Чаму раней у Мінску і Гомелі час адрозніваўся на 14 хвілін

Гісторыя адносін беларусаў з часам вельмі цікавая.

У ноч на нядзелю жыхары краін Еўрасаюза пераставяць гадзіннікі на гадзіну назад і перайдуць на зімовы час. У Беларусі ад гэтай практыкі адмовіліся ў 2011 годзе, але гісторыя нашых адносін з часам куды цікавейшая. Калісьці кожны горад жыў па Сонцы, таму ў Мінску і Гомелі гадзіннікі разыходзіліся на 14 хвілін. Потым з'явіліся часавыя паясы, «дэкрэтны» час і штогадовыя падарожжы стрэлак туды-сюды, піша Onlíner.

Як раней вызначалі час без гадзіннікаў

Як выкручваліся жыхары цяперашняй тэрыторыі Беларусі да вынаходства нармальна рэгламентаванага часу? Гэта тэма не надта глыбока даследаваная гісторыкамі. Ды ніяк... Сёння цяжка ўявіць, як жылі і планавалі свае дзеянні людзі без гадзіннікаў, маючы толькі сонца ды заводскі гудок. Увогуле, прыкладна гэтак жа нам цяжка зразумець, як 30 гадоў таму далёкія продкі планавалі дзеянні і ўвогуле ўмудраліся знаходзіць адно аднаго без мабільнікаў.

Лічыцца, што ў Еўропе першыя механічныя гадзіннікі з адзінай стрэлкай (хвіліны яшчэ не прыдумалі) з'явіліся ў XIII стагоддзі.

У нашых усходніх суседзяў першым механічным гадзіннікам прынята лічыць «часнік» 1404 года, створаны манахам па імені Лазар і ўсталяваны ў двары Васіля I. Стрэлак не прыдумалі, круціўся цыферблат. Відаць, механізм прыводзіўся ў рух сістэмай вяровак і цяжараў.

У кожнага прыстойнага горада была вежа з гадзіннікам і ўласны сонечны час, ніяк не сінхранізаваны з іншымі. Гэтай схемы хапала. Пакуль у 1878 годзе канадзец Сэндфард Флемінг не прыдумаў «паясны час» і не падзяліў Зямлю на 24 паясы.

Вось у што яго ідэя ператварылася цяпер.

Калі прыдумалі пераводзіць гадзіннікі

Нанаграўшыся са сваёй здольнасцю вымяраць час, чалавецтва дадумалася падганяць яго пад сябе, удасканальваць. І пачалося самае цікавае.

Упершыню ідэя сезоннага пераводу гадзіннікаў узнікла на пачатку ХХ стагоддзя ў брытанцаў — як спосаб зэканоміць на асвятленні. А таксама «для паляпшэння самаадчування і жыццярадаснасці». Падумвалі кожную нядзелю ў красавіку перасоўваць стрэлкі на 20 хвілін наперад, а ў верасні гэтак жа адкручваць назад. Еўрапейцы ўвасобілі гэтую ідэю падчас Першай сусветнай, праўда, вырашылі перасоўваць стрэлкі адразу на гадзіну.

Да нашых краёў навіна (упершыню) дакатылася летам 1917-га. Дзеля эканоміі энергіі стрэлку ў розных губернях пачалі рухаць на адну, дзве і нават тры гадзіны наперад і назад.

У дзённіках Івана Буніна ёсць паказальны эпізод. Там у ролі аналітыка выступае адэскі дворнік Фома, з якім аўтар падзяліўся радасцю з нагоды ўзяцця Харкава генералам Дзянікіным (1919). Дворнік настроены скептычна, лічыць, што ўсё дрэннае яшчэ наперадзе. З горыччу згадвае і ўведзены Саветамі новы адлік часу: «...А як знущаюцца з мірнага жыхара! Ідзе [чырвонаармеец] па вуліцы і раптам: „Таварыш грамадзянін, колькі часу?” А той здуру дастане гадзіннік і ляпне: „Другая гадзіна з паловай”. — „Як, маць тваю душу, як другая з паловай, калі цяпер па-нашаму, па-савецку, пяць? Значыць, ты старога рэжыму?” — Вырве гадзіннік і аб маставую трах!»

Цяпер-то чырвонаармейцы не такія адчайныя, але хто іх ведае, што не спадабаецца...

Чаму ў Мінску і Гомелі час адрозніваўся на 14 хвілін

На нашай тэрыторыі пасля рэвалюцыі арыентаваліся па астранамічным часе — для кожнага населенага пункта ён быў свой. Напрыклад, калі цяпер, знаходзячыся ў Мінску, вы ўзяліся чытаць гэты артыкул а 9:00, дык у 1919 годзе на гадзінніку было б 8:50. А ў Гомелі — на 14 хвілін больш. А Брэст увогуле быў не наш.

Ачнуліся, калі скончылася Грамадзянская вайна. Гадзіннікі вярнулі да паяснога часу і пэўны час не чапалі. Толькі ў 1930-м ссунулі на гадзіну наперад і так пакінулі на многа гадоў. Настаў так званы «дэкрэтны час», які апярэджваў паясны на гадзіну. Матывам стала больш эфектыўнае размеркаванне нагрузкі на электрастанцыі.

Увогуле, у 1943-м немцы спрабавалі ўводзіць на нашай тэрыторыі летні і зімовы час, але працягнуць ім не далі. Пасля прыходу нашых у рэспубліку вярнуўся пастаянны «дэкрэтны» час, які супадае з маскоўскім.

Як у СССР адабралі ў ўсіх гадзіну сну

1 красавіка 1981 года была серада. Атрыманая жартачка выйшла занадта смешная: у ўсіх школьнікаў адабралі гадзіну сну. Сказалі, вернуць 1 кастрычніка. Савецкі Саюз упершыню перайшоў на летні час.

Вядома, гэтаму папярэднічала доўгая «тлумачальная праца» ў прэсе, пералічваліся плюсы (мінусы не пералічваліся). Досвед зноў перанялі ў Захаду.

«Пераход на „летні“ час ужо праводзіцца ва многіх краінах свету: у Англіі, у Італіі, у ЗША і іншых, — абгрунтоўваў новаўвядзенне часопіс «Навука і жыццё». — З досведу замежных краін, дзе ўведзена такое вылічэнне часу, мы ведаем, што гэта дае эканомію многіх мільёнаў кілават-гадзін. Так, у Чэхаславакіі за кошт лішняй ранішняй светлай гадзіны эканоміцца 40 мільёнаў кілават-гадзін электраэнергіі ў год, у Балгарыі — 150 мільёнаў, у Польшчы — 400, у Італіі — 540».

Савецкі Саюз спадзяваўся выйграць такім спосабам 7 млрд кілават-гадзін — гэта кожная трэцяя лямпачка ў краіне.

Сістэму дапрацоўвалі, у наступныя гады вырашылі, што больш гуманна змяняць час у выхадныя.

Кожны падстройваўся як умеў. У ноч пераводу транспартнікі прымаліся падганяць расклад пад новы час. Цягнікі проста затрымлівалі на гадзіну там, дзе іх заспеў пераклад стрэлак. Палічылі, што гэта найбольш просты і танны спосаб упісацца ў новую рэальнасць — прасцей, чым перапісваць расклад.

Маніпуляцыі з часам выявілі яшчэ адну непрадбачаную праблему. Нагодай для прэтэнзій стаў тэлевізар. Нагадаем, тады ў ім існавала два каналы, якія пажадана было пераключаць абцугамі — але гэта асобная тэма. Перадачы для некаторых тэрыторый трансляваліся па маскоўскім часе, у той час як па-за тэлевізарам цёк рэгіянальны час. У выніку легендарную праграму «Час» і кіно пасля яе (калі пашанцуе) працоўным даводзілася глядзець на гадзіну пазней, скарачаючы час сну. Зрушвалася і культавая перадача «Спакойнай ночы, малышы». У прафсаюзную газету «Труд» паляцелі «праханні працоўных».

Баталіі прыхільнікаў і праціўнікаў сезонных пераводаў — абавязковы фон для такіх практыкаванняў. Першыя напіраюць на эканамічныя і тэхналагічныя выгоды. Другія настойваюць, што ўся выгода абнуляецца коштам шкоды псіхіцы і здароўю.

Як бы там ні было, сістэма працавала да 1990 года. А потым мы зноў паламалі час.

Калі Беларусь адмовілася ад пераводу гадзіннікаў

У 1990-м некаторыя (яшчэ тады) савецкія рэспублікі адмовіліся ад пераходу на летні час. БССР была сярод іх.

У 1991-м — перадумалі, зноў пачалі рухаць стрэлкі.

У 2011-м у Беларусі зноў перадумалі. У ноч на 27 сакавіка ў апошні раз перайшлі на летні час, які дзейнічае дагэтуль.

Практыка паказвае, што на будучыню зарэкацца не варта. Зноў жа — эканомія...

Чаму смартфон можа паказваць няправільны час

У Беларусі гадзіннікі ўжо даўно не перакладаюць. Таму, калі ваш смартфон напрыканцы сакавіка або кастрычніка раптам дадаў ці адняў гадзіну, справа, хутчэй за ўсё, не ў настальгіі па летнім часе, а ў наладах або праграмным збоі.

Праверце, які часавы пояс выбраны ў прыладзе, ці ўключана аўтаматычная ўстаноўка часу і ці абноўлена праграмнае забеспячэнне. На сучасных смартфонах гэтыя налады звычайна працуюць без удзелу ўладальніка, але часам даюць збой.

Чым скончыўся ўсеагульны клопат пра час

Перавод часу — зручная аснова для смешных або жорсткіх сюжэтаў. Але вы не прыдумаеце нічога больш драматычнага за рэальнасць.

Хітрая штука здарылася з аўтарамі тэксту падчас вучобы ў адным ленінградскім інстытуце. «Мы выдатна былі гатовыя да пераводу гадзіннікаў і не чакалі падвоху. У блоку інтэрната меўся толькі адзін агульны гадзіннік — вялікі, «Камандзірскія», на металічным бранзалеце. Цалкам механічны, яго трэба было раз на суткі з грукатам заводзіць.

Няцяжка здагадацца, што паколькі кожны з нас ведаў пра пераход на летні час, то кожны, робячы толькі дабро, перасунуў стрэлкі на гадзіну (некаторыя — у няправільным напрамку). Думаю, такіх дабрадзеяў знайшлося тры-чатыры.

Як бы там ні было, у выніку мы гурмой з'явіліся ў інстытут да 6:00. І стаялі пад дзвярыма, наракаючы на цемру ў панядзелак, 1 красавіка 1991 года».

Што ў суседзяў?

Пераставяць стрэлкі на гадзіну назад а 4:00 апошняй нядзелі кастрычніка

Польшча. У 2025 годзе краіна прапанавала адмовіцца ад сезоннага пераводу гадзіннікаў ва ўсім ЕС. Польскія дэпутаты таксама ўнеслі законапраект аб адмене пераходаў унутры краіны. Але дамовіцца пакуль не ўдалося: восенню 2026 года гадзіннікі зноў пераставяць на гадзіну назад.

Украіна. Тут таксама не першы год абмяркоўваюць адмену сезоннага пераводу гадзіннікаў. У 2024 годзе Вярхоўная Рада прагаласавала за законапраект, які павінен быў пакінуць зімовы час на пастаяннай аснове. Прэзідэнт закон не падпісаў. Таму восенню 2026 года Украіна па-ранейшаму перакладае гадзіннікі.

Літва, Латвія і Эстонія. Усе тры краіны працягваюць пераходзіць на летні і зімовы час паводле агульных правілаў Еўрасаюза.

Малдова. Яшчэ ў 2021 годзе дэпутаты прапаноўвалі адмовіцца ад сезоннага пераводу гадзіннікаў, але законапраект не прынялі. Сезонны пераклад стрэлак захоўваецца.

Не перакладаюць

Расія. У ноч на 26 кастрычніка 2014 года ў апошні раз пераставіла стрэлкі на гадзіну назад. Лічыцца, што зноў назаўжды. З тых часоў маскоўскі час супадае з мінскім.

Грузія, Арменія і Азербайджан. Ва ўсіх трох краінах сезоннага пераводу гадзіннікаў няма. Грузія адмовілася ад летняга часу яшчэ ў 2003 годзе, Арменія і Азербайджан — пазней.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]