэспубліку і паспешліва абвясцілі яе ў Смаленску. Гэтае тлумачэнне значна бліжэйшае да сапраўднасці, але і яно не дае поўнай карціны. Ідэя асобнай Беларусі не магла ўзнікнуць у бальшавіцкага кіраўніцтва з нікуль.

Хто сярод бальшавікоў выступаў за Беларусь?

Беларускае пытанне пастаянна ўзнікала ўнутры самога бальшавіцкага руху. У РКП(б) дзейнічалі беларускія секцыі, пры Народным камісарыяце ў нацыянальных справах працаваў Беларускі нацыянальны камісарыят. У Петраградзе і іншых гарадах праходзілі з’езды беларускіх рабочых, салдат і маракоў, выходзілі газеты, брашуры і кнігі.

Галоўнымі прыхільнікамі стварэння савецкай беларускай рэспублікі былі камуністы-беларусы Аляксандр Чарвякоў і Дзмітрый Жылуновіч. Яны дамагаліся прызнання Беларусі асобнай палітычнай адзінкай і не дазвалялі кіраўніцтву ў Маскве проста забыць пра існаванне беларускага народа.

Аднак у іх быў моцны апанент — Абласны выканаўчы камітэт Саветаў рабочых, салдацкіх і сялянскіх дэпутатаў Заходняй вобласці і фронту, скарочана Абліспалкомзап.

Што такое Абліспалкомзап?

Абліспалкомзап вырас з салдацкіх і рэвалюцыйных камітэтаў, што з’явіліся на тэрыторыі Беларусі ў 1917 годзе. Паступова ён ператварыўся ў галоўную бальшавіцкую сілу ў рэгіёне. Яго ўплывовыя кіраўнікі Вільгельм Кнорын і Аляксандр Мяснікоў выступалі супраць стварэння асобнай беларускай рэспублікі. Яны не хацелі дзяліцца ўладай з нацыянальна арыентаванымі камуністамі і фактычна адмаўлялі існаванне самастойнай беларускай нацыі.

Прыхільнікі Абліспалкомзапа сцвярджалі, што насельніцтва краю занадта змешанае, а нацыянальнае будаўніцтва толькі адцягвае ад сусветнай рэвалюцыі. Пасля адыходу нямецкіх войскаў яны хацелі захаваць Заходнюю вобласць як адміністрацыйную частку Савецкай Расіі.

Чаму ж напрыканцы 1918 года перамагла лінія Жылуновіча і Чарвякова? Галоўным аргументам стала БНР.

Як абвяшчэнне БНР змяніла сітуацыю?

Спачатку дзеячы беларускага нацыянальнага руху абвясцілі пра стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі, а 25 сакавіка 1918 года Трэцяя Устаўная грамата абвяшчала яе незалежнасць. Гэта быў афіцыйны палітычны акт, які паказаў усяму свету: беларусы імкнуцца да ўласнай дзяржаўнасці. Бальшавікі ўжо не маглі заплюшчваць вочы на тое, што побач з імі ўзнік хоць і слабы і такі, што не кантраляваў усю заяўленую тэрыторыю, але самастойны беларускі палітычны праект.

Асабліва важнай аказалася дыпламатычная праца БНР. Яе кіраўніцтва наладзіла адносіны з Украінскай Народнай Рэспублікай і ўрадам Літвы. Прэм’ер-міністр БНР Антон Луцкевіч сустракаўся з кіраўнікамі Польшчы Юзэфам Пілсудскім і Ігнацыем Янам Падэрэўскім.

Прадстаўніцтвы і місіі БНР дзейнічалі ў Германіі, Эстоніі, Фінляндыі, Турцыі і іншых краінах. Поўнага міжнароднага прызнання рэспубліка не атрымала, аднак яе дзеячы рабілі ўсё магчымае, каб беларускае пытанне не знікала з еўрапейскай палітычнай павесткі.

Ці была ў БНР уласная армія?

Стварыць адзінае рэгулярнае войска БНР не ўдалося, але беларускія ваенныя падраздзяленні ўзнікалі ў розных краінах і дзяржаўных утварэннях.

Яшчэ ў 1917 годзе ў Мінску быў сфармаваны 1-ы Мінскі беларускі пяхотны полк. У лістападзе 1918 года ў складзе польскага войска пачалося фармаванне 1-й Літоўска-Беларускай дывізіі. Беларускі дзеяч Сцяпан Некрашэвіч спрабаваў дамовіцца з англа-французскімі саюзнікамі аб стварэнні Заходняй арміі — беларускага аналага антыбальшавіцкай Добраахвотніцкай арміі.

Беларускія атрады з’яўляліся ў складзе ўкраінскіх і эстонскіх войскаў. Армія Станіслава Булак-Балаховіча пад бела-чырвона-белымі сцягамі прайшла праз Палессе да Мазыра.

Пасля развалу фронтаў Першай сусветнай вайны па розных краінах і войсках апынуліся раскіданыя дзясяткі тысяч узброеных беларусаў. Яны ўяўлялі сур’ёзную сілу і маглі далучыцца да таго, хто прапануе ім зразумелую нацыянальную мэту. Дзеячы БНР актыўна працавалі з гэтымі людзьмі, і бальшавікі не маглі гэтага не ўлічваць.

Чаму бальшавікі разыгралі нацыянальную карту?

На працягу 1918 года становішча бальшавікоў заставалася надзвычай цяжкім. Вясной значныя тэрыторыі занялі нямецкія войскі, затым узмацніліся белагвардзейскія арміі, а ўнутры кантраляваных бальшавікамі земляў успыхвалі паўстанні. У такой сітуацыі любая дадатковая падтрымка мела вялікае значэнне. У тэорыі нацыянальныя памкненні супярэчылі бальшавіцкаму інтэрнацыяналізму. На практыцы Уладзімір Ленін бачыў велізарны палітычны патэнцыял у жаданні сотняў тысяч людзей дамагчыся нацыянальнага самавызначэння.

Калі б Масква не адрэагавала на ўкраінскае і беларускае пытанні, гэтым маглі скарыстацца Польшча, Германія, Вялікабрытанія або іншыя дзяржавы. Актыўнасць нацыянальных рухаў была выгадная і Іосіфу Сталіну, які займаў пасаду народнага камісара ў нацыянальных справах і атрымліваў дадатковыя рычагі ва ўнутрыпартыйнай барацьбе.

Як была абвешчаная Савецкая Беларусь?

У канцы снежня 1918 года кіраўніцтва РКП(б) прыняло рашэнне аб стварэнні савецкай беларускай рэспублікі. 30 снежня канферэнцыя бальшавікоў Паўночна-Заходняй вобласці, што праходзіла ў Смаленску, абвясціла сябе I з’ездам Камуністычнай партыі (бальшавікоў) Беларусі.

1 студзеня 1919 года быў апублікаваны маніфест аб стварэнні Сацыялістычнай Савецкай Рэспублікі Беларусь — ССРБ. Яе ўрад узначаліў Дзмітрый Жылуновіч. Пазней рэспубліка атрымала звыклую назву БССР.

Савецкая Беларусь не была незалежнай дзяржавай і цалкам залежала ад Масквы. Але яе з’яўленне стала важным крокам да афармлення Беларусі як асобнай палітычнай і адміністрацыйна-тэрытарыяльнай адзінкі. Гэты шлях апынуўся трагічным, крывавым і несвабодным, аднак значэнне дзейнасці БНР у стварэнні савецкай рэспублікі немагчыма адмаўляць.

Што агульнага ў БНР і БССР?

Гісторыю можна прасачыць яшчэ глыбей. Многія вядучыя дзеячы БНР і беларускія камуністы выйшлі з аднолькавага палітычнага асяроддзя — Беларускай сацыялістычнай грамады, у вытокаў якой на пачатку ХХ стагоддзя стаялі браты Іван Луцкевіч і Антон Луцкевіч.

Менавіта там беларускія палітыкі фармулявалі ўяўленне пра будучую краіну, спрачаліся пра яе ўладкаванне і вучыліся змагацца за нацыянальныя інтарэсы. Таму абодва праекты — і БНР, і Савецкая Беларусь — у многім мелі агульныя сацыялістычныя карані, хоць сярод дзеячаў БНР існавалі розныя палітычныя погляды. Канчаткова шляхі двух напрамкаў разышліся пасля Усебеларускага з’езду 1917 года. Але і пасля гэтага мяжа паміж імі не стала непранікальнай.

Як дзеячы БНР паўплывалі на БССР?

У сярэдзіне 1920-х гадоў многія прадстаўнікі БНР пераехалі ў Савецкую Беларусь. Сярод іх былі Вацлаў Ластоўскі, Аркадзь Смоліч і Аляксандр Цвікевіч.

Яны ўдзельнічалі ў навуковым, адукацыйным і культурным жыцці рэспублікі, развівалі беларускую мову і нацыянальную культуру. Пазней усе яны сталі ахвярамі сталінскіх рэпрэсій, але да сваёй гібелі паспелі значна ўзбагаціць Беларусь.

Чаму 25 сакавіка застаецца Днём Волі?

Савецкая Беларусь была абвешчаная бальшавікамі таму, што Беларусь ужо існавала як палітычная рэальнасць. Такой яе зрабілі дзеячы БНР, Беларускай сацыялістычнай грамады і ўсяго нацыянальнага руху.

БНР і БССР паўсталі не толькі з амбіцый асобных палітыкаў або кароткатэрміновых разлікаў вялікіх дзяржаў. У аснове абодвух праектаў ляжала імкненне тысяч беларусаў самастойна вызначаць лёс сваёй краіны.

У БНР гэтая мара была выяўлена адкрыта і натуральна, але маладая рэспубліка не здолела выжыць у найскладанейшых геапалітычных умовах. У БССР імкненне да незалежнасці апынулася скажоным і падпарадкаваным савецкай дыктатуры. Аднак нават у такім паламаным выглядзе беларуская дзяржаўнасць захавалася і праз сем дзесяцігоддзяў дапамагла краіне зноў здабыць незалежнасць.

БНР можна называць сімвалічнай дзяржавай або нават палітычнай «фікцыяй». Але гэтая «фікцыя» спрацавала, бо адлюстроўвала рэальнасць — гатоўнасць беларусаў ісці шляхам незалежнасці. Менавіта таму 25 сакавіка з’яўляецца не проста памятнай датай, а Днём Волі і святам беларускай дзяржаўнасці.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]