Юрый Фельштынскі: Змена рэжыму Лукашэнкі мае стратэгічнае значэнне

Масква можа пазбавіцца найважнейшага плацдарма для ціску на Еўропу.

Расія ўжо ў бліжэйшыя месяцы можа паспрабаваць праверыць НАТА на трываласць, папярэджваюць прэм'ер-міністр Польшчы Дональд Туск і прадстаўнікі еўрапейскіх разведак.

Пра пагрозы для Еўропы, магчымыя сцэнары дзеянняў Крэмля і ролю Беларусі сайт Charter97.org пагаварыў з вядомым гісторыкам і публіцыстам Юрыем Фельштынскім.

— Наколькі рэалістычны такі сцэнар і як Крэмль можа яго рэалізаваць?

— Напэўна, правільней зыходзіць з таго, што ў цяперашняга расійскага кіраўніцтва ёсць агульная ўстаноўка на непазбежнасць вайны з Еўропай. Канцэпцыя Генштаба РФ, мабыць, заключаецца ў тым, што да гэтай вайны трэба быць гатовым. Сцэнарыяў пачатку ваенных дзеянняў можа быць некалькі, у тым ліку сухапутная вайна. Яны могуць прадугледжваць уварванне ў краіны Балтыі, Польшчу і, можа быць, яшчэ і ў Фінляндыю.

А можа быць, толькі ў краіны Балтыі або толькі ў Польшчу. Гэта агульная ўстаноўка. Ці азначае яна, што справа дойдзе да рэальных ваенных дзеянняў, — ужо больш складанае і канкрэтнае пытанне. Да нядаўняга часу, калі мы абмяркоўвалі пагрозы з боку Расійскай Федэрацыі, ішла гаворка ў тым ліку або перадусім пра сухапутную армію, якая ўварваецца ў краіны Балтыі — ва ўсе або ў нейкую адну, напрыклад у Літву ці Эстонію, або ў Польшчу.

Трэба разумець, што НАТА на трываласць, як бы, правяраць няма чаго, бо альянсу цяпер няма. І размовы пра тое, што НАТА як НАТА існуе, — гэта ўвядзенне ў зман сусветнай грамадскасці.

Прадпалажыць, што Дональд Трамп дасць дазвол на ўдзел амерыканскіх войскаў у адбіцці расійскай агрэсіі ў Еўропе, — гэта вяршыня непаразумення сітуацыі і наіўнасці. Гэтай дапамогі не будзе, пакуль Трамп знаходзіцца ў Белым доме. Таму мы можам гаварыць толькі пра супраціў гэтай агрэсіі з боку еўрапейскіх дзяржаў або Еўрасаюза.

— Ці будзе Еўропа супраціўляцца?

— Гэта правільная пастаноўка пытання. Безумоўна, Еўрасаюз са счетаў спісваць нельга. З 2022 года Еўропа сур'ёзна пераасэнсавала ўзровень расійскай пагрозы і гатовая ёй супрацьстаяць.

Але з гэтага не вынікае, што яна гатовая да вайны з Расіяй. Да такой вайны ніхто не гатовы. Па той прычыне, што ў Расіі, як мы ведаем, ёсць адна сур'ёзная перавага: ёй усё адно, колькі людзей яна губляе.

Для любога іншага дзяржавы чалавечыя страты маюць прынцыповае значэнне. І ў гэтым сэнсе цалкам падрыхтавацца да вайны з Расіяй немагчыма, бо чалавечы фактар вельмі важны. Калі дзяржаве ўсё адно, якая чалавечая цана канфлікту, з ёй даволі складана ваяваць. І гэта незалежна ад таго, што Расія — вялікая дзяржава і ядзерная дзяржава.

Таму падрыхтавацца да такой вайны цалкам і поўнасцю немагчыма. Але ўсведамляць узровень пагрозы і нават яе непазбежнасць — правільна і неабходна.

— Ці хопіць у Расіі сіл для новай вайны?

— Адбылося яшчэ адно змяненне, якое ўжо дае пра сябе ведаць і з якім нам давядзецца сутыкнуцца. Не відавочна, што цяпер варта чакаць сухапутнага ўварвання Расіі. Бо з нейкага моманту, думаю, з верасня 2025 года, стала зразумела, што ў яе няма сіл для фармавання новай арміі.

Гэта паказалі запланаваныя вучэнні ў Беларусі, на якія Расія не змагла перакінуць заяўленыя 100 тысяч чалавек, а даслала толькі тры тысячы. Тады стала зразумела, што сіл для фармавання другой сухапутнай арміі ў яе няма.

Шмат гаварылася пра тое, што пасля выбараў, якія толькі што прайшлі, у Расіі могуць абвясціць новую мабілізацыю. Шчыра кажучы, я не думаю, што гэта адбудзецца. Мы, вядома, паглядзім, абвесцяць яе ці не, але я лічу такі сцэнар малаверагодным з шэрагу прычын.

Па-першае, не відавочна, што ў Расіі ёсць для гэтага людзі. Па-другое, не відавочна, што ёсць магчымасці экіпаваць і навучыць такую армію. Таму я не думаю, што гаворка будзе ісці пра фармаванне другой сухапутнай арміі і, адпаведна, пра сухапутнае ўварванне ў Еўропу.

А вось дронная вайна або паветраная вайна з выкарыстаннем дронаў — гэта ўжо новы і даволі небяспечны момант. Думаю, гэта тая вайна будучыні, якую, магчыма, будзе развязваць Расія, бо пакуль незразумела, як ёй можна супрацьстаяць.

Можна выкарыстоўваць дарагое ўзбраенне для перахопу танных беспілотнікаў, але ў выпадку доўгатэрміновай вайны гэта будзе, шчыра кажучы, непрацуючы варыянт. Тактыкі процістаяння масавым дронным атакам сёння насамрэч ні ў каго няма. Перш за ўсё яе няма ў Еўрасаюза.

Менавіта на гэтым Еўропе цяпер трэба засяродзіцца і зразумець, як супрацьстаяць такім атакам, якія, верагодна, стануць важным фактарам. Пры гэтым пакуль не вельмі зразумела, дзе праходзіць мяжа паміж адзінкавымі «прылятамі» дронаў у тую ці іншую еўрапейскую краіну і дзеяннямі, якія ўжо варта лічыць пачаткам ваенных дзеянняў або абвяшчэннем вайны.

Еўропа яшчэ павінна сфармуляваць сваю пазіцыю і зразумець, як рэагаваць на гэта ў будучыні. Мы бачылі, дапусцім, як рэагуе Германія. Яна пакуль звяртаецца да дыпламатычных адказаў на цалкам ваенныя дзеянні Расійскай Федэрацыі. Літва, калі не памыляюся, падымала ў неба самалёты і збівала дроны з выкарыстаннем, хачу падкрэсліць, дарагога ўзбраення.

То бок пакуль кожная краіна рэагуе на гэтую праблему самастойна. Найхутчэй трэба чакаць, што Еўропа выпрацуе нейкую агульную стратэгію.

— Пасля новага візіту спецпасланца Дональда Трампа Джона Коула Лукашэнка вызваліў 25 палітвязняў — значна менш, чым многія чакалі. Як вы ацэньваеце кантакты адміністрацыі Дональда Трампа з Аляксандрам Лукашэнкам? Якія інструменты сёння могуць рэальна паскорыць вызваленне ўсіх беларускіх палітвязняў і ўзмацніць ціск на рэжым?

— Палітвязні ў Беларусі — гэта традыцыя дыктатарскіх рэжымаў. Тое самае мы бачым і ў Расіі. Такіх людзей часта выкарыстоўваюць як разменную манету для вырашэння больш важных палітычных або эканамічных пытанняў.

Вызваленне зняволеных пры гэтым заўсёды можна падаць як гуманітарны жэст, які пазітыўна ўспрымаецца грамадскай думкай. Таму дыктатарскія рэжымы даволі часта выкарыстоўваюць палітвязняў менавіта як інструмент торгу.

Аднак у выпадку Трампа і Беларусі ёсць яшчэ адзін найважнейшы момант. Як вы, магчыма, звярнулі ўвагу, Трамп прыкладае даволі шмат намаганняў да таго, што я б назваў удушэннем Канады.

Усё пачалося з заяў пра тое, што Канада павінна стаць 51-м штатам Злучаных Штатаў, і размоваў, па сутнасці, пра пазбаўленне яе незалежнасці. Затым пайшлі шматлікія санкцыі, якія Трамп уводзіць супраць Канады, а заадно ўжо і супраць Еўропы. Апошняя хваля была звязана з тым, што Амерыка змяніла сваю традыцыйную дэмакратычную палітыку на, скажам так, некалькі іншую — падтрымку аўтарытарных і дыктатарскіх рэжымаў.

Еўропа і Канада абмяркоўваюць заключэнне пэўнай палітычнай дамовы, якая будзе адлюстроўваць гэтую новую рэальнасць. У адказ Трамп абвясціў пра дадатковыя санкцыі супраць Канады і Еўропы.

Насамрэч вайна з Еўропай і Канадаю — гэта цяпер асноўны фронт дыпламатычнай вайны Трампа. То бок саюзнікам у яго з'яўляецца, напрыклад, Расія, а праціўнікамі — Еўропа і Канада.

І вось у гэтай барацьбе супраць Канады найважнейшы момант — калійныя ўгнаенні.

Справа ў тым, што Канада з'яўляецца найбуйнейшым у свеце вытворцам калійных угнаенняў. Адпаведна, амерыканскія фермэры набываюць іх перш за ўсё менавіта там. Па-першае, Канада блізка. Па-другое, яна з'яўляецца традыцыйным гандлёвым партнёрам.

Другі і трэці вытворцы ў свеце — адпаведна Расія і Кітай. А на чацвёртым месцы стаіць маленькая Беларусь, якая ў параўнанні з гэтымі гігантамі вырабляе дастаткова сур'ёзную колькасць калійных угнаенняў. Для невялікай краіны гэта вельмі вялікі аб'ём.

Беларускія калійныя ўгнаенні знаходзіліся пад санкцыямі. Амерыканскія фермэры не маглі іх купляць, бо Беларусь удзельнічала ў расійскім уварванні ва Украіну. Трамп зняў гэтыя санкцыі з Беларусі. Каб перанакіраваць закупкі амерыканскіх фермераў з Канады ў Беларусь, трэба было вывесці яе з-пад санкцый. І, на мой погляд, гэта было зроблена менавіта дзеля таго, каб эканамічна аслабіць Канаду.

У працэсе гэтага торгу трэба было прадэманстраваць амерыканскай публіцы нейкі пазітыўны момант, звязаны з вывадам Беларусі з-пад санкцый. Таму была дасягнутая дамоўленасць пра вызваленне пэўнай колькасці палітычных зняволеных, якія, як я ўжо казаў, традыцыйна выкарыстоўваюцца як разменная манета.

І на гэтую «ахвяру» Лукашэнка згадзіўся пайсці ў абмен на тое, што Беларусь выводзіцца з-пад амерыканскіх санкцый. Зняцце санкцый распаўсюджваецца на калійныя ўгнаенні, палёты і запчасткі для амерыканскіх самалётаў. Гэта вельмі важна, бо спачатку гэтыя запчасткі пастаўляюцца ў Беларусь, а адтуль ужо проста ідуць у Расію.

То-бок такім чынам Расія таксама фактычна была выведзеная з-пад часткі амерыканскіх санкцый, напрыклад у дачыненні да запчастак для грамадзянскай авіяцыі. Для яе гэта вельмі важна, бо «Boeing» у Расіі шмат, а запчастак не было: яны знаходзіліся пад санкцыямі.

Гэта прыклад таго, як Беларусь выкарыстоўваецца для аслаблення санкцый супраць Расіі. І адначасова прыклад таго, як палітвязні становяцца разменнай манетай пры вырашэнні вялікіх палітычных і эканамічных пытанняў.

— Паводле дадзеных украінскага боку, у Беларусі зноў запрацавалі ретранслятары, якія Расія выкарыстоўвае для навядзення ўдарных дронаў па Украіне. Ці азначае гэта, што Лукашэнка зноў наўпрост дапамагае расійскім атакам? Якім павінен быць адказ Украіны і Захаду на такія дзеянні Мінска?

— Нагадаем, што ўварванне 2022 года пачалося з Беларусі пры прамым удзеле Лукашэнкі. Ён таксама іграў сур'ёзную ролю ў кампаніі дэзынфармацыі, абзвоньваючы ўкраінскіх лідараў і пераконваючы іх у тым, што Расія не плануе нападу.

Насамрэч Лукашэнка — сур'ёзны саўдзельнік пачатковага этапу вайны. З тэрыторыі Беларусі было здзейснена нападзенне, а асабіста ён удзельнічаў у расійскай кампаніі дэзынфармацыі. Таму, безумоўна, у гэтай вайне Лукашэнка на баку Расіі і з'яўляецца яе саюзнікам.

Я лічыў і лічу, што ў нейкі момант Украіна будзе абавязаная нанесці прэвентыўны ўдар па Беларусі і зрабіць усё ад яе залежнае для змены рэжыму ў краіне.

Я лічу, што стратэгічнае значэнне Беларусі ва ўкраінскім пытанні надзвычай вялікае. Яно мае дачыненне не толькі да бяспекі Украіны, але і ўсёй Еўропы. Да той пары, пакуль Расія кантралюе Беларусь, яна мае магчымасць выкарыстоўваць яе як плацдарм для нападу на Еўропу. Адпаведна, ключ да бяспекі Еўропы — гэта Беларусь.

Калі Украіна і Еўропа змогуць перахапіць ініцыятыву ў гэтай сітуацыі і рэжым у Беларусі будзе зменены, Расія страціць магчымасць пагражаць Еўропе. І ў гэтым плане яна прайграе вайну, бо яе сухапутныя магчымасці, як мы ведаем, абмежаваныя. Страта кантролю над Беларуссю пазбавіць Маскву магчымасці выкарыстоўваць гэтую тэрыторыю для пагроз Еўропе.

Акрамя таго, неаднаразова агучвалася, што Расія можа перакінуць у Беларусь тактычную ядзерную зброю і пагражаць Еўропе ўдарамі з яе тэрыторыі, у тым ліку ядзернымі. Гэтая пагроза можа быць ліквідаваная толькі са зменай рэжыму ў Беларусі і далейшым уступленнем краіны ў Еўрасаюз і НАТА.

Вось гэтыя тры прыступкі: змена рэжыму, уступленне Беларусі ў Еўрасаюз і НАТА — забяспечваюць бяспеку Еўропы ў будучыні.

Таму, калі мы гаворым пра еўрапейскую бяспеку, без рашэння беларускага пытання гэта проста немагчыма. Калі ў Беларусі застанецца пры ўладзе Лукашэнка або нехта падобны да яго, каго Масква зможа выкарыстоўваць так жа, як выкарыстоўвала Лукашэнку, краіна будзе заставацца пастаяннай пагрозай для еўрапейскай бяспекі.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]