На парозе бунту?

Чаму расійскія эліты і грамадства перасталі верыць Путіну.

Супраць Крамля адкрыта выступаюць Z-прапагандысты і зоркі Інстаграма, «перамогі» расійскай арміі выклікаюць смех, а эканоміка ляціць уніз.

Пра тое, што адбываецца цяпер у Расіі, чаму сімптомы пачалі праяўляцца толькі цяпер і ці можа гэта да нечага прывесці – чытайце ў калонцы журналіста «РБК-Украіна» Мілана Леліча.

«Спадзяюся, за гэта яны адкажуць жыццямі. Інакш гэта ўжо нейкі пі**ец», – так адзін з папулярных Z-каналаў пракаментаваў указ Зяленскага, які дазваляе правядзенне парада ў Маскве 9 мая.

Іншыя прапагандысты выступілі ў падобным духу, з агульным паведамленнем: «дэмілітарызацыя Украіны дайшла да такой ступені, што Кіеў вызначае, правядзём мы парад ці не».

Бурчанне расійскіх ультрапатрыётаў, якія патрабуюць «ваяваць па-сапраўднаму» і абвінавачваюць Пуціна ў недастатковай крыважэрнасці, вядома ж, не навіна. Духоўнага лідара іх руху Ігара Стралкова-Гіркіна такія наратывы давялі да чатырох гадоў калоніі агульнага рэжыму.

Але да красавіка–мая 2026 года, як адзначаюць многія ў Расіі і асабліва па-за яе межамі, у краіне-агрэсарцы склаўся кансенсус на тэму «далей так жыць нельга». І гэтага пункту гледжання ў пэўнай ступені прытрымліваюцца, хай і па-свойму, і адмарожаныя Z-прапагандысты, і прадстаўнікі расійскіх эліт, і буйны бізнес, і нават абывацелі-інфузорыі, якія на пятым годзе вялікай вайны заставаліся «па-за палітыкай».

Крызіс прыйшоў

Спекуляцыі на тэму хуткага і непазбежнага распаду РФ у ўкраінскай інфармпрасторы ў хаду з 2014 года, з першай хвалі расійскай агрэсіі. Усе любілі прыводзіць аргументы, што любая імперыя, асабліва такая ўнутрана рыхлая, як расійская, абавязкова распадзецца. Усе радаваліся любым праявам нацыянальнай самасвядомасці ўмоўных башкіраў або эрзянаў, малявалі рознакаляровыя карты, дзе на тэрыторыі РФ узнікае некалькі дзесяткаў новых утварэнняў. Картаў станавілася ўсё больш, дэдлайн усё зрушаўся: 2017, 2018, 2019… І так аж да поўнамаштабнага ўварвання ў 2022-м.

Пасля таго, як першую хвалю націску ўдалося адбіць, з’явілася новая надзея – што на гэты раз імперыя сапраўды паспрабавала праглынуць занадта вялікі кавалак і асуджаная памерці ад санкцыйнага душэння. Не здарылася і гэтага – замест таго, каб аператыўна накінуць агрэсарам на шыю ўдаўку, Захад толькі ледзь-ледзь зацягваў ім шарфік. І нават бунт Прыгожына ў 2023 годзе не запусціў цэнтрабежныя працэсы, хоць, напэўна, тады Расія падышла да калапсу найбліжэй.

Але цяпер колькасць сімптомаў і публікацый пра іх стала такой вялікай, што іх нельга ігнараваць. Рэйтынг Пуціна па-ранейшаму высокі, але негатыўны трэнд відавочны.

Выдзяляюць некалькі прычын крызісу. Сярод самых відавочных – эканоміка, якая ўсё ж прыкметна церпіць ад санкцый і жудаснага перакосу ў бок ваеннай вытворчасці. ВПК стаў адзіным рухавіком эканомікі, забяспечваючы, праўда, рост ВУП і заробкаў нават вышэйшы, чым да поўнамаштабкі.

Вялікім падарункам для агрэсараў стала іранская авантура Трампа, якая выклікала імклівы рост цэн на нафту. Яна стала тым самым чорным лебедзем, на чаканні якога і будавалася стратэгія Крамля – перацерпець, «пераседзець» Захад, у чаканні таго, што нешта здарыцца. Лебедзь прыляцеў, але ўкраінскія Сілы абароны хутка падрэзалі яму крылы – і рост нафтавых даходаў аказаўся ў разы меншы за чаканы. А дэфіцыт бюджэту ўжо ў паўтара раза перавышае гадавы план.

Таму атмасфера на красавіцкім публічным нарадзе па эканоміцы з удзелам Пуціна прыкметна адрознівалася ад звыклай. Давялося прызнаць факт падзення эканомікі ў першым квартале 2026-га – упершыню з 2023 года. Вядома, дыктатар адразу знайшоў «аб’ектыўныя прычыны» – напрыклад, той факт, што ў бягучым годзе рабочых дзён было менш, чым у мінулым (23 лютага, святочны дзень у РФ, на гэты раз прыпаў на панядзелак, відавочна, з-за каварства англасаксаў).

На прыступку ніжэй за цара, дзе размясціліся топ-баяры, агучваюць – і галоўнае, агучваюць публічна – больш рэалістычныя прычыны. Напрыклад, міністр эканамічнага развіцця кажа, што развіццё скончылася, бо «рэзервы ў эканоміцы вычарпаныя».

На жаль, само па сабе гэта не азначае, што ракет і дронаў будуць вырабляць меней. Расія жыве паводле правілаў барадатага анекдота пра падаражанне гарэлкі: «Тату, гэта значыць, што ты цяпер будзеш менш піць? – Не, сынок, гэта значыць, што ты цяпер будзеш менш есці». Пакуль у бюджэце застанецца апошні рубель, яго будуць накіроўваць – прынамсі спрабаваць – на ваенныя мэты.

Але справа ў тым, што і з ваеннымі мэтамі справы не надта. Над шматкроцным узяццем Куп’янска ў Расіі іронізавалі, напэўна, яшчэ больш, чым ва Украіне. Як адзначаюць апазіцыйна настроеныя расійскія аглядальнікі, дзяржаўны наратыў пра вайну з Украінай як новую «вялікую айчынную» ўрэшце адыграў супраць самой улады. Калі працягласць цяперашняй вайны некалькі месяцаў таму перавысіла працягласць той самай ВАВ. І калі дзяды, якіх носяць на палках, бралі Берлін, то іх унукі ніяк не возьмуць Малую Токмачку.

А тут яшчэ і Украіна пачала кусаць усё больш балюча, дальнабойнымі ўдарамі дастаючы ўсё глыбей і глыбей. І калі, як вядома, «спецаперацыя ідзе строга па плане», то што ж гэта за план такі?! Думка, шчыра кажучы, няхітрая, але да яе расійскаму глыбіннаму народу давялося ісці больш як чатыры гады. Напэўна, апошняй кропляй стала тое, што нават самыя інкапсуляваныя абывацелі, якіх «не цікавіць уся гэтая палітыка», не могуць намаганнем волі не чуць смурод ад нафтаперапрацоўчых заводаў, што гараць за тысячу кіламетраў ад лініі фронту.

Крах грамадскай дамовы

І ўсё гэта на фоне ўсё новых і новых забаронаў пад лозунгам «умацавання бяспекі». У выніку абмежаванняў усё больш, а бяспекі ўсё менш. Такім чынам парушаецца кампраміс рэжыму з яго падданымі, які апісваюць як «нельга быць супраць вайны, але быць па-за вайной – можна».

Пастаянныя адключэнні мабільнага інтэрнэту, гвалтоўнае ўкараненне месэнджара «Макс» замест звыклага Тэлеграма, узмацненне барацьбы з VPN – дзяржава наўпрост уварвалася ў ўтульны свет апалітычнай публікі, якая дагэтуль хоць як-небудзь існавала без усіх гэтых печанегаў і англасаксаў.

Таму і пачалі чувацца галасы, што выказваюць гэтае незадаволенне, – ад інстаграмшчыцы Вікторыі Боні да Z-блогера Іллі Рэмеслы. Першапачаткова здавалася, што сістэма адрэагуе як звычайна. Гігант патрыятычнай шызафрэніі Салаўёў аблаяў Боню «патрапанай шалавой», а Рэмесла аператыўна з’ехаў у псіхушку. Але – дзівосным чынам – Салаўёў неўзабаве выбачыўся, а Рэмесла выйшаў з бальніцы, працягваючы крытыкаваць рэжым і нават – неверагодна! – цара асабіста.

«Тое, што піша Рэмесла штодня, пра непазбежнасць канца Пуціна, – і нічога не адбываецца… Гэта азначае, што гэты пункт гледжання, што Пуціна трэба змяніць, вельмі важны. У эліце спее меркаванне, што каб выратаваць рэжым, трэба прыбраць Пуціна. Вось Рэмесла – гэта адлюстраванне той імперскай традыцыі, што каб выратаваць імперыю, трэба прыбраць Пуціна. Расійская традыцыя не даруе цару або дыктатару прайграную вайну», – кажа ў каментарыі РБК-Украіна адзін з лідараў расійскай апазіцыі Гары Каспараў.

Пра тое, што ўнутры расійскіх эліт сапраўды не ўсё добра, кажуць і іншыя. У прыватнасці, ідзе гаворка пра супрацьстаянне паміж ФСБ, у распараджэнні якой ёсць адзін метад на ўсе выпадкі жыцця – татальныя забароны, і ўнутрыпалітычным блокам Адміністрацыі прэзідэнта.

Апошнім трэба рыхтавацца да восеньскіх выбараў – так, як ні парадаксальна, у Расіі гэта працэдура яшчэ існуе і да яе нават рыхтуюцца. Рэальнага сэнсу ў ёй няма – вынік заўсёды загадзя вядомы, але ёсць фармальны – каб усё прайшло гладка. Зусім ужо страціўшая берагі ФСБ гэтаму замінае. Тым больш, калі ўсё зводзіцца да забаронаў, то для палітыкі, нават у такой сурогатнай форме, як у РФ у апошнія гады, проста не застаецца месца. Як, адпаведна, і неабходнасці ў яе «куратарах».

А буйнаму расійскаму бізнесу, які эвакуіраваўся з Захаду, запрадэльнае ўмацаванне ўплыву ФСБшнікаў таксама не даспадобы. Таму цяперашнія «вольнасці», кшталту выступаў Боні і Рэмеслы, публікацыі рэйтынгаў падтрымкі Пуціна, што павольна, але ўпэўнена ідуць уніз, якраз могуць быць праявамі гэтай унутрыэлітнай барацьбы. І так, не варта забываць, што ў рэпрэсіўнай краіне сацапытанні прыблізна такія ж, як і выбары.

«Праблема палягае не столькі ў саміх рэпрэсіях, колькі ў рэпрэсіях без мэты», – піша ў калонцы для The Economist былы расійскі топ-чыноўнік (на ўмовах ананімнасці).

І далей канстатуе: сітуацыя зайшла ў тупік. Уласна, большая частка свежай аналітыкі якраз чыста канстатуючага характару: справы дрэнныя і становяцца ўсё горшыя, народ незадаволены, вождзь канчаткова страціў сувязь з рэальнасцю і арэол велічы. Гэта добра і ледзь не выдатна, але да чаго гэта прывядзе? І ці прывядзе ўвогуле? Галоўрэдактар выдання «Важныя гісторыі» Раман Анін бачыць два сцэнары: іранскі (гайкі зацягваюць яшчэ мацней) і смуту – па ўзоры той, што наступіла неўзабаве пасля вар’яцкага кіравання Івана Жахлівага.

Не выключаны і трэці шлях: насельніцтва будзе абурацца, забароны – уводзіцца, вежы Крамля – змагацца паміж сабой. І нічога не адбудзецца. Ад народа, чые самыя актыўныя прадстаўнікі калісьці станавіліся ў чаргу, каб залезці ў аўтазак на акцыях пратэсту, такога цалкам можна чакаць.

Затое зразумела, што рабіць Украіне, – раскачваць сітуацыю далей усімі магчымымі метадамі. Магчыма, і атрымаецца. Бо, як калісьці даўно сказаў адзін расійскі палітычны дзеяч, «гісторыя даказвае, што ўсе дыктатуры – часовыя». Дзеяча звалі Уладзімір Пуцін.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]