Андрэй Саннікаў: Мы атрымалі незалежнасць у ўнікальны гістарычны момант

35 гадоў таму Беларусь стала свабоднай дзяржавай.

25 жніўня спаўняецца 35 гадоў з дня, калі незалежнасць Беларусі стала законам. У 1991 годзе Вярхоўны Савет надаў Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце статус канстытуцыйнага закона.

Аб тым, што адбывалася ў тыя гістарычныя дні, як рэжым Лукашэнкі спрабаваў знішчыць спадчыну незалежнай Беларусі і калі ў краіны можа з’явіцца новы шанец на вызваленне, сайт Charter97.org паразмаўляў з лідарам грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Андрэем Саннікавым.

— Андрэй Алегавіч, вы былі сведкам тых гістарычных падзей. Як стала магчымай незалежнасць Беларусі?

— Адлік шляху Беларусі да незалежнасці варта пачынаць з Кастуся Каліноўскага, які ў 1863–1864 гадах узняў паўстанне супраць Расійскай імперыі. Гэта паўстанне паклала пачатак беларускаму нацыянальна-вызваленчаму руху.

Наступная вяха — трэцяя Устаўная грамата БНР ад 25 сакавіка 1918 года, якая абвясціла незалежнасць Беларусі. Потым — 27 ліпеня 1990 года, дзень прыняцця Вярхоўным Саветам Беларусі Дэкларацыі аб дзяржаўным суверэнітэце, і, нарэшце, клічнік: 25 жніўня 1991 года Дэкларацыя набыла статус канстытуцыйнага закона.

Вось апошняму этапу я сапраўды быў сведкам. Незалежнасць стала магчымай дзякуючы таму, што нашчадкі таго самага Кастуся Каліноўскага — Беларускі Народны Фронт на чале з Зянонам Пазняком — скарысталі ўнікальны момант краху таталітарнай савецкай імперыі і пры падтрымцы большасці народа, хоць і пры адчайным супраціве спалоханай наменклатуры, дамагліся заканадаўчага замацавання нашай незалежнасці.

— Вы працавалі ў МЗС маладой Беларусі, былі сведкам першых крокаў нашай дзяржавы. Што тады ўдалося зрабіць і якімі ўвогуле былі тыя некалькі гадоў свабоды і дэмакратыі ў Беларусі?

— Для мяне гэта быў найлепшы час у маім прафесійным жыцці, думаю, што і ў жыцці незалежнай Беларусі, прынамсі на сённяшні дзень. Даводзілася працаваць па 25 гадзін на суткі, часам вочы самі змыкаліся ад недасыпу, але як жа здорава было працаваць на сваю дзяржаву, удзельнічаць у стварэнні падмуркаў міжнароднай палітыкі незалежнай Беларусі, па сутнасці заяўляць пра сябе ў свеце як пра самастойную дзяржаву.

Найскладанейшыя пытанні міжнароднай бяспекі, правапераемнасці міжнародных дамоваў, выпрацоўкі стратэгіі еўрапейскай будучыні Беларусі — усё гэта неабходна было вырашаць у сціслыя тэрміны і пры гэтым не проста памятаць пра нацыянальныя інтарэсы, але і прасоўваць іх па ўсіх напрамках: ад дзяржаўных межаў да стварэння ўласных пасольстваў у ключавых краінах.

Можна сказаць, што за пару гадоў у міжнародных дачыненнях мы прайшлі шлях, які ў іншых краін займаў не адну сотню гадоў.

Дый уся краіна ў тыя некалькі гадоў проста зноў нараджалася. Была неверагодная энергетыка стваральнасці, менавіта беларуская энергетыка: сваё тэлебачанне, незалежная прэса, палітычная шматпартыйнасць, парламент, выбары, нараджэнне грамадзянскай супольнасці, беларускі рок. Увогуле, гэта было жыццё.

— Ужо праз некалькі гадоў да ўлады ў Беларусі прыйшоў Лукашэнка, які правядзе незаконны рэферэндум у 1996 годзе, а вы, намеснік міністра замежных спраў, сыдзеце ў адстаўку ў знак пратэсту. Ці быў Лукашэнка непазбежны? Ці магла гісторыя Беларусі развівацца па іншым сцэнары?

— Лукашэнка не быў непазбежным. Нават калі ён стаў прэзідэнтам, ягонае знаходжанне пры ўладзе на такі жудасны тэрмін не было непазбежным. Яго нарадзіла маніякальнае жаданне прэм’ера Вячаслава Кебіча стаць самым галоўным, то-бок прэзідэнтам.

Нагадаем, што з усіх былых рэспублік СССР Беларусь была адзінай парламенцкай рэспублікай. І гэта было нашай перавагай, закладам дэмакратычнага развіцця.

Прэм’ер Кебіч, які праваліў эканоміку, да 1994 года стаў сімвалам застою, затое вельмі хацеў у галоўныя начальнікі. Абапіраючыся на яўных і схаваных камуністаў у парламенце, ён правёў змены ў Канстытуцыю і ўвёў пасаду прэзідэнта.

Не маючы ніякіх шанцаў выйграць выбары, ён са сляпой упартасцю ўлез у ўласную пастку, што дазволіла самому адыёзнаму дэпутату Вярхоўнага Савета стаць першым прэзідэнтам Беларусі. Кебіч не толькі прывёў да ўлады Лукашэнку, ён знішчыў парламенцкую форму кіравання ў Беларусі.

У нас ёсць такая рыса — не адразу рэагаваць на небяспеку. Праўда, не толькі ў нас: гэта адна з асаблівасцяў чалавечай натуры.

Мы спадзяваліся, што, як абралі Лукашэнку, так і пераабяром. А трэба было пры першых праявах беззаконня актыўна рэагаваць на бяду, што насоўвалася, выходзіць з пратэстамі на вуліцы ў 1995 годзе падчас першага незаконнага рэферэндуму, у 1996 годзе — падчас узурпацыі ўлады ў ходзе другога незаконнага рэферэндуму і разгону парламента, у 1999 годзе, калі былі забітыя палітычныя супернікі Лукашэнкі, кожны з якіх меў рэальныя шанцы стаць прэзідэнтам пры больш-менш сумленных выбарах: Карпенка, Ганчар, Захаранка.

У тыя гады Лукашэнка быў слабы, ён яшчэ не выбудаваў жорсткую сістэму рэпрэсій, і масавыя пратэсты маглі б змяніць сітуацыю.

— Што беларусы могуць запісаць сабе ў актыў, а дзе за гэтыя 35 гадоў былі дапушчаныя памылкі?

— Мы можам запісаць сабе ў актыў беларускасць. За гэтыя гады нам удалося амаль цалкам аднавіць «экалогію беларусаў»: мову, гісторыю, культуру, літаратуру, музыку, несавецкі фальклор, жывапіс, паэзію, сувязь пакаленняў і земляў.

І гэта пры тым, што рэжым Лукашэнкі — гэта рэжым генацыду і апустыньвання, мэтай якога з’яўляецца знішчэнне беларусаў і нашага асяроддзя жыцця.

Не выйшла.

Ёсць такія рэкі, карставыя. Іх асаблівасць у тым, што яны сыходзяць з паверхні пад зямлю, але потым ізноў выходзяць на паверхню. Так і мы...

Памылкі відавочныя: пакуль не змаглі пазбавіцца ад гэтай калгаснай дыктатуры не толькі па аб’ектыўных, але і па суб’ектыўных прычынах.

— Беларусы не змірыліся з дыктатурай і ўжо шмат гадоў змагаюцца за свабоду. Падзеі 2020 года сталі адным з самых яскравых этапаў гэтай барацьбы. Ці можа гісторыя ў найбліжэйшы час даць нам шанец выправіць дапушчаныя памылкі?

— Гісторыя пастаянна дае нам шанец, а мы пакуль не змаглі скарыстацца ім у поўнай меры. Але гісторыя — дама цярплівая, ды і настойлівая. Звярніце ўвагу: з кожным разам шанцы, якія яна нам дае, усё большыя.

Ад 2001 года, першай Плошчы падчас «прэзідэнцкіх выбараў», да паўстання ў снежні 2010 года, да рэвалюцыі 2020 года — усё гэта праявы паступальнага народна-вызваленчага руху, які мацнее, нягледзячы на ўсе рэпрэсіі і бяснуючыся паліцэйскі апарат.

Паводле ўсёй гістарычнай логікі наступны этап мусіць стаць вырашальным.

Дык што — з нашым Днём Незалежнасці!

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]