Малгажата Госеўска: Вольная Беларусь стане наступным крокам на шляху да свабоды Еўропы
- 29.09.2026, 15:55
У Еўрапарламенце ўзгадваюць пратэст рабочых Урсуса ў чэрвені 1976 года.
29 верасня ў Еўрапарламенце выступіла кіраўніца дэлегацыі Еўрапейскага парламента па сувязях з Беларуссю Малгажата Госеўска, паведамляе «Радыё Рацыя».
Выступ прысвечаны падзеям амаль 50-гадовай даўніны, калі 25 чэрвеня 1976 года рабочыя ў Урсусе сказалі «не» камуністычным уладам. Сёння Урсус — раён Варшавы, а ў 1952–1977 гадах ён быў асобным горадам.
25 чэрвеня 1976 года ў Урсусе адбыліся маштабная забастоўка і пратэст рабочых механічнага завода Zakłady Mechaniczne «Ursus». Гэты перыяд увайшоў у гісторыю Польшчы як «Чэрвень 1976 года».
Сайт Charter97.org публікуе тэкст выступу Малгажаты Госеўскай:
Паважаны пан маршалак,
паважаныя дэпутаты Еўрапейскага парламента,
паважаны пан міністр,
паважаны пан дырэктар,
паважаныя старшыні, паважаныя ўдзельнікі панэлі,
дарагія госці, удзельнікі нашай канферэнцыі,
і перадусім вы — удзельнікі падзей паўвекавой даўніны, людзі, якія 25 чэрвеня 1976 года ў Урсусе сказалі камуністычнай уладзе «не».
Паважаныя дамы і панове,
для мяне вялікі гонар гаварыць з вамі сёння — не толькі як дэпутатка Еўрапейскага парламента, але і як суарганізатарка гэтай канферэнцыі ў Еўрапарламенце, а таксама як чалавек, які лічыць: без вашай адвагі не было б ні «Салідарнасці», ні вольнай Польшчы, ні Еўропы, у якой мы сёння жывём.
Шмат гадоў я была звязаная з Урсусам як намесніца бургамістра гэтага раёна. Мне выпала магчымасць блізка пазнаць гэтае асаблівае месца і людзей, якія адважыліся выступіць супраць камуністычнай улады.
Таму каротка нагадаю падзеі Чэрвеня 1976 года, бо пра іх у Польшчы і Еўропе ўсё яшчэ кажуць занадта мала.
25 чэрвеня 1976 года, калі ўлады ПНР абвясцілі пра рэзкае павышэнне коштаў на прадукты, рабочыя прыкладна на 100 прадпрыемствах па ўсёй краіне спынілі працу. Найбуйнейшыя пратэсты ўспыхнулі ў Радоме, Урсусе пад Варшавай і Плоцку. У Урсусе рабочыя механічнага завода заблакавалі вузел некалькіх вельмі важных чыгуначных ліній.
Гэты жэст быў адначасова сімвалічным і стратэгічным: крык, які мусіў прагучаць далей за межы ПНР.
У той жа дзень урад адмовіўся ад павышэння коштаў. Гэта быў поспех, але бастоўшчыкам давялося заплаціць за яго страшэнную цану. У ноч з 25 на 26 чэрвеня і ў наступныя дні пачаліся рэпрэсіі: збіцці, так званыя «калідоры здароўя», праз якія затрыманых праганялі паміж шэрагамі міліцыянтаў, што білі іх дубінкамі; масавыя звальненні; хуткія паказальныя судовыя працэсы; турмы. У Радоме і Урсусе рэпрэсіям падвергліся тысячы людзей.
І менавіта з гэтай несправядлівасці нарадзілася тое, што змяніла ход гісторыі Цэнтральнай Еўропы. У верасні 1976 года група польскіх інтэлектуалаў — Антоні Мацярэвіч, Пётр Наімскі, Яцэк Курань, Ян Юзэф Ліпскі і іншыя — стварыла Камітэт абароны рабочых. КОР не быў палітычнай партыяй. Ён быў чымсьці новым і больш смелым: саюзам інтэлігенцыі і рабочых, саюзам, якога камуністы баяліся больш за ўсё.
Дарэчы, некалькі дзён таму ў Каралеўскім замку ў Варшаве цяперашняя ўлада ўладкавала вялікую ўрачыстасць, узгадваючы гісторыю гэтага выключнага руху. На жаль, на яе не запрасілі двух найважнейшых яго стваральнікаў: пана Антоні Мацярэвіча і пана Пятра Наімскага. Пан старэйшы маршалак сёння тут з намі, за што я шчыра дзякую. Прывітайма яго цёпла!
Але вяртаючыся да тых падзей: менавіта ў Радоме, Урсусе, Плоцку, а не ў якімсьці палітычным салоне, пачаўся шлях, які праз чатыры гады, у жніўні 1980-га, прывёў да стварэння «Салідарнасці». А шлях, што пачаўся з «Салідарнасці», прывёў да Круглага стала — на жаль, да так званых свабодных выбараў 1989 года, якія, як мы ведаем, па-сапраўднаму свабоднымі яшчэ не былі, — прывёў да падзення Берлінскай сцяны, распаду савецкага блока і ўрэшце да ўступлення Польшчы ў еўрапейскія структуры ў 2004 годзе.
Таму назва нашай канферэнцыі не з’яўляецца перабольшаннем. Польскі Чэрвень 1976 года — гэта адна з вех на шляху да свабоды ўсёй Еўропы. Не толькі Польшчы. Усёй Еўропы.
Наша канферэнцыя складаецца з дзвюх частак. І гэта невыпадкова. У першай мы пачуем выступленні экспертаў, гісторыкаў і даследчыкаў — людзей, якія навуковым метадам адкрываюць і апісваюць тое, што тады адбылося, каб уратаваць факты ад забыцця і фальсіфікацыі. Іх праца неацэнная, бо гісторыя, якую не даследуюць добрасумленна, становіцца здабычай прапаганды: учора камуністычнай, сёння, на жаль, часам і той, што хацела б звесці Чэрвень-76 да ананімнага «інцыдэнту часоў ПНР» — без твараў, без прозвішчаў, без вінаватых.
Але ў другой частцы мы пачуем вас. Сведкаў. Удзельнікаў. Людзей, якія не чыталі пра гэта ў кнігах, а перажылі гэта на ўласнай скуры — літаральна, бо «калідоры здароўя» пакідалі сляды на ўсё жыццё. А так званыя «ваўчыя білеты», то-бок немагчымасць уладкавацца на працу, закраналі цэлыя сем’і.
І гэта самае важнае, бо праўда пра свабоду нараджаецца не толькі на навуковых семінарах. Яна нараджаецца на заводах, на вуліцах, у турэмных камерах. Навука абавязаная гэтую праўду апісаць і захаваць. Але пратэстоўцы і ўдзельнікі падзей — жывое сведчанне.
Сёння ў Еўропе існуе тэндэнцыя спрашчаць гісторыю таталітарызмаў, разглядаць камунізм як меншае зло ў параўнанні з іншымі таталітарнымі сістэмамі XX стагоддзя. Тым часам менавіта ў Радоме і Урсусе ў 1976 годзе, як раней у Познані ў 1956-м, на Пабярэжжы ў 1970-м, а пазней падчас ваеннага становішча ў 1981 годзе, камуністычная сістэма паказала сваё сапраўднае аблічча: гатоўнасць біць, саджаць у турмы і ламаць жыццё звычайных людзей, якія хацелі толькі годна жыць і працаваць.
Заходняя Еўропа занадта доўга назірала за тым, што адбывалася за «жалезнай заслонай», з зручнай дыстанцыі. Сёння, калі Еўрапейскі саюз гаворыць пра агульныя каштоўнасці, правы чалавека, годнасць, мы павінны нагадваць, адкуль гэтыя каштоўнасці ўзяліся ў нашай частцы кантынента. Іх нам не падарылі. Іх заваявалі: крывёй рабочых Урсуса, пакутамі вязняў Радома, адвагай падпісантаў КОР, а пазней — мільёнамі людзей «Салідарнасці».
Гэта адказ на пытанне, чаму гэтая гісторыя мае еўрапейскае, а не толькі польскае значэнне. Бо свабода, якую сёння Еўрапейскі саюз абвяшчае сваім фундаментам, для нас, палякаў, — не абстрактны лозунг з дагавора. Гэта памяць пра канкрэтных людзей і канкрэтныя даты. Яна жыве і ў наступных пакаленнях, і мы не дазволім яе ў нас адабраць.
Гісторыя Чэрвеня-76 не з’яўляецца закрытай старонкай. За некалькі сотняў кіламетраў ад Урсуса, адразу за нашай усходняй мяжой, людзі сёння плацяць тую ж цану, якую заплацілі рабочыя ў Радоме, Урсусе і Плоцку.
У жніўні 2020 года сотні тысяч беларусаў выйшлі на вуліцы, каб патрабаваць сумленных выбараў. Яны не патрабавалі рэвалюцыі. Яны хацелі, каб іх голас быў падлічаны. Адказам рэжыму Лукашэнкі сталі дубінкі, масавыя арышты, збіцці і катаванні ў ізалятарах. «Калідоры здароўя» ў XXI стагоддзі, у цэнтры Еўропы. Людзі, якія памятаюць Чэрвень-76, гледзячы на гэтыя кадры, не маглі іх не пазнаць.
Дагэтуль у лукашэнкаўскіх турмах сядзяць людзі, чыя адзіная віна была ў тым, што яны хацелі жыць у вольнай краіне. Тысячы палітвязняў, іх сем’і без інфармацыі, без кантакту, часта без надзеі. Дакладна так жа, як пасля Чэрвеня-76: звальненні з працы, прысуды, страх як інструмент кіравання. Дзесяткі, сотні тысяч людзей былі вымушаныя ўцякаць са сваёй радзімы. Многія з іх знайшлі прытулак у Польшчы.
Польшча мае асаблівы абавязак — і ён падвойны.
Па-першае, абавязак памяці. У 1976 годзе ніхто з рабочых Урсуса не ведаў, што праз чатыры гады ўзнікне «Салідарнасць», а праз трынаццаць гадоў рухне камунізм. Яны ведалі толькі, што больш не могуць маўчаць. А калі ім было найцяжэй, ім дапамагалі людзі з КОР: збіралі грошы, шукалі адвакатаў, дакументавалі рэпрэсіі. Так выглядала салідарнасць яшчэ да таго, як стала назвай прафсаюза. Сёння мы павінны быць тымі, хто дапамагае.
Па-другое, абавязак перад уласнымі грамадзянамі і ўласнай дыяспарай. У Беларусі жывуць палякі, і рэжым Лукашэнкі пераследуе таксама іх. Сімвалам гэтых пераследаў з’яўляецца польскі журналіст і дзеяч польскай меншасці Анджэй Пачобут, прыклад якога выразна паказвае, якая цана праўды ў Беларусі. Але гэта таксама тысячы зняволеных, пра якіх мы не маем права забываць.
Наша задача — дапамагаць беларусам палітычна: у Еўрапейскім парламенце і ў Радзе, праз санкцыі, падтрымку незалежных СМІ і грамадзянскай супольнасці, паслядоўнае патрабаванне вызвалення палітвязняў. І проста па-людску. Салідарнасць, у тым ліку з маленькай літары, не можа заканчвацца на мяжы.
Тыя, хто пяцьдзесят гадоў таму заплаціў за свабоду, найлепш разумеюць, чаму сёння мы не маем права адвяртацца ад Мінска. Вольная Беларусь стане наступным крокам на тым самым шляху, які пачаўся ў Урсусе.
А вы, удзельнікі Чэрвеня-76, для беларусаў — доказ таго, што гэта магчыма: што сістэма, якая здаецца вечнай, можа зваліцца, а тыя, хто сёння сядзіць у камерах, аднойчы могуць стаяць у такой зале, як гэтая, і распавядаць свае гісторыі свабодным людзям.
Напрыканцы хачу звярнуцца наўпрост да нашых гасцей — удзельнікаў падзей паўвекавой даўніны.
Дзякуй вам. Не ад імя інстытуцыі, а асабіста. За тое, што пяцьдзесят гадоў таму ў вас была адвага, якую многія з нас, сённяшніх палітыкаў і каментатараў, нават не ў стане ўявіць. За тое, што вы заплацілі цану, пра якую многія гады ў ПНР нельга было гаварыць услых. За тое, што дзякуючы вам наступныя пакаленні палякаў атрымалі смеласць ісці далей: да жніўня 80-га, да снежня 81-га, да 1989 года.
Гэтая канферэнцыя — невялікі, але важны і сімвалічны жэст перад доўгам, які вольная Польшча і вольная Еўропа маюць перад вамі. Гісторыкі, што будуць гаварыць сёння ў першай частцы, нададуць гэтаму доўгу рамкі фактаў і дакументаў. Вы, у другой частцы, надасце яму твар і голас.
Жадаю ўсім нам, каб гэтая канферэнцыя была не толькі юбілейным рытуалам, але і сапраўдным напамінкам: свабода не з’яўляецца пастаянным станам. За яе трэба змагацца ў кожным пакаленні, у тым ліку сёння. Чэрвень 1976 года навучыў нас, што нават звонку непераможную сістэму звычайныя смелыя людзі могуць змусіць пайсці на саступкі. Такія людзі, якія сёння ахоўваюць незалежнасць Канстытуцыйнага трыбунала. Гэта ўрок, актуальны сёння не меней, чым пяцьдзесят гадоў таму.
Вялікі вам дзякуй, і з вялікай прыемнасцю я адкрываю канферэнцыю «Польскі Чэрвень 1976 — дарога да свабоды Еўропы».
Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe
Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]
