Тры даты верасня

Мужнасць пры аўтарытарным рэжыме далёка не заўсёды выглядае як прыгожы жэст.

Восемдзесят пяць гадоў таму, 29 і 30 верасня 1941 года, нацысты расстралялі ў Бабіным Яры 33 771 яўрэя. Мы ведаем дакладную лічбу, бо забойцы самі вялі ўлік.

Да гэтай гадавіны генеральны дырэктар Еўраазіяцкага яўрэйскага кангрэса Хаім Бен-Яакаў апублікаваў у брытанскай The Telegraph калонку, якую я вельмі раю прачытаць. Для мяне гэта адзін з найдакладнейшых тэкстаў пра палітыку памяці за апошні час.

Галоўная думка Бен-Яакава: каб скажаць гісторыю, яе неабавязкова адмаўляць. Савецкая ўлада не хавала, што ў Бабіным Яры адбылася бойня. Яна проста перайменавала ахвяраў. Яўрэі Кіева ператварыліся ў «мірных савецкіх грамадзян». Тэхнічна гэта было праўдай. Але з фармулёўкі знікла тая самая прычына, за якую гэтых людзей забілі.

Помнік, адкрыты ў Бабіным Яры ў 1976 годзе, прысвяцілі савецкім грамадзянам, ваеннапалонным, салдатам і афіцэрам. Яўрэі ў надпісе не згадваліся. Менора з'явілася там толькі 29 верасня 1991 года, калі Савецкі Саюз ужо дажываў апошнія месяцы. Патрэбна было паўстагоддзя, каб ахвярам вярнулі іх імёны.

Верасень звёў разам тры даты. Акрамя гадавіны расстрэлу, 19 верасня споўнілася 65 гадоў з дня публікацыі верша Яўгена Еўтушэнкі «Бабін Яр» у «Літаратурнай газеце», а 25 верасня адзначалася 120-годдзе з дня нараджэння Дзмітрыя Шастаковіча, які паклаў гэтыя вершы ў аснову сваёй Трынаццатай сімфоніі. Першы сакратар ЦК КПСС Мікіта Хрушчоў раскрытыкаваў Еўтушэнку за тое, што той вылучыў менавіта яўрэйскіх ахвяр. Паэт дапісаў радкі пра рускіх і ўкраінцаў, якія ляжаць побач з яўрэямі. Шастаковіч спачатку супраціўляўся, але ў выніку згадзіўся замяніць восем радкоў для наступных выкананняў.

Бен-Яакаў не робіць з іх святых. Абодва жылі ўнутры сістэмы і ішлі з ёй на кампрамісы. Але яны не адмовіліся ад галоўнага: Еўтушэнка не адрокся ад «Бабіна Яра», Шастаковіч не прыбраў яго з сімфоніі. Мужнасць пры аўтарытарным рэжыме далёка не заўсёды выглядае як прыгожы жэст. Часам гэта ўменне захаваць дастаткова праўды, каб яна перажыла ціск.

Бен-Яакаў папярэджвае: савецкая барацьба вакол Бабінага Яра зусім не састарэла. Слоўнік змяніўся, спакуса засталася ранейшай. Ідэнтычнасць ахвяр прызнаюць, калі гэта палітычна зручна, і раствараюць у «ўніверсальнай» мове, калі нязручна. Кожны, хто назіраў, як свет гаварыў пра 7 кастрычніка, пазнае гэты прыём.

Выснова ў аўтара простая: роўнасць ахвяр не патрабуе іх ананімнасці. Пачынаць трэба з таго, хто быў забіты і чаму. Гучыць відавочна. Але праз 85 гадоў пасля Бабінага Яра, як аказваецца, пра гэта ўсё яшчэ даводзіцца нагадваць.

Леанід Неўзлін, «Тэлеграм»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]