«Лукашэнка баіцца паўтарыць лёс Младзіча і Караджыча»

Смерць «баснійскага мясніка» ў Гаазе — сыгнал для дыктатара.

За кратамі памёр ваенны злачынца, камандуючы арміяй баснійскіх сербаў Ратка Младзіча. Якія шанцы на міжнародны суд над вінаватымі ў катаваннях і смерцях у Беларусі? У эфіры «Радыё Свабода» разважае гісторык і палітолаг Аляксандр Фрыдман.

— На гэтым тыдні памёр былы камандуючы арміяй баснійскіх сербаў Ратка Младзіч, асуджаны на пажыццёвае зняволенне за ваенныя злачынствы. У 2017 годзе суд прызнаў Ратка Младзіча вінаватым у генацыдзе за арганізацыю забойства ў 1995 годзе як мінімум 8 тысяч мусульманаў у баснійскай Срэбраніцы — найгоршага злачынства ў Еўропе з часоў Другой сусветнай вайны. На гэтым фоне якімі вам бачацца шанцы на міжнародны суд над вінаватымі ў катаваннях і смерцях у Беларусі? Ці не дарэмныя надзеі на міжнародны суд над Лукашэнкам і яго рэжымам?

— Калі мы паглядзім на лёс Ратка Младзіча, то даволі доўгі час яму ўдавалася пазбягаць адказнасці. Ён хаваўся ў Сербіі. Сербскія ўлады пэўны час рабілі выгляд, што не ведаюць пра яго лёс, альбо фактычна нічога не прадпрымалі. Для Сербіі гэта было сур’ёзным пытаннем як у знешняй, так і ва ўнутранай палітыцы. У Сербіі хапае людзей — і дагэтуль іх хапае, — якія не лічаць Ратка Младзіча ваенным злачынцам, чалавекам, адказным за адно з найгоршых злачынстваў у пасляваеннай гісторыі Еўропы. Я маю на ўвазе каральную акцыю ў Срэбраніцы, дзе былі забітыя каля 8 тысяч чалавек. Ёсць людзі, якія лічаць Младзіча сапраўдным героем Сербіі, чалавекам, які змагаўся за сербскія інтарэсы.

Але цікава, што ў выпадку з Младзічам мы маем справу з чалавекам, які не толькі ўчыніў злачынствы, але і адказаў за іх. Былі розныя спробы з яго боку і з боку яго абароны пазбегнуць адказнасці, але лёс Младзіча вядомы: яго асудзілі, і ён памёр за кратамі. Праўда, мінула вельмі шмат часу, перш чым ён апынуўся за кратамі — амаль 15 гадоў.

Што да беларускага кантэксту, мне было вельмі цікава назіраць за рэакцыяй беларускай дзяржаўнай прапаганды на лёс і смерць Младзіча. Яна была вельмі аператыўнай. Самі наратывы мяне не здзівілі: яны паказваюць Младзіча як выбітную постаць. Хутчэй пытанне ў тым, наколькі аператыўна яны адрэагавалі і наколькі падкрэсліваюць, што ён памёр менавіта за кратамі. Гэта паказвае, што лёс Младзіча і людзей, асуджаных такім чынам, насамрэч непакоіць беларускія ўлады. Гэты прывід Гаагі відавочна нікуды не знік.

Хаця на гэты момант шанцы на тое, што ў беларускім кантэксце хтосьці паўстане перад судом у Гаазе, мякка кажучы, вельмі нязначныя. Шанцы на тое, што будуць пакараныя такія людзі, як Младзіч або прэзідэнт Рэспублікі Сербскай Радаван Караджыч, якія апынуліся за кратамі, у свой час былі значна вышэйшыя. Хоць бы таму, што Сербія была і дагэтуль застаецца зацікаўленай у еўраінтэграцыі і супрацоўніцтве з Еўразвязам. Беларускі кантэкст зусім іншы. Але кантэкст можа змяніцца, дынаміка можа змяніцца. І лёс Младзіча і Караджыча — гэта яшчэ адзін сыгнал для беларускіх улад, што пры пэўных умовах можа ўзнікнуць сітуацыя, калі давядзецца адказваць за ўчыненае, у тым ліку і ў Гаазе.

— За кратамі застаецца яшчэ адзін ваенны злачынца, 81-гадовы Радаван Караджыч, першы прэзідэнт Рэспублікі Сербскай (частка Босніі і Герцагавіны). Паводле слоў Флорэнс Хартман, былой прэс-сакратаркі галоўнай пракуроркі Міжнароднага трыбуналу па былой Югаславіі Карлы дэль Понтэ, у 1997 годзе Расія вывезла Радавана Караджыча ў Беларусь, дзе ён хаваўся некалькі месяцаў. Зараз прапагандысты ў Беларусі выказваюць спачуванне з нагоды смерці ваеннага злачынцы Ратка Младзіча. Якое стаўленне Лукашэнкі да асуджаных за ваенныя злачынствы ў былой Югаславіі? Да Караджыча, Младзіча, таго ж Мілошавіча? Ці гэта для яго проста бізнэс — даць прытулак, як ён зрабіў для былога кіргізскага прэзідэнта Курманбека Бакіева? Ці тут ёсць пэўная блізкасць?

— Я думаю, што пэўная блізкасць безумоўна прысутнічае. У свой час Лукашэнка, пасля таго як быў абраны прэзідэнтам Беларусі, даволі моцна цікавіўся падзеямі на Балканах. Ягоны вядомы візіт у Бялград, яго выказванні на балканскую тэматыку — ён даволі сістэматычна сачыў за гэтымі падзеямі. Думаю, што і лёс Мілошавіча, і іншых ён адсочвае. Калі казаць пра Мілошавіча, а ў выпадку з Караджычам можна зыходзіць з таго, што яны таксама сустракаліся з Лукашэнкам, калі Караджыч сапраўды пэўны час хаваўся ў Мінску.

Гэта людзі, з якімі Лукашэнка знаёмы, да якіх ён адчувае сімпатыю. І гэта людзі, якія ў ягонай сістэме каардынатаў кінулі выклік Захаду — і прайгралі. Лукашэнка таксама разглядае сябе як чалавека, які кінуў выклік Захаду. Тут можна ўспомніць розныя прыклады, якія ён час ад часу называе: Мілошавіч, Кадафі, Хусэйн і гэтак далей. Гэта людзі, да якіх ён адчувае сімпатыю і, напэўна, у розных кантэкстах разважае пра тое, як бы самому не паўтарыць іх лёс.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]