Сіндром «Арэшніка»

Крэмль вяртаецца да ядзернай карты не ад лішку магчымасцяў, а ад іх дэфіцыту.

Пакуль эксперты робяць прагнозы адносна верагоднасці ўдару, ядзерная зброя працягвае прыносіць Крэмлю значны палітычны даход. А ўсе расійскія ракеты пакуль на сваіх месцах. Некаторыя і ўвогуле не лятаюць.

Амаль два гады таму ў артыкуле «Чалавек з «Арэшнікам» мы аналізавалі, ці пачне Пуцін ядзерную вайну. Сёння варта прызнаць: пытанне было пастаўлена няправільна, бо мы не ўдакладнілі «калі».

Акупляецца без запуску

Калонка Барыса Бандарэва для The Moscow Times выбудоўвае сцэнарый ядзернага крызісу па фазах, і яго галоўнае назіранне — не тое, што адбудзецца пасля ўдару, а тое, што адбываецца да яго: ледзь разведка фіксуе прыкметы падрыхтоўкі — пачынаюцца ўцечкі, паніка на рынках, патрабаванні неадкладнай здзелкі, а адмова прыняць умовы Масквы ўжо выглядае як згода на катастрофу.

«Самастрымліванне» (self-deterrence) — усталены тэрмін заходняй аналітыкі: Atlantic Council яшчэ ў красавіку 2023 года назваў «лагічнай памылкай» саму ідэю, што «Захад мусіць стрымліваць сам сябе, каб не справакаваць эскалацыйны адказ Пуціна, уключаючы прымяненне тактычнай ядзернай зброі», — і настойваў, што «толькі відавочная дэманстрацыя рашучасці стрымлівае дэспатаў». Адна з ключавых спецыялістак па гэтым пытанні, аглядальніца The Atlantic Эн Эплбаум, апісвае той жа эфект як вынік мэтанакіраванай кампаніі запалохвання. Механізм, які Бандарэў распісвае як сцэнарый будучыні, ужо дзейнічае: у адкладзеных пастаўках узбраення ва Украіну, у самабмежаваннях на ўдары Узброеных сіл Украіны ў глыб расійскай тэрыторыі і асабліва па перапрацоўцы нафты. (Чаго вартыя эскапады прэзідэнта ЗША Дональда Трампа наконт дызельнага паліва расійскай вытворчасці!)

Але калі датэрміновая манетызацыя пагрозы ўжо прыносіць Крэмлю максімум выгоды без выдаткаў пераходу парога — навошта ціснуць на чырвоную кнопку? Верагодны адказ: аўдыторыя прывыкае да рыторыкі, і для захавання эфекту патрэбныя ўсё больш драматычныя сігналы. Ядзерная пагроза — патухаючы раздражняльнік; прэмія ад яе змяншаецца з кожным паўторам, і гэта стварае стымул да эскалацыі.

У кокане

Ёсць і больш простае тлумачэнне, чаму разлік Крэмля ўвогуле можа аказацца нерацыянальным.

1 верасня Пуцін заявіў пра ўзяцце Святогорска, асабіста спаслаўшыся на даклады сілавых ведамстваў і «дастаткова аб’ектыўную» карціну вайны. Праз шэсць дзён камандзір 3-га армійскага корпуса ЗСУ Андрэй Бялецкі спакойна зняў відэа з цэнтра горада, а ISW пацвердзіў — Святогорск застаецца пад украінскім кантролем, і нават крэмлёўскі ваенкар прызнаў заяву ілжывай. Калі франтавыя даклады фальшывыя, чаму ядзерныя — дакладныя? Генералітэт, які гадамі адчытваўся пра неіснуючыя перамогі, можа гэтак жа ўтаіць правалы стрымлівання і рэальную гатоўнасць стратэгічных войскаў. Рашэнне аб прымяненні зброі прымаецца ў тым жа інфармацыйным кокане — а значыць, менш рацыянальна, чым прадугледжвае любы сцэнарый, уключаючы бандарэўскі.

Скепсіс ёсць і адносна тэзы, што Пуцін, які перажыве прымяненне зброі, стане самым паважаным лідарам свету. Гістарычнага прэцэдэнту, які пацвярджае, што прымяненне зброі масавага паражэння павышае прэстыж агрэсара, а не ізалюе яго, проста няма. Але думка цікавая і напэўна прымусіць заходнія аналітычныя цэнтры пералічыць варыянты.

Лесвіца, а не абрыў

Сам сцэнарый робіць рэзкі скачок: ад «пагроза перастала акупляцца» да «ядзерная дэманстрацыя або ўдар», нібыта іншых прыступак няма. А іх яшчэ мінімум дзве:

Высотны выпрабавальны выбух без баявых страт, які зломіць васьмідзесяцігадовае табу, не забіваючы нікога, — куды больш танная акцыя, чым тактычны ўдар па цэлі, і яго нельга зводзіць у адну кучу з рэальнай атакай.

Паўпрыхаванае, гэта значыць даступнае нават для журналістаў-расследавальнікаў, распаўсюджванне высокаабагачаных дзяльных матэрыялаў у бок ізгояў кшталту Ірана (ляпас Трампу), КНДР (ляпас Сі) або хусітаў Емена (ляпас і Трампу, і Нэтаньяху).

Гэтыя прыступкі ніколькі не выключаюць працяг нябачнага ціску, які Масква з нарастаючай інтэнсіўнасцю ўжо прымяняе: дыверсіі на падводных кабелях сувязі, глушэнне GPS, аперацыі супраць спадарожнікаў, гібрыдныя ўдары, накшталт інцыдэнту ў аэрапорце Лейпцыга.

І пакуль гэтыя «пакосці» пазначаюцца як гібрыдная вайна, а не дзяржаўны тэрарызм, як прапануе кіраўнік эстонскай разведкі Каупа Розэн, Крэмль можа аднаўляць пахісненую даставернасць пагрозы, нават не набліжаючыся да рэальных ядзерных удараў.

Увесь канструкт апісваецца як гульня Масквы супраць «Захаду», але ў яго даўно з’явіўся трэці ўдзельнік, чые рашэнні не менш значныя. Украінскія ўдары па тылах, эскалацыя паветранай вайны, устойлівасць фронту — тое, што наўпрост фармуе крэмлёўскі разлік рызыкі, а не пасіўны фон для перамоваў Вашынгтона і Масквы, — трэба браць пад увагу.

І гэта мы яшчэ не ставім пад сумнеў бяз’ядзерны статус Украіны.

Праверкі не вытрымлівае

Дыягназ пра самастрымліванне — не адкрыццё аўтара. Арыгінальная яго другая частка: аперацыя па расколе расійскай эліты праз закрытыя каналы. Але для эліт усё яшчэ дзейнічае эфект «крабаў у вядры», пра яго мы таксама пісалі і зрабілі выснову: не расколяцца. Занадта запалоханыя, і ўсе «сігналы», кшталту дэмаршу Мельнічэнкі, — правакацыі Масквы для праверкі Захаду і размывання яго рашучасці.

Ядзерная аўтарызацыя праходзіць праз два розныя ўзроўні, а не адзін: ухваленне — тры «чэгеты» прэзідэнта, міністра абароны і начальніка Генштаба; і выкананне — афіцэры РВСН і 12-га Галоўнага ўпраўлення Мінабароны, якія фізічна абслугоўваюць пуск. Нават калі ўсе тры «чэгеты» пацвердзяць загад, адмова або затрымка на ўзроўні выканаўцаў магчымыя. Так ужо было ў гісторыі «халоднай вайны» (Станіслаў Пятроў, Васіль Архіпаў, Уільям Басет). Сігнал, адрасаваны размытаму «генералітэту», б’е міма абедзвюх рэальных кропак уздзеяння адразу, таму трэба называць абодва слаі асобна, а не адзін замест другога.

Эмігранцкі цэнтр і гарантыя асабістай бяспекі як умова здзелкі пакуль невырашаная праблема: Лубянка ставіцца да палітычнай эміграцыі як да спісу мэт, а не як да партнёра. А значыць, наўрад ці якое б там ні было заходняе ўрад здолее фізічна абараніць афіцэра ўнутры РФ, штурхаючы яго на здраду з меркаванняў захавання міру праз дыяспару.

Куды больш сур’ёзнае іншае: схаваныя сігналы пра змену рэжыму, перададзеныя падчас ядзернага крызісу, — класічны трыгер логікі use or lose (выкарыстай або страціш). Карыбскі крызіс трымаўся на стрымліванні, адрасаваным суверэннай уладзе наверсе, а не на падбухторванні афіцэраў да перавароту. Аперацыя, задуманая як прадухіленне ўдару, у момант крызісу можа яго паскорыць. Да таго ж спецслужбы ніколі не агалошваюць прапановы аб прытулку публічна акурат з гэтай прычыны — ператвараць мысленны эксперымент Бандарэва ў «палітычную прапанову» азначае прыпісваць яму ступень рэалізуемасці, якой у таемнай аперацыі быць не можа.

Нарэшце, рэакцыя Кітая ў гэтай схеме наогул не ўспомнена — пры тым, што сам аўтар у іншай частцы тэксту прызнае: абмежаваная ядзерная эскалацыя можа быць Пекіну выгадная. Тут яшчэ больш няпэўна, а значыць — небяспечна.

А вось гэта — паспрабуйце

Пазбавіць пагрозу манетызуемасці — неабходная ўмова, але не бяспечнае рашэнне: дыктатар, які выявіў, што дэманстрацыя падрыхтоўкі да ядзернага ўдару больш не купляе ўступак, хутчэй за ўсё зноў прайдзецца па ніжніх прыступках эскалацыйнай лесвіцы (гібрыдных дыверсіях, выпрабавальным выбуху), чым звернецца да ядзернага ўдару.

Але інфармацыйны кокан робіць нават гэты разлік менш прадказальным. Дыягназ Бандарэва — «Захад ужо плаціць цану пагрозы, якая яшчэ не матэрыялізавалася», — дакладны. Яго рэцэпт — таемны раскол эліты — інтуітыўна прывабны, але не вытрымлівае праверкі ні структурай ядзернага камандавання, ні логікай крызісу, ні логікай сакрэтнасці. Паміж правільным дыягназам і рызыкоўным лячэннем застаецца зазор, які ў адкрытай дыскусіі пакуль ніхто не закрыў, а запаўняць яго трэба не аперацыяй па перавароце, а працай на ніжніх, неваенных прыступках эскалацыі, дзе Крэмль ужо дзейнічае і дзе ў Захаду ёсць рэальныя, правяраемыя рычагі.

Усе рэцэпты ёсць — і «санкцыі з пекла», і своечасовае насычэнне Украіны зброяй і боепрыпасамі, і контратакі ўжо не дыпламатычнага кшталту.

Дэвальвацыя апошняга козыра

Крэмль вяртаецца да ядзернай карты не ад лішку магчымасцяў, а ад іх дэфіцыту. РФ не можа сапернічаць з ЗША эканамічна і тэхналагічна, з Кітаем — прамыслова і дэмаграфічна, з Еўропай — памерам рынку, а вайна з Украінай за чатыры з паловай гады не дасягнула ніводнай з заяўленых мэтаў: нават Луганская вобласць яшчэ не цалкам пад кантролем расійскіх войскаў. Адзіная сфера, дзе РФ застаецца звышдзяржавай, роўнай ЗША, — ядзерная зброя. І адзіны козыр: чым прыкметней разрыў паміж прэтэнзіяй на статус і здольнасцю яго падмацаваць, тым часцей даводзіцца выкладваць яго на стол. «Арэшнік» — не зброя моцнага, а тое, што застаецца, калі астатняе не працуе.

Вялізная тэрыторыя — таксама ходкі довад: РФ немагчыма знішчыць, краіна занадта вялікая. Але памер тэрыторыі — яшчэ і кошт утрымання: адзінаццаць часавых паясоў, якія трэба злучаць і ахоўваць, пры скарачаючымся насельніцтве ператвараюцца ў пастаянны рахунак. А дзяржава жыве не квадратнымі кіламетрамі, а вузламі — кіравання, энергетыкі, транспарту, сувязі, — і пустэча паміж імі не робіць іх менш уразлівымі. Тэрыторыя (нават калі на дзве трэці гэта балота) дае стратэгічную глыбіню, але не даказвае здольнасці «выйграць» ядзерную вайну — як вялікі дом не становіцца пажараўстойлівым толькі таму, што ў ім шмат пакояў.

У «апошняга козыра» ёсць непрыемная ўласцівасць: ён працуе, пакуль праціўнік верыць, што ракета можа ўзляцець. Вайна ва Украіне паступова разбурае гэтую веру: заходнія сістэмы навядзення і кіравання, далёкабійныя ракеты, удары па тэрыторыі РФ — кожны раз, калі чарговая чырвоная лінія перасякаецца, свет не перакульваецца. Той жа механізм эрозіі прэміі, пра які ішла гаворка вышэй адносна тактыкі вайны, працуе і на ўзроўні статусу звышдзяржавы: чым часцей Крэмль паказвае козыр, тым менш ён варты, але адмовіцца ад яго — не маючы роўнага па сіле — ніяк нельга. Адсюль нарастаючая неабходнасць пацвярджаць пагрозу ўсё больш пераканаўча — словамі, дактрынай, вучэннямі, новым носьбітам, брудным «Буравеснікам» і іншымі «Авангардамі». Рана ці позна паўстае пытанне любога шантажыста: што рабіць, калі ахвяра больш не верыць?

І яшчэ важная заўвага. СССР статус звышдзяржавы забяспечваў не толькі ядзернай трыядай. Былі і дыверсіфікаваная эканоміка, і блок саюзнікаў, а таксама армія, дэмаграфія, універсалісцкая ідэалогія. У цяперашняй РФ разрыў паміж прэтэнзіяй і рэсурсамі значна шырэйшы, і ядзерны арсенал — адзінае, што яго закрывае, дазваляючы звычайнай буйной дзяржаве патрабаваць статусу аднаго з двух «распарадчыкаў свету». Хуже таго, няўдачы Трампа падштурхоўваюць Пуціна, і яго ўжо, падаецца, не задавальняе парытэт, ён хоча стаць уладарыцай марской (закрэслена) адзіным начальнікам зямнога шара, пераймаючы так ненавісных і так любімых ім бальшавікаў. Таму страта даставернасці ядзернай пагрозы для Крэмля — не страта ваеннага інструмента, а страта прызнанага статусу, дзеля якога ў значнай ступені і вядзецца вайна. А для чалавека, які лічыць аднаўленне і пераадоленне гэтага статусу сваёй асабістай гістарычнай місіяй, такое паражэнне можа аказацца страшнейшым за паразу на фронце.

І таму з-за такога «козыра», неабходнасці ўтрымліваць велізарную тэрыторыю і дашчэнту праедзенай мінуўшчыны ўсё выглядае значна горш, чым напісаў Бандарэў.

Вядомы (хоць, можа, гэта таксама ідэалагема) боскім правідам і прызначэннем Пуцін знаходзіцца ва ўладзе ілюзій, угодліва прададзеных яму «светачамі ядзернага розуму» братамі Кавальчукамі і спеваком спальвання свету Сяргеем Караганавым. Няма сумненняў, што Юрый, любімы вучань нобелеўскага лаўрэата Жарэса Алфёрава, таленавіты (абароніў доктарскую дысертацыю ў 34 гады — вельмі рана, бо ў СССР рэдка станавіліся дактарамі навук да 45 гадоў). Няма сумненняў, што Міхаіл Кавальчук, выбітны фізік-крысталаграф, таксама не толькі старэйшы брат, але і буйны вучоны. Але паглядзім, што яны нараілі Пуціну:

усе мінулыя кіраўнікі (пачынаючы з Хрушчова) былі слабакі, не сталі прымяняць ядзерную зброю, а сённяшняе кіраўніцтва РФ — не слабакі, а нават наадварот;

канцэпцыя «гарантаванага ўзаемнага знішчэння» (MAD) — фэйк, прыдуманы ў Пентагоне

абмежаваныя па магутнасці ядзерныя ўдары не прывядуць да ядзернай зімы, гэта фэйк, прыдуманы «заклапочанымі навукоўцамі» — вулкан Кракатаў у доказ;

РФ можа і павінна перамагчы ў ядзернай вайне і вытрымае дзякуючы сваёй тэрыторыі, лішняй храмасоме і «генетычнаму коду пераможцы»

Пуцін і яшчэ 150 тысяч найлепшых рускіх людзей змогуць як мінімум уратавацца і перачакаць у падземных гарадах Яматау (пра што яшчэ ў 1996 годзе пісала The New York Times) і на Алтаі (аб’екты асабіста ўводзіў сённяшні вязень Цімур Іванаў).

Усе гэтыя блізкія сэрцу Пуціна тэзісы і паслужаць абгрунтаваннем першага ядзернага ўдару, і ў нас ёсць упэўненасць, што Крэмль не спыніцца на прымяненні тактычнай ядзернай зброі. Будзе знішчаць свет менавіта «Сатаной» (каму больш падабаецца — «Сарматам»).

Таксама падобныя парады фармуюць унутраную перакананасць, што ядзернай зброяй сапраўды давядзецца скарыстацца. І тады Пуцін зноў скажа: «Я не вінаваты, нас прымусілі». Калі інструмент намернай пагрозы вычарпае датэрміновы палітычны дывідэнд, менавіта гэта эскаталагічная перакананасць, замкнёная ўнутры інфармацыйнай бурбалкі, можа ператварыць ядзерны шантаж са спосабу таргу ў загад. А выпадкі з шматразовым «ўзяццем» украінскіх гарадоў не надта спрыяюць фармаванню той карціны свету, якая дазволіла б Пуціну ўсвядоміць наступствы.

І далей — толькі рызыка выканаўцы.

Тут мы з Бандарэвым пагодзімся.

Аарон Леа, Борух Таскін, The Moscow Times.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]