Прывіды еўрапейскай вайны

Ці паўтараецца гісторыя падрыхтоўкі да ўварвання?

У Еўропе папярэджваюць пра нарастаючую расійскую пагрозу: спецслужбы кажуць пра дыверсіі і іншыя аперацыі Масквы, палітыкі — пра магчымыя спробы «пратэсціраваць НАТА на трываласць». Дзяржаўнае інфармагенцтва РІА «Навіны» апублікавала, а праз некалькі гадзін выдаліла калонку «Расію чакае яшчэ адна СВА. Яна будзе вельмі кароткай», аўтар якой разважаў пра ракетныя ўдары па Літве, у тым ліку з выкарыстаннем ядзернай зброі.

Аднак як выглядаюць рэальныя прыкметы падрыхтоўкі да вялікай вайны — і ці можна заўважыць іх загадзя? Дослед Украіны паказвае, што можна ўбачыць многае. Яшчэ ў 2021 годзе Расія перакідвала да ўкраінскіх межаў войскі і тэхніку, праводзіла буйныя вучэнні, а восенню пачала новае канцэнтраванне сіл. Усё гэта фіксавалася і абмяркоўвалася публічна за некалькі месяцаў да поўнамаштабнага ўварвання 24 лютага 2022 года. Як гэта было, піша «Новая газета Еўропа».

Перакідка войскаў да мяжы

Да пачатку красавіка 2021 года Украіна паведамляла пра канцэнтрацыю расійскіх сіл каля сваёй усходняй мяжы і ў анексаваным Крыме. Галоўнакамандуючы Узброенымі сіламі Украіны Руслан Хамчак казаў пра 28 батальённых тактычных груп, гэта значыць пра 20–25 тысяч ваенных на гэтых напрамках.

13 красавіка маштаб перакідкі прызнала і сама Расія. Сяргей Шайгу абвясціў, што ў ходзе «кантрольнай праверкі» да заходніх межаў накіравалі дзве арміі і тры злучэнні ВДВ. Паводле слоў міністра, яны выконвалі вучэбна-баявыя задачы; тое, што адбываецца, ён назваў адказам на ваенную актыўнасць НАТА. Завяршыць праверку планавалася цягам двух тыдняў.

20 красавіка Уладзімір Зяленскі звярнуўся да ўкраінцаў:

— Ці хоча вайны Украіна? Не. Ці гатовая яна да яе? Так. Ці спыніць Украіна дыпламатычны шлях барацьбы за мір? Ніколі. Ці будзе Украіна ў выпадку чаго абараняцца? Заўсёды. Наш прынцып просты: Украіна не пачынае вайну першай, але Украіна заўжды стаіць да канца.

Пры гэтым магчымасць вайны ўжо тады абмяркоўвалася публічна. 21 красавіка «Новая газета» апублікавала размову са спецыялістам па ваенным планаванні Уладзімірам Дзянісавым пра сцэнары эскалацыі на Данбасе і спадарожнікавыя выявы расійскага ваеннага разгортвання. У матэрыяле журналіст Валерый Шыраеў адзначаў, што аўтар не можа «ў сілу абмежаванняў карпаратыўнай этыкі» пісаць пра дэталі магчымага ўварвання ва Украіну літаральна. Таму ў артыкуле гучалі выразы «раптам узмоцніцца», «ўзнікненне контранаступальнага патэнцыялу», «выкарыстанне сродкаў з сумежнай тэрыторыі», «будуць выкарыстоўаныя ўсе наяўныя сродкі».

21 красавіка Пуцін выступіў са зваротам да Федэральнага сходу. Большая частка выступлення была прысвечана ўнутранай палітыцы, аднак напрыканцы прэзідэнт перайшоў да міжнародных пытанняў. Ён заявіў, што Расія сама будзе вызначаць свае «чырвоныя рысы» ў адносінах з іншымі дзяржавамі, а адказ тым, хто іх перакрочыць, будзе «асіметрычным, хуткім і жорсткім».

22 красавіка Шайгу абвясціў пра завяршэнне праверкі. Войскі мусілі пачаць вяртанне ў пункты сталай дыслокацыі на наступны дзень і скончыць яго да 1 мая. Аднак узбраенне і тэхніку 41-й агульнавайсковай арміі пакінулі на палігоне Пагонава на поўдзень ад Варонежа. Размяшчэнне аказалася працяглым. Паводле даследавання CSIS пра вучэнні і ваенныя перакідкі, тэхніка заставалася ў Пагонаве да канца ліпеня.

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе аналітыкі Institute for the Study of War папярэджваюць, што падрыхтоўка да магчымага расійскага наступу неабавязкова будзе суправаджацца такім жа прыкметным канцэнтраваннем войскаў, як назіралася вакол Украіны ў 2021 годзе. ISW піша, што многія прыкметы будзе цяжка заўважыць, калі Крэмль пачне рыхтавацца да магчымай атакі на Эстонію павольна і паступова. Таму аналітыкі прапануюць звяртаць увагу на нязначныя змены ў размяшчэнні і складзе расійскіх сіл, а не толькі на прыкметы падрыхтоўкі да маштабнага ўварвання.

Вучэнні

Вучэнні 2021 года складалі асобную лінію ваеннай актыўнасці. Пры падрыхтоўцы да «Захад-2021» Расія і Беларусь праводзілі папярэднія мерапрыемствы з лета, а не толькі ў дні абвешчанай асноўнай фазы ў верасні. У жніўні праходзілі заняткі інжынерных, ваенна-паліцэйскіх і тыловых падраздзяленняў, уключна з вучэннямі па матэрыяльна-тэхнічным забеспячэнні. Аналітыкі таксама адзначалі адпрацоўку дэсантавання палявога шпіталя і ўдзел падраздзяленняў 41-й арміі, задзейнічанай у красавіцкай праверцы. У сцэнары «Захаду-2021» Расія і Беларусь прадстаўлялі свае дзеянні як адказ на напад умоўнага праціўніка. Эксперты звярталі ўвагу на буйныя наступальныя дзеянні, прадугледжаныя сцэнаром.

Да восені пачалося новае нарашчэнне. Даследчыкі Digital Forensic Research Lab параўналі спадарожнікавыя здымкі і відэазапісы ваенных перавозак. Паводле іх назіранняў, тэхніка 41-й арміі, якую раней бачылі ў Пагонаве, у кастрычніку з'явілася каля Ельні ў Смаленскай вобласці. У наступныя тыдні туды працягвалі прыбываць іншыя падраздзяленні і ўзбраенне. У Крыме даследчыкі таксама фіксавалі рост ваеннай прысутнасці.

У лістападзе CSIS апублікаваў уласны спадарожнікавы аналіз новых пляцовак размяшчэння людзей і тэхнікі. На гэты раз канцэнтрацыя сіл не была звязаная з абвешчанымі буйнымі вучэннямі, якімі Масква тлумачыла красавіцкую перакідку.

Да сярэдзіны снежня тое, што адбываецца, стала прадметам афіцыйнага папярэджання. 16 снежня Паўночнаатлантычная рада заявіла пра значнае канцэнтраванне расійскіх сіл каля межаў Украіны і запатрабавала дэскалацыі.

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе ваенныя вучэнні праходзілі і побач з межамі НАТА. У верасні Беларусь пачала чатырохдзённыя манеўры каля межаў Польшчы і Літвы. Вайскоўцы адпрацоўвалі ахову мяжы, барацьбу з дыверсійнымі групамі і абарону ад беспілотнікаў і лёгкай авіяцыі.

Частка вучэнняў праходзіла каля Сувалкскага калідора — участку мяжы Польшчы і Літвы паміж Беларуссю і Калінінградскай вобласцю Расіі. Праз гэты калідор краіны Балтыі злучаныя па сушы з астатнімі дзяржавамі НАТА. Адзін з палігонаў знаходзіўся каля мяжы з Літвой, іншыя — прыкладна за 15 і 60 кіламетраў ад Польшчы. Міністэрства абароны Беларусі заявіла, што вучэнні насілі абарончы характар.

Вучэнні праходзілі і ў Калінінградскай вобласці. 6 жніўня Балтыйскі флот паведаміў пра трэніроўку берагавых ракетных падраздзяленняў. Разлікі комплексаў «Бал» вырушылі на пазіцыі і правялі ўмоўныя пускі ракет па караблях, якія імітавалі праціўніка. Паводле даных Балтыйскага флоту, падчас трэніроўкі было ўмоўна паражана больш за дзесяць марскіх цэляў.

Забеспячэнне і рэзерв арміі

Вялікай арміі недастаткова прывезці танкі і салдат: ёй патрэбныя паліва, сувязь, медыцынская дапамога і боепрыпасы. DFRLab вывучыла відэазапіс эшалона падраздзялення 34-й матастралковай брыгады, якое накіроўвалася ў лістападзе да Крыму. Разам з самаходнай артылерыяй даследчыкі пазналі паліўнае і іншае дапаможнае абсталяванне. Таксама ў Крыме знаходзілася шмат артылерыйскай тэхнікі пасля вясновага разгортвання.

У жніўні 2021 года ў расійскіх выданнях з’явіліся паведамленні пра хуткае пашырэнне праграмы баявога армейскага рэзерву — БАРС. «Незалежная газета» цытавала прадстаўніка Паўднёвай ваеннай акругі пра планы павялічыць рэзерв прыблізна да 38 тысяч чалавек (раней, паводле даных выдання, у рэзерве было 400 чалавек).

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе Расія пашырыла магчымасці выкарыстання ваеннага рэзерву. З пачатку года рэзервістаў, якія добраахвотна заключылі кантракт з Мінбароны, можна накіроўваць на спецыяльныя зборы для аховы крытычна важных аб’ектаў. Указ аб правядзенні такіх збораў у 2026 годзе Уладзімір Пуцін падпісаў 30 снежня 2025 года.

У ліпені 2026 года Уладзімір Зяленскі заявіў, што, паводле даных украінскай разведкі, Расія рыхтуецца да значнага прызову рэзервістаў увосень. Паводле яго слоў, за студзень — ліпень расійская армія набрала каля 221 тысячы чалавек, тады як страты за той жа перыяд Украіна ацэньвала прыблізна ў 222,5 тысячы забітымі і параненымі. ISW адзначаў, што Расія стварала ўмовы для новых прызоваў рэзервістаў як мінімум з восені 2025 года.

Адначасова Украіна паведамляла пра магчымае прыбыццё новых замежных вайскоўцаў. Паводле слоў Зяленскага, Расія з чэрвеня рыхтавала базы ў Варонежскай вобласці для размяшчэння яшчэ прыкладна 30 тысяч вайскоўцаў з КНДР.

Дыверсіі

На працягу 2021 года ўкраінскія і расійскія спецслужбы неаднаразова паведамлялі пра прадухіленыя дыверсіі і агентурныя аперацыі. Так, СБУ заявіла, што ў лютым 2021 года выкрыла дзеючую ў некалькіх абласцях Украіны агентурную сетку ФСБ, у якую, паводле яе даных, уваходзілі былыя ўкраінскія спецназаўцы. Паводле версіі СБУ, удзельнікі сеткі збіралі звесткі пра ЗСУ, спрабавалі вербаваць ваеннаслужачых і рыхтавалі дыверсіі, у тым ліку супраць ваенных самалётаў на аэрадроме «Кульбакіна». Украінскія ўлады ўзбудзілі крымінальныя справы аб дзяржздрадзе, тэрарызме, незаконным абыходжанні са зброяй і шпіянажы.

У верасні СБУ заявіла пра выяўленне сховішча з супрацьтанкавымі мінамі і выбухоўкай побач з чыгуначнай станцыяй Дружкаўка ў Данецкай вобласці. Паводле версіі спецслужбы, яго абсталявалі ўдзельнікі ўзброеных фарміраванняў «ДНР» для правядзення дыверсій.

За ўвесь 2021 год украінская контрвыведка выявіла больш за 80 меркаваных агентаў і шпіёнаў і адкрыла звыш 130 спраў па артыкулах аб дзяржздрадзе, шпіянажы і тэрарызме. Больш за 60 чалавек атрымалі розныя тэрміны пакарання, а звыш 20 меркаваных агентаў расійскіх спецслужбаў былі затрыманыя ў сувязі з падрыхтоўкай або спробамі дыверсій.

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе еўрапейскія краіны працягнулі расследаваць дыверсіі, якія звязваюць з расійскімі спецслужбамі. У жніўні ў Таліне падпалілі будынак абарончай кампаніі Milrem Robotics, якая вырабляе ваенную робататэхніку і пастаўляе яе Украіне. 29 верасня эстонскія ўлады заявілі, што лічаць падпал аперацыяй, заказанай расійскімі спецслужбамі.

23 верасня ў Польшчы падпалілі наземную станцыю спадарожнікавай сувязі Starlink. Польская пракуратура лічыць, што мэтай было парушыць працу сувязі ў Польшчы і іншых краінах рэгіёна. Следства падазрае, што выканаўцы дзейнічалі па заданні расійскіх спецслужбаў.

Яшчэ адзін эпізод адбыўся ў жніўні ў аэрапорце Лейпцыг/Гале ў Германіі. Дрон з выбухоўкай урэзаўся ў крыло ўкраінскага грузавога Ан-124, але не выбухнуў. Нямецкія ўлады расследавалі тое, што адбылося, як спробу дыверсіі, а пазней урад Германіі звязаў яе з Расіяй.

Палітычная атмасфера

Паралельна з ваенным наращваннем расійскія ўлады ўзмацнялі ціск на незалежныя медыя і апазіцыю. На працягу 2021 года статус «інагентаў» атрымалі, у прыватнасці, «Медуза», «Дождж» і «Важныя гісторыі». «Праект» прызналі «нежаданай арганізацыяй».

У верасні быў зацверджаны пералік несакрэтных звестак пра ваенную і ваенна-тэхнічную дзейнасць, атрымання якіх замежнымі адрасатамі ўлады лічылі патэнцыйна небяспечным для бяспекі Расіі. У пераліку фігурылі, між іншым, даныя пра дыслакацыю і аснашчэнне войскаў, месцы захоўвання ўзбраенняў і закупкі

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе расійскія ўлады працягнулі пашыраць рэестр «інагентаў». Паводле Human Rights Watch, з ліпеня 2025-га па ліпень 2026 года туды дадалі 197 чалавек, арганізацый і праектаў. У верасні Мінюст уключыў у рэестр, у прыватнасці, «Новую газету».

Акрамя гэтага, улады пашыралі блакіроўкі VPN-сэрвісаў і іншых спосабаў абыходу інтэрнэт-цэнзуры. Праваабаронцы таксама адзначалі рост крымінальных спраў супраць журналістаў, актывістаў і іншых крытыкаў расійскіх уладаў, у тым ліку тых, што знаходзяцца па-за межамі краіны.

Прапаганда

Найяскравейшая крыніца для рэканструкцыі прапагандысцкай падрыхтоўкі да агрэсіі — выказванні самога Пуціна. 12 ліпеня 2021 года Пуцін апублікаваў артыкул «Аб гістарычнай еднасці рускіх і ўкраінцаў». У ім ён аспрэчваў самастойны палітычны шлях Украіны і апісваў яе збліжэнне з Захадам як праблему для Расіі.

У тэксце гаварылася, што «сучасная Украіна — цалкам і поўнасцю дзецішча савецкай эпохі», а краіна «у значнай ступені стваралася за кошт гістарычнай Расіі».

У расійскіх дзяржаўных медыя пры гэтым гучалі супярэчлівыя сігналы. 11 красавіка 2021 года галоўная рэдактарка RT Маргарыта Сіманьян у праграме «Вечар з Уладзіміром Салавёвым» на «Расіі 1» заявіла, што ў выпадку «гарачай вайны» Расія пераможа Украіну «за два дні», і гаварыла пра падаўленне ўкраінскіх «агнявых кропак».

Да канца года, калі на Захадзе папярэджвалі пра магчымую інтэрвенцыю, расійскія афіцыйныя асобы ў тэлеэфіры гэта адмаўлялі. 3 снежня віцэ-спікер Савета Федэрацыі Канстанцін Касачоў заявіў у эфіры «Расіі 24», што ў Расіі «няма ніякіх планаў нападу на Украіну». Ён таксама сказаў, што ў Расіі «не вядзецца падрыхтоўка да правядзення нейкай наступальнай аперацыі».

Што адбываецца цяпер

У 2026 годзе ў расійскім тэлеэфіры працягвалі гучаць пагрозы на адрас краін Балтыі. 20 студзеня ў праграме «Вечар з Уладзімірам Салавёвым» на «Расіі 1» былы латвійскі еўрадэпутат і ўдзельнік расійскіх прапагандысцкіх тэлешоў Андрэй Мамікін прапанваў выкарыстаць краіны Балтыі для ўдару ракетай «Арэшнік»: «Калі ўжо трэніравацца «Арэшнікам»… давайце па Прыбалтыцы. Бо іх не шкада». Салавёў на гэта адказаў: «О як!»

Адначасова ў Расіі адмаўляюць жаданне нападаць на Еўропу. 8 ліпеня Маргарыта Сіманьян заявіла, што сцверджанні пра падрыхтоўку Расіяй вайны з Еўропай — «няпраўда». 27 жніўня Дзмітрый Пяскоў сказаў, што паведамленні пра магчымы напад Расіі на адну з краін НАТА «не маюць нічога агульнага» з намерамі Масквы.

Знешняя палітыка

Да снежня рыторыка стала больш вастрэйшай. На сустрэчы з Саветам па правах чалавека 9 снежня Пуцін параўнаў тое, што адбываецца на Данбасе, з генацыдам. 21 снежня, выступаючы на калегіі Мінбароны, ён апісваў магчымасць з’яўлення ракет ЗША і НАТА ва Украіне як сур’ёзную пагрозу расійскай бяспецы.

Таксама 17 снежня Масква апублікавала праекты пагадненняў з ЗША і НАТА. Расія патрабавала, у прыватнасці, адмовы ад далейшага пашырэння альянсу і абмежаванняў яго ваеннай дзейнасці ва Украіне.

Украіна адказвала, што рашэнне наконт яе адносін з НАТА не можа прымаць Масква. Уладзімір Зяленскі адзначыў, што пытанне членства Украіны ў альянсе павінен вырашаць украінскі народ і дзяржавы — члены НАТА, а не трэцяя краіна і не пад пагрозай устаноўленых ёй «чырвоных ліній».

Што адбываецца цяпер

1 верасня 2026 года намеснік кіраўніка МЗС РФ Аляксандр Грушко заявіў, што ў Расіі няма прычын і планаў нападаць на краіны НАТА.

«Навошта Расіі нападаць на НАТА, вось навошта? Яшчэ СССР прызнаў незалежнасць краін Балтыі. І яны спакойна сышлі. Навошта вось цяпер на іх нападаць?» — сказаў ён.

Паводле яго слоў, на Захадзе дэманізуюць Расію і «прыпісваюць нам розныя намеры».

«І калі мы паглядзім на ваенныя стратэгіі, на практыку ваеннага будаўніцтва, ваенна-стратэгічныя ўстаноўкі, праграмы закупак, на лагістычнае асваенне ўсходняга флангу, то, вядома, нельга не зрабіць выснову пра тое, што Захад рыхтуецца да ваеннага сутыкнення з Расіяй. І ў гэтым сэнсе гэтая палітыка не прадугледжвае пошуку новага балансу адносін з Расіяй», — адзначыў Грушко.

У той жа час НАТА ў Анкарскай дэкларацыі 8 ліпеня 2026 года назвала Расію доўгатэрміновай пагрозай еўраатлантычнай бяспекі і стабільнасці. У адказ на гэтую пагрозу краіны альянсу заявілі пра павелічэнне выдаткаў на абарону, новыя закупкі ўзбраенняў і развіццё супрацьпаветранай і супрацьракетнай абароны, беспілотных сістэм і сродкаў для нанясення далёкіх высокадакладных удараў.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]