Расія гарыць

Але каб скончыць вайну, рэжым Пуціна павінен перастаць быць рэжымам Пуціна.

Карл Маркс пісаў, што тэорыя ператвараецца ў матэрыяльную сілу, калі авалодвае масамі. Савецкія кіраўнікі падхапілі гэтую думку і зноў і зноў ішлі за ёй — проста да катастрофы. Уладзімір Ленін карыстаўся ёй як апраўданнем рэвалюцыі, Іосіф Сталін — як апраўданнем імклівай індустрыялізацыі і «светлай будучыні», якая так і не наступіла, але прыгаварыла мільёны людзей да голаду і смерці ў лагерах. Мой продак Мікіта Хрушчоў спасылаўся на яе ж, каб у 1956 годзе апраўдаць дэсталінізацыю, быццам гісторыі можна проста загадаць змяніць курс.

Мэты змяняліся, але асноўная логіка заставалася нязменнай. Крэмль спачатку вырашае, якой павінна быць рэчаіснасць, а потым прымушае людзей прыстасоўвацца да гэтай карціны свету — любой цаной. Вайна Пуціна супраць Украіны стала найноўшым раздзелам гэтай гісторыі, і гэтым летам яе кошт ужо немагчыма ігнараваць.

Трэшчыны распаўзаюцца

Украіна прадэманстравала дзіўную здольнасць прымусіць расіян адчуць наступствы вайны, якія, як меркавалася, яны ніколі не павінны былі адчуць на ўласнай скуры. Калі ў лютым 2022 года Пуцін пачаў сваю «спецыяльную ваенную аперацыю», расіянам абяцалі кароткую пераможную кампанію, якая ніяк не закране іх паўсядзённага жыцця. І што ж? украінскія беспілотнікі цяпер далятаюць далёка ў глыб расійскай тэрыторыі, атакуюць нафтаперапрацоўчыя заводы, прамысловыя прадпрыемствы, склады і энергетычную інфраструктуру.

Дэфіцыт бюджэту перавысіў 6 трлн рублёў (83,5 млрд долараў), інфляцыя паскараецца, а ад Масквы да Уладзівастока на аўтазапраўках утварыліся доўгія чэргі. Сам Пуцін падчас свайго ўлюбёнага эканамічнага форуму — штогадовага мерапрыемства, на якім ён старанна дэманструе глабальнае значэнне Расіі, — назіраў, як над Санкт-Пецярбургам падымаецца дым.

Украінскі ўрад неаднаразова прапаноўваў заключыць энергетычнае перамір’е: Кіеў спыніць удары па НПЗ, калі Расія перастане бамбаваць украінскую энергетычную інфраструктуру. Прэзідэнт Уладзімір Зяленскі падаваў бесперапынныя атакі на тое, што ён называе «востраў Масква», як сродак узмацніць ціск на Пуціна і падштурхнуць яго да міру. Логіка тут відавочная: расчараванне насельніцтва і рост выдаткаў павінны ствараць моцны стымул да дэскалацыі. Паводле ўсіх звыклых уяўленняў менавіта так войны і павінны заканчвацца.

Але Пуцін кіруецца іншай логікай. Ён уварваўся ва Украіну не дзеля таго, каб вырашыць якую-небудзь праблему, а каб даказаць, што здольны прымусіць Зяленскага і Захад прызнаць магутнасць Расіі — на сваіх, пуцінскіх, умовах. Для Украіны гэтая вайна — пытанне выжывання; для Пуціна — пытанне прымушэння да павагі і дэманстрацыі таго, што ён ніколі не праявіць слабасці.

Кошт перамогі

Такі лад мыслення мае глыбокія гістарычныя карані. Пасля таго як у 1941 годзе нацысты ўзялі ў палон сына Сталіна Якава, яны двойчы прапаноўвалі абмяняць яго — спачатку на пляменніка Гітлера, які трапіў у палон, а потым на нямецкага фельдмаршала Фрыдрыха Паулюса. Сталін абодва разы адмовіўся, прамовіўшы пячальна вядомую фразу: «Я маршала на лейтэнанта не мяняю».

Сталінскі загад «Ні кроку назад!» стаў узорам савецкай — а сёння і расійскай — непахіснасці. Нестача паліва, высокія цэны і велізарныя страты ў вачах Пуціна не лічацца крызісам. Гэта толькі кошт перамогі.

Тадышні прэзідэнт ЗША Джо Байдэн у 2022 годзе назваў Пуціна «рацыянальным гульцом», які, уварваючыся ва Украіну, «сур'ёзна пралічыўся». Праз чатыры гады, хоць вайна ўжо прыйшла на расійскую тэрыторыю, у паводзінах Пуціна прынцыпова нічога не змянілася. Калі на тое пайшло, развіццё падзей толькі пацвердзіла другую частку ацэнкі Байдэна.

Адна тэндэнцыя асабліва кідаецца ў вочы. Пуцін рэдка лічыць патрэбным тлумачыць свае дзеянні, калі яго палітыка становіцца непапулярнай. Цяпер жа, калі яго рэйтынг адабрэння з студзеня знізіўся з 84% да 74% — вельмі істотнае падзенне для краіны, дзе за крытыку прэзідэнта можна апынуцца пад арыштам, — ён пастаянна выступае публічна. Толькі за апошнія два месяцы Пуцін выступіў з праграмнай прамовай на Пецярбургскім міжнародным эканамічным форуме, даў вялікае інтэрв'ю крэмлёўскаму прапагандысту Паўлу Зарубіну і здзейсніў адзін з рэдкіх візітаў на фронт, з'явіўшыся ў вайсковай форме, каб адзначыць узяцце данбаскага горада Канстанцінаўка, які дагэтуль не ўзяты.

Кожнае з гэтых выступленняў мела адну і тую ж мэту: паказаць, што вайна не падлягае абмеркаванню і застаецца галоўным прыярытэтам Крэмля. Яна стала арганізуючым прынцыпам пуцінскага рэжыму. Калі патрэбныя дадатковыя салдаты — дашлюць дадатковых салдат. Калі патрэбныя новыя ракеты — іх выпусцяць. Усё гэта ніяк не залежыць ні ад грамадскай думкі, ні ад колькасці ахвяр, ні ад чэргаў на аўтазапраўках.

Пуцін пачаў вайну супраць Украіны, каб прадэманстраваць сілу. Завяршыць яе пад ціскам азначала б заняць слабую пазіцыю. Для кіраўніка, чыя ўлада трымаецца на гвалце і страху, такі вынік быў бы экзістэнцыяльнай пагрозай.

Як выжыць?

Праблема выходзіць далёка за межы палітычнага выжывання самога Пуціна. Сапраўдны мір запатрабаваў бы зусім іншай Расіі — краіны, здольнай даць сваім салдатам, якія вяртаюцца з вайны, шчырыя адказы, прапанаваць хоць нейкае тлумачэнне агрэсіі (калі не прабачэнне за яе), выплаціць Украіне рэпарацыі і зноў адкрыць сябе свету ў эканамічных і дыпламатычных адносінах.

Усе апошнія чатыры гады Крэмль рухаўся ў дакладна процілеглым кірунку, прыняўшы сотні абмежавальных законаў, якія рэгулююць усё — ад эканомікі і адукацыі да таго, што расіянам дазволена чытаць, пісаць і глядзець. Гэта не тое кіраўніцтва, якое магло б павярнуцца да адкрытасці, нават калі б і захацела. Разрыў з пуцінізмам запатрабаваў бы палітычнага пераасэнсавання таго ж маштабу, якім было хрушчоўскае асуджэнне культу асобы Сталіна 70 гадоў таму, у 1956 годзе.

Іншымі словамі, каб скончыць вайну, рэжым Пуціна павінен перастаць быць рэжымам Пуціна.

Пры адсутнасці такога палітычнага пераасэнсавання застаецца толькі адна рэалістычная магчымасць для дасягнення перамоўнага рашэння — саміт Дваццаці ў снежні ў Маямі. Магчыма, Пуцін па-ранейшаму разлічвае на добрыя адносіны з Дональдам Трампам, які мог бы выступіць пасярэднікам у пошуку хаця б нейкага рашэння. Аднак калі ЗША зноў адхіляць яго гэтак жа рэзка, як тады, калі Пуцін прапанаваў пасярэдніцтва ў іранскім крызісе, Расія цалкам можа звярнуцца да так званага «ядзернага варыянту» — крайняй формы эскалацыі, — каб навязаць мір на сваіх умовах.

Для Пуціна перамога — адзіная мэта вайны супраць Украіны. Любы іншы вынік азначаў бы, што каласальныя чалавечыя і эканамічныя ахвяры, якіх ён запатрабаваў ад расіян, былі дарэмныя, а ён сам пацярпеў паразу. Ён не проста не гатовы — ён не здольны яе прыняць.

Ніна Хрушчова, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]