Н. П. Пуцін

На думку адразу прыходзяць тры фундаментальныя моманты.

Літаральна на днях у The Moscow Times было выказана шмат вымучаных слоў з нагоды юбілею III аддзела Ўласнай Канцылярыі Яго Імператарскай Вялікасці — што толькі адцяніла тое, што таксама адбылося ў ліпені і амаль нікем не заўважанае 230-годдзе з дня нараджэння самога імператара Мікалая Паўлавіча. Тым часам не толькі яго гістарычная спадчына, але таксама жыццёвы шлях і справы чалавека, які нарадзіўся ў апошні год вялікай екацярынінскай эры, занадта выразна нагадваюць шлях і справы іншага дзеяча, які з'явіўся на свет у апошні год сталінскай эпохі, каб можна было супрацьстаяць спакусе параўнаць гэтых двух расійскіх дзяржаўцаў.

На думку адразу прыходзяць тры фундаментальныя моманты:

прыход да ўлады ва ўмовах мітусні і хаосу, выкліканых нявырашанымі або неяснымі пытаннямі пераемнасці трона;

працягласць праўлення (зраўняецца ў абодвух дзяржаўцаў увосень 2028 года, то-бок даволі хутка);

і, вядома, фінал абедзвюх эпох, што праходзіў на фоне бессэнсоўных — і, што яшчэ важней, — бесслаўных Крымскіх войнаў.

Аднак чым больш чытаеш пра падзеі 200-гадовай даўніны, тым больш дзівішся падабенствам, якія праяўляюцца ў масе больш незаўважных, хоць, верагодна, і не менш важных, фактараў.

Безглуздыя ідэі і жорсткія канфлікты

Мікалай Паўлавіч, як і Уладзімір Уладзіміравіч, апынуўся на вяршыні ўлады ў момант «распушчанасці», што панавала ў імперыі (у першым выпадку сучаснікі згадвалі, што дысцыпліна ў арміі ўпала неўяўна, а некаторыя багатыя саноўнікі нават утрымлівалі ўласныя палкі; у другім — краіна ў многім была падзеленая паміж алігархамі і рэгіянальнымі кіраўнікамі) — і ў абодвух выпадках адказам стала насаджэнне жорсткай дысцыпліны і кодыфікацыя прававых нормаў, але і тады і цяпер гэтыя меры аказаліся чыста фармальнымі і не прывялі ні да павышэння баяздольнасці арміі, ні да ўдасканалення працы дзяржаўнага апарату. Абодва дзяржаўцы, нягледзячы на іх блізкасць да нямецкіх традыцый (у першым выпадку праз шлюбныя повязі, а ў другім — праз не менш трывала ўкаранілыяся ўстоі спецслужбаў), засталіся ў гісторыі як фанатычныя русафілы (пры Мікалаі Паўлавічу пецярбургскі двор упершыню загаварыў выключна па-руску, а пры Уладзіміры Уладзіміравічу барацьба з усялякімі замежнымі словамі стала прытчаю ў языках); варта ўзгадаць у гэтым кантэксце таксама і два падобныя эксперыменты па татальнай русіфікацыі інародцаў — напрыклад, народаў Паволжжа (што ў апошнія гады нават прыводзіла да трагедый).

Абодва яны зрабілі вельмі прыкметную эвалюцыю ў знешняй палітыцы. Пачалі з блізкага супрацоўніцтва з «падзеленым Захадам»: у першым выпадку можна ўзгадаць удзел Расіі ў саюзе з Брытаніяй, Прусіяй і Аўстрыяй супраць Францыі падчас Другога Егіпецкага крызісу 1839–1841 гг.; у другім — знакаміты саюз з Францыяй і Германіяй у супрацьстаянні ўварванню Кааліцыі ахвотных у Ірак у 2003-м; а скончылі свае дні ў жорсткім канфлікце з цалкам адзінай заходняй супольнасцю: у першым выпадку вакол фактычнай анексіі Валахіі і Бесарабіі, а ў другім — вакол Крыму і Данбаса; раней я вызначаў гэтыя падзеі як дзеянні, што прывялі, адпаведна, да «першай» і «трэцяй» «халодных войнаў» паміж Расіяй і Захадам.

Асновай такой палітыкі сталі ідэі, якія апанавалі абодвух уладароў, — па сутнасці безглуздыя «панславізм» і яго кастраваны варыянт, «Рускі свет», кожная з якіх у параўнанні з базавымі палітычнымі канцэпцыямі свайго часу выглядала такой, што спазнілася як мінімум на паўстагоддзя, калі не больш.

Цэнзура і карупцыя

Мы яшчэ вернемся да знешняй палітыкі, але нельга не заўважыць, што і ўнутраная палітыка абодвух уладароў таксама апынаецца вельмі падобнай — як па сутнасці, так і ў дэталях. Па меры таго як навакольны свет змяняўся пад уплывам ліберальных ідэй і эканамічных трансфармацый, абодва дзяржаўцы станавіліся ўсё больш кансерватыўнымі. З сярэдзіны 1830-х гадоў педантычна скарачаліся сувязі паміж Расіяй і Еўропай, а ў канцы 1840-х Расія «закрылася» ад знешняга свету: замежнікам быў забаронены ўезд у краіну, а расійскім падданым — выезд з краіны; можна нават нагадаць, што ад тых, хто ўжо знаходзіўся за мяжой, запатрабавалі неадкладна вярнуцца пад пагрозай пазбаўлення грамадзянства і канфіскацыі маёнткаў (гл.: Lohr, Eric. Russian Citizenship: From Empire to Soviet Union, Cambridge (Ma.), London: Harvard Univ. Press, 2012, pp. 49–51).

Тут і паралелі з нядаўнімі падзеямі праводзіць не трэба.

Ў імператарскай Расіі была ўведзена і жорсткая цэнзура — праз дзвесце гадоў яна не стала фармальнай, але аказалася яшчэ больш жорсткай: пры Мікалаі Паўлавічу за «дыскрэдытацыю арміі» аўтарам вершаў і памфлетаў турэмных тэрмінаў не прысуджалі.

Не варта ўсміхацца — абодва кіраўнікі могуць быць па праве названыя адзін стваральнікам, а другі — адраджальнікам сістэмы «пачатковай ваеннай падрыхтоўкі» ў грамадзянскіх навучальных установах: у 1850-я школьнікаў сталі навучаць страявой хадзе, а студэнтаў — фартыфікацыі і артылерыі; у Расіі зноў уводзяць урокі НВП, а ў ВНУ — ваенныя кафедры.

Усе бакі жыцця расійскага грамадства закранулі рэгламентацыя і бюракратызацыя, што ахоплівалі ў тым ліку самыя дробныя і пустыя пытанні; у абодвух выпадках рэформа дзяржаўнай службы пачыналася як барацьба з фаварытызмам, а прывяла толькі да яго ўмацавання і ўзмацніла «адмоўны адбор» у вяльможных іерархіях, прывёўшы да усепранікальнай карупцыі: менавіта ў перыяд праўлення Мікалая Паўлавіча была створана большая частка класічных твораў рускай літаратуры на гэтую тэму; пра часы Уладзіміра Уладзіміравіча можна і не казаць — «камерцыйная дзяржава» стала сутнасцю створанага ім рэжыму.

Абароняць сістэмы былі прызваныя жандары і спецслужбісты — уладальнікі мундзіраў (блакітных і не толькі) павялічыліся колькасна за абодва праўленні больш чым удвая і сталі самымі ўплывовымі людзьмі ў Расіі, што вызначаюць асноўныя напрамкі дзяржаўнай палітыкі.

Мадэрнізацыя і адставанне

Калі мы ўжо дайшлі да карупцыі, нельга не закрануць і ўражлівых падабенстваў двух эпох у гаспадарчым аспекце. Стан расійскай эканомікі на пачатку абодвух праўленняў быў найгоршы за адпаведнае стагоддзе, калі параўноўваць яго з Заходняй Еўропай.

Адказы аказаліся падобнымі:

была дапушчана «лібералізацыя» ў сельскай гаспадарцы — за праўленне Мікалая Паўлавіча доля прыгонных у насельніцтве знізілася амаль у два разы, у эпоху Уладзіміра Уладзіміравіча Расія вярнула сабе статус аднаго з найбуйнейшых экспарцёраў аграрнай прадукцыі;

узніклі сістэмы камунікацый — у першым выпадку чыгункі і дарогі з цвёрдым пакрыццём, у другім — спробы стварэння высокахуткасных чыгуначных магістраляў і выбарачнае будаўніцтва інфраструктуры;

стала фарміравацца дастаткова сучасная прамысловасць — у першую чаргу арыентаваная, як цяпер сказалі б, на спажывецкі рынак, але мала закранала сучасныя сродкі вытворчасці.

Хуткі рост у абодвух выпадках быў абумоўлены нікчэмнай базай; да прамысловасці (у першым выпадку) і прадпрымальніцтва (у другім) абодва ўладарнікі ставіліся з вялікай падазронасцю, паколькі лічылі іх пагрозай стабільнасці і традыцыям; варта асабліва адзначыць, што незавершанасць эканамічнага эксперыменту абодвух была шмат у чым абумоўлена прынцыповай адмовай ад дапуску ў краіну замежнага капіталу: у XIX стагоддзі — першапачатковай, у XXI-м — якая прыйшла разам з вайной і фармулёўкай пра «нядружалюбныя краіны». І хоць Расія нарошчвала ў абодвух выпадках эканамічны патэнцыял, па інтэгральных паказчыках адстала ад дзяржаў Заходняй Еўропы яшчэ мацней, чым у пачатку абодвух праўленняў: з 1830-х да пачатку 1850-х гадоў Расія па прамысловым вытворчасці прапусціла наперад Прусію, з канца 1990-х да пачатку 2020-х ёй так і не ўдалося дагнаць па ўзроўні жыцця Партугалію.

Цёмрашальства і дэградацыя

Я не лічу сябе кампетэнтным у праблемах культуры, але любы з чытачоў, напэўна, правядзе дастаткова паралеляў паміж абедзвюма эпохамі — мне застанецца толькі адзначыць, што абодва перыяды былі азнаменаваныя ўстойлівай дэградацыяй у сферы адукацыі і навукі, а таксама разбурэннем асноў правапарадку. Фраза, прыпісваная Мікалаю Паўлавічу

"Хто загубіў Францыю, калі не адвакаты? Не… пакуль я буду царстваваць — Расіі не патрэбныя адвакаты, і без іх пражывём!" –

цалкам адпавядае стаўленню Уладзіміра Уладзіміравіча да судовай сістэмы. Не менш сучасна гучаць і словы апошняга ніколаеўскага міністра народнай асветы, што

"надалей усе палажэнні і навукі павінны быць заснаваныя не на разважаннях, а на рэлігійных ісцінах у сувязі з багаслоўем" —

тут, як кажуць, яшчэ ёсць над чым працаваць, але і часу пакуль дастаткова. Агульны сацыяльны і ментальны клімат таго і гэтага часу адрозніваецца ўсё менш.

Вайна і прыніжальны мір

Вернемся да фундаментальных праблем «дзяржаўнасці»: складана не заўважыць здзіўляльнага падабенства абедзвюх эпох у многіх аспектах.

Пачаць варта з таго, што найважнейшай «вехай» стала распачатае ў абодвух выпадках даволі хутка ўслаўленне пераможных еўрапейскіх войнаў (адпаведна 1812–1814 і 1941–1945 гадоў), да якіх іх адэпты (цар і ўзурпатар) не мелі ніякага дачынення. Адсылкі датычыліся не толькі геройства расійскага воінства, але не ў меншай меры і таго «парадку», які быў створаны ў Еўропе па завяршэнні абодвух канфліктаў: у першым выпадку — да правоў манархаў у барацьбе з рэвалюцыямі і іншымі сацыяльнымі ўзрушэннямі — і тут Мікалай Паўлавіч праявіў сябе споўніцу як уціхамірвальнік Польскага паўстання 1830 года і ўдзельнік падаўлення рэвалюцыі 1848 года ў Венгрыі; у другім — да «падзелу сфер уплыву», які Уладзімір Уладзіміравіч дагэтуль упарта спрабуе аднавіць, хоць і без бачных поспехаў.

Навязанае расійскаму грамадству пагарда да любых палітычных, сацыяльных і тэхналагічных навінак і нормаў, што распаўсюджваліся ў Еўропе, стала падмуркам для ўзмацнення адставання краіны ва многіх галінах. Нават у ваеннай сферы імкненне да традыцыі прывяло да рэплікацыі тэхналагічных рашэнняў, ужываных яшчэ ў «вайне 1812 года» — што да ступені змяшэння нагадвае сучасную Расію, якая, бадай, за выключэннем дронаў, не выпускае практычна ніякай ваеннай прадукцыі, што не рабілася б па савецкіх лякалах саракагадовай даўніны. Вайна, распачатая з смехатворнай нагоды, якая — чаго Мікалай Паўлавіч не мог прадбачыць гэтак жа, як і Уладзімір Уладзіміравіч — паставіла на бок Порты (Украіны) практычна ўсе еўрапейскія дзяржавы, у тым ліку аб'яднаўшы і нядаўніх праціўнікаў, прывяла да велізарнага калапсу, цяжкай ваеннай паразы і ўнізлівага міру; падпісаны ён быў, што характэрна, ужо пасля сыходу імператара ў лепшы свет, што, хутчэй за ўсё, паўторыцца і цяпер.

Параза і надзея

Дваццаць пяць гадоў таму, ацэньваючы перспектывы эканамічнага развіцця Расіі ў кантэксце стратэгій «дагоннага развіцця», я выказваў сумнеў, што чыстая гаспадарчая рацыянальнасць здольная перамагчы глыбокае імкненне расійскіх уладаў да архаікі і дамінавання палітыкі над эканомікай (гл.: Іназемцаў, Уладзіслаў. Межы «дагоннага» развіцця, Масква: Эканоміка, 2000).

Павінен прызнацца, што не мог тады меркаваць, што трыумф догмаў над розумам, рабства над свабодай і вайны над мірам будзе настолькі асляпляльным, якім мы яго бачым сёння — але гэта кажа толькі пра тое, што трэба часцей і ўважлівей углядвацца ў нашу ўласную гісторыю, бясцэнную скарбніцу досведу і базу для параўнанняў.

Праблема Расіі, і толькі што апісаны сюжэт чарговы раз гэта пацвярджае, палягае ў тым, што мы кожны раз лічым нашы шляхі дасканалымі, а нашы няўдачы — абумоўленымі хутчэй выпадковым збегам абставінаў, чым паўтарэннем звыклых памылак.

Але так жа часта, як адны ўладарнікі заводзяць сваю краіну праз церні і ахвяры ў глухія гістарычныя тупікі, іншыя нішчаць каноны, вяртаюць халопам крытычнае мысленне, адчыняюць «асаблівую цывілізацыю» глабальным павевам і зноў злучаюць Расію са светам. Так было ў мінулым — так будзе заўсёды. І чым вар'яцей становіцца краіна на нейкім этапе сваёй гісторыі, тым непазбежней аказваецца яе адраджэнне — хай нават балючае і няпростае…

Уладзіслаў Іназемцаў, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]