Дыягназ для «дыпламатыі» Лукашэнкі

Гэта не набор кур'ёзаў.

Міністр замежных спраў праводзіць адпачынак у КНДР. Перамовы з ЗША і Польшчай вядуцца па лініі КДБ. Нарады па амерыканскім трэку праходзяць без кіраўніка МЗС.

Гэта не набор кур'ёзаў — гэта дыягназ: знешнепалітычнае ведамства перастала быць суб'ектам знешняй палітыкі. Тое, што адбываецца, можна назваць дэмзэсізацыяй — з сістэмы прыняцця дзяржаўных рашэнняў паслядоўна выключаецца ведамства, якое ўзначальвае Максім Рыжанкоў.

Фотаздымак з Пхеньяна

У сярэдзіне жніўня неафіцыйны тэлеграм-канал МЗС апублікаваў фотаздымкі: Рыжанкоў з сям'ёй на адпачынку ў Паўночнай Карэі. «У сяброў», — удакладняе канал.

У дыпламатыі не бывае асабістых жэстаў у першых асоб: адпачынак міністра ў КНДР — гэта выказванне. І яно дакладна апісвае траекторыю Рыжанкова: першы замежны візіт на пасадзе — Кітай, другі — Паўночная Карэя, пры гэтым адносіны з Пхеньянам кіраўнік МЗС сам называе галоўным дасягненнем.

За два гады склаўся профіль «міністра далёкай дугі»: КНДР, М'янма, Афганістан, Афрыка. Напрамкі, дзе не патрэбныя ні складаныя перагаворныя канструкцыі, ні праца з варожым асяроддзем — там прымаюць, узнагароджваюць і падпісваюць мемарандумы.

Праблема не ў тым, што гэтыя напрамкі існуюць. Праблема ў тым, што для Рыжанкова яны сталі асноўнымі: галоўныя трэкі ў МЗС забралі — і міністр, выглядае, нічога не здолеў прапанаваць, каб іх вярнуць.

Хто сядзіць за сталом

На перамовах са спецпасланнікам прэзідэнта ЗША Джонам Коулом — а гэта самы значны знешнепалітычны працэс апошніх гадоў — першым па левую руку ад Аляксандра Лукашэнкі сядзіць старшыня КДБ Іван Тэртэль. Побач — пастаянны прадстаўнік пры ААН Валянцін Рыбакоў, якога прапаганда называе арганізатарам «абсалютна ўсіх» сустрэч з амерыканцамі, і Сяргей Зяленкевіч, памочнік Віктара Лукашэнкі. Міністра замежных спраў за гэтым сталом няма.

Тэртэль — удзельнік усіх раўндаў перамоваў з ЗША, ён жа каментуе вынікі і анансуе «добрыя навіны». Паводле звестак Intelligence Online, шэф КДБ асабіста сустракаўся з прадстаўнікамі разведак ЗША і Вялікабрытаніі; ён жа публічна прызнаў, што каналы зносін з Польшчай і краінамі Балтыі ідуць «па лініі спецслужбаў».

А ў кастрычніку 2025-га Лукашэнка сабраў нараду па развіцці беларуска-амерыканскіх адносін: Турчын, Вольфовіч, Круты, Швед, Тэртэль. Рыжанкова не запрасілі. Нарада па галоўным знешнепалітычным пытанні — без міністра замежных спраў.

У любой нармальнай сістэме гэта скандал; тут — фіксацыя статус-кво: амерыканскім трэкам займаюцца прэзідэнцкая адміністрацыя і КДБ, МЗС ставяць у копію.

Мандат, пра які забылі

Іронія ў тым, што Рыжанкоў прыходзіў пад абнаўленне — і з мандатам, які сёння чытаецца як абвінаваўчае заключэнне. Прызначаючы яго ў чэрвені 2024-га, Лукашэнка патрабаваў «уздрыжнуць» ведамства, наставаў, што «ўсё павінна сыходзіцца ў МЗС», і папярэджваў: «ніхто не павінен за Міністэрства замежных спраў рабіць працу, і ніхто не павінен падмінаць, нахіляць міністра і міністэрства».

Праз два гады кожны пункт выкананы наадварот: працу за МЗС робяць КДБ і адміністрацыя, усё сыходзіцца ў кабінеце Тэртэля, а міністра вынеслі за дужкі без усялякага супраціву. Задачу, праўда, Рыжанкоў выканаў — з адной папраўкай: яму загадалі ўздрыжнуць МЗС, а ён яго вытрос.

Параўнанне тут напрошваецца, але патрэбная агаворка: гаворка не пра настальгію па Уладзіміру Макею і не пра яго рэабілітацыю — ён быў міністрам таго ж рэжыму. Розніца не маральная, а інстытуцыянальная.

Пры Макеі МЗС быў кропкай уваходу для Захаду і крыніцай ідэй — нармалізацыя 2015–2020 гадоў, мінская перагаворная пляцоўка, «Хельсінкі-2». Ідэі можна ацэньваць як заўгодна, але яны нараджаліся ў міністэрстве, і ў ведамства хапала апаратнай вагі весці сваю лінію нават пад ціскам сілавікоў.

Новы міністр не вырас да гэтага маштабу — ён паслухмяна скараціў ведамства да ўласнага. Сімволіка адпаведная: пасольства ў Хельсінкі Рыжанкоў закрыў «за непатрэбнасцю», а калегія МЗС вясной 2026-га вызначыла ролю дыпламатаў шчыра: «вочы і вушы», «экспарт — галоўны KPI».

Рэформа адбылася, толькі гэта была рэформа паніжэння: з міністэрства замежных спраў — у міністэрства замежных цэрэманій.

Пытанне, на якое МЗС не адказвае

Але статус — вытворная ад зместу. Галоўная прэтэнзія да сённяшняга МЗС не ў тым, што яго не клічуць на нарады, а ў тым, што яму не было б там чаго сказаць.

Зразумела, што міністэрства кансультуе, дапамагае, забяспечвае візіты. Але гэта функцыі апарату. Функцыя міністэрства — канцэпцыя.

Што прапануе МЗС? Дзе яго падыходы? Якой павінна быць Беларусь у свеце, які перазбіраецца на нашых вачах? Як прадстаўляць яе — і як сцвярджаць яе агентнасць, здольнасць быць аўтарам уласнай знешняй палітыкі, а не функцыяй чужых рашэнняў?

Праблема агентнасці Беларусі — скразны сюжэт практычна ўсёй сур'ёзнай аналітыкі апошніх гадоў: краіне перасталі верыць як аўтаномнаму гульцу, ёй няма чаго самастойна прапанаваць, яе суб'ектнасць у пытаннях вайны і міру абмежаваная. Праблема прызнаная ўсімі — з усіх бакоў. Не стае аднаго: прафесійнага рашэння. А прапаноўваць яго — якраз тая праца, за якую МЗСу плацяць заробак. Гэта задача Рыжанкова.

Замест рашэння — сыход ад пытання. Адзіны канцэптуальны прадукт міністэрства за два гады — «Еўразійская хартыя разнастайнасці і шматпалярнасці», «геастратэгія для суперкантынента». Паказальная не змест, а адрасат: гэта канцэпцыя Еўразіі, а не Беларусі, — дакумент, што растварае краіну ў чужым маштабе замест сцвярджэння ўласнага.

Астатняе — рыторыка: «калектыўны Захад не справіўся з роляй лідара», ЕЗ займаецца «самоізаляцыяй», «Еўропа церпіць без беларускіх турыстаў». Гэта даслоўны расійскі наратыў у вуснах беларускага міністра. Ведамства, якое павінна вырабляць адметнасць Беларусі, ўзнаўляе неадметнасць.

Ад заходняга трэку засталася адна вітрына — запрашэнне экспертаў на Мінскую канферэнцыю па еўразійскай бяспецы. Само па сабе нядрэнна, але ацэнім маштаб: гэта ўзровень задач адной НДА. «Мінскі дыялог» спраўляўся з экспертнымі пляцоўкамі і без ведамства Рыжанкова — і нават сёння экспертны «другі трэк» арганізуе менавіта ён, а не МЗС.

Задача міністэрства па вызначэнні большая, чым магчымасці адной недзяржаўнай арганізацыі.

Кошт пытання

Калі дыялог са светам вядуць спецслужбы, гандлююць тым, чым распараджаюцца спецслужбы: зняволенымі, абменамі, «шпіёнамі». Дыпламатыя ідэй замяняецца дыпламатыяй жывога тавару. Паралельна дэградуе інстытут — кадры, экспертыза, рэпутацыя, усё, што будуецца дзесяцігоддзямі і што любой будучай Беларусі давядзецца аднаўляць амаль з нуля.

Але галоўнае: краіна, чый МЗС не фармулюе, якой яна хоча быць у свеце, асуджаная на тое, што гэта сфармулююць за яе іншыя. Праблема агентнасці не вырашаецца на далёкай дузе або абменамі «людзі ўзамен на санкцыі» — яна вырашаецца там, дзе нараджаюцца канцэпцыі.

МЗС застаўся з экспартнымі паказчыкамі, канферэнцыяй раз на год і адпачынкам у Пхеньяне. У сяброў.

Давід Касцючанка, «Салідарнасць»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]