Упершыню за 40 гадоў на Венецыянскім кінафестывалі паказалі фільм пра Беларусь

Андрэй Куціла працаваў над ім пяць гадоў.

Фільм беларускага дакументаліста Андрэя Куцілы «Лісты» («Лісты з маўклівай краіны») распавядае гісторыі людзей, чые жыцці змяніліся з-за рэпрэсій, турэмнага зняволення і выгнання. Нядаўна карціну паказалі ў пазаконкурснай секцыі Венецыянскага кінафестывалю. Да гэтага часу ў афіцыйную праграму прэстыжнага фестывалю былі ўключаныя толькі два фільмы, прысвечаныя Беларусі: «Іван Макаровіч» (1968) Ігара Дабралюбава і «Ідзі і глядзі» (1985) Элема Клімава, піша «Радыё Свабода».

Фільм Андрэя Куцілы распавядае гісторыю сучаснай Беларусі праз асабістыя гісторыі людзей, якія сутыкнуліся з рэпрэсіямі, турэмным зняволеннем і жыццём у краіне, дзе звычайны чалавечы голас можа стаць падставай для пераследу. Рэжысёр працаваў над фільмам пяць гадоў.

Ён імкнуўся стварыць уласную візуальную мову для кожнага персанажа. А гісторыі пяці чалавек мусілі скласціся ў своеасаблівую мазаіку краіны.

Андрэй Куціла прыбыў на Венецыянскі кінафестываль з вялікай міжнароднай камандай — беларусамі, палякамі, літоўцамі і немцамі. На афіцыйнай цырымоніі рэжысёр і яго каманда перадалі дырэктару фестывалю стос лістоў ад палітвязняў. Гэта пятнаццаць дадатковых лістоў, якія, паводле слоў Куцілы, дазваляюць лепш зразумець беларускую рэальнасць:

«Калі чалавек нічога не ведае пра Беларусь, то пасля таго, як прачытае гэтыя 15 лістоў, у яго дакладна складзецца ўражанне. Яны даюць эмацыйна-інтымны, сацыяльна-палітычны кантэкст таго, што сёння адбываецца ў Беларусі».

«Ліст — гэта не толькі тое, што напісана на паперы»

Першапачаткова Куціла задумаў фільм менавіта як стужку, заснаваную на перапісцы. Але ў працэсе працы над ім сітуацыя змянілася: перапіска паміж палітвязнямі пачала абмяжоўвацца, а потым фактычна была забароненая. Тым не менш рэжысёр вырашыў не адмаўляцца ад першапачатковай формы.

Ён пачаў выкарыстоўваць не толькі сапраўдныя лісты, але і тэксты, створаныя на падставе гутарак з людзьмі, якія перажылі рэпрэсіі, знаходзяцца ў Беларусі або ўжо пакінулі яе.

«Мы паспелі сабраць вялікую колькасць лістоў, і пасля я вырашыў, што мы захаваем форму лістоў, але будзем выкарыстоўваць і запісы людзей. Мы праводзілі шмат гутарак у форме інтэрв'ю, а потым працавалі над тым, як гэта ўпісалася б у агульную канцэпцыю і форму лістоў. Ліст — гэта не толькі тое, што напісана на паперы», — тлумачыць Куціла.

Для яго ліст стаў хутчэй сімвалам сувязі чалавека з тымі, хто за кратамі, з тымі, хто застаўся ў Беларусі, і з тымі, хто быў вымушаны пакінуць краіну.

«Мы вырашылі захаваць форму лістоў, каб надаць фільму такі інтымны характар. Нельга сказаць, што гэта прамалінейны палітычны фільм. Гэта, перш за ўсё, стужка пра лёс людзей, пра эмоцыі, пра тое, як людзі трымаюцца ў сучаснай Беларусі», — кажа рэжысёр.

Пяць чалавек замест тысяч

За апошнія шэсць гадоў дзесяткі тысяч людзей у Беларусі перажылі розныя формы рэпрэсій. Куціла выбраў для фільма ўсяго пяць гісторый. Гэта не спроба прадставіць статыстычна «тыповых» беларусаў. Рэжысёр кажа, што перадусім хацеў даць голас людзям з розным досведам і перспектывай.

Сярод іх — мужчына, які дагэтуль знаходзіцца ў Беларусі і спрабуе пазбегнуць арышту. Гісторыя Вітольда Ашурка, які памёр у турме. Маладая дзяўчына, студэнтка і мастачка, якая жыве ў жаночай калоніі. Яе гісторыя заснаваная на малюнках, дзённіках і лістах.

«Перш за ўсё я хацеў даць магчымасць пачуць галасы людзей з Беларусі, распавесці пра Беларусь з іншага пункта гледжання. Хтосьці яшчэ ў Беларусі дагэтуль спрабуе пазбегнуць затрымання, жыць у такіх умовах. Некаторых ужо няма з намі, як Вітольда, які памёр — мы ведаем, што яго закатавалі ў турме. Ёсць гісторыя дзяўчыны, студэнткі, якая знаходзіцца ў жаночай калоніі і стварае карціну, што адлюстроўвае погляд маладой мастачкі, творчай асобы», — кажа Куціла.

Анімацыя стваралася цягам года

У фільме выкарыстоўваюцца анімацыя, суб'ектыўная камера, гісторыі, расказаныя амаль выключна з дапамогай фотаздымкаў і выяў на экране манітора. У некаторых эпізодах анімацыя спалучаецца з жывымі дакументальнымі кадрамі.

Паводле слоў Куцілы, на стварэнне прыблізна 20 хвілін анімацыі для фільма пайшло каля года.

«Мы не выкарыстоўваем штучны інтэлект — і гэта прынцыповае пытанне. Ён пакуль не можа зрабіць усе дэталі, усё, што вам патрэбна. І ўсё робіцца ўручную. Вось чаму гэта займае неверагодна шмат часу», — кажа рэжысёр.

Частка анімацыі была створаная на аснове малюнкаў адной з гераінь, якая знаходзілася ў калоніі. Пасля яе вызвалення гэтыя малюнкі сталі матэрыялам для ілюстратараў, мастакоў-раскадроўшчыкаў і аніматараў.

«Яна стварыла цэлую серыю малюнкаў, на аснове якіх ужо працавалі ілюстратары, распрацоўваючы візуальную канцэпцыю анімацыі. Падключаюцца сторыбардзісты, якія схематызуюць тое, што ў цябе ў галаве, і пераносяць на камп'ютар, на ілюстрацыі. Потым адразу пачынаецца праца аніматараў, якія надаюць рух і гэтак далей», — апісвае працэс Куціла.

Фільм для шматмільённай аўдыторыі

Куціла не хавае, што фільм першапачаткова задумваўся не толькі для беларусаў. Наадварот, адной з галоўных аўдыторый з'яўляюцца людзі, якія вельмі мала ці ўвогуле нічога не ведаюць пра Беларусь. Пасля прэм'еры ў Венецыі ён прыводзіць прыклад італьянскай гледачкі, якая ўпершыню пачула пра Беларусь дзякуючы гэтай стужцы.

«Учора на прэм'еры італьянка ўпершыню наогул пачула пра Беларусь. Для яе адкрыўся іншы свет. Яна ніколі не ведала, што такая краіна існуе і што там адбываецца ўнутры. Таму я не скажу, што гэты фільм ствараўся выключна для беларусаў. Хутчэй для тых, хто вельмі мала ведае пра нашу краіну або ўвогуле нічога пра яе не ведае», — кажа Куціла.

Пасля фестывальнай прэм'еры ў фільма будзе далейшае жыццё. Сярод партнёраў — Польскае тэлебачанне, а таксама ZDF у супрацоўніцтве з ARTE. Стужку пакажуць у Польшчы, Германіі і Францыі. Яшчэ адным важным партнёрам з'яўляецца Deutsche Welle, дзякуючы якому фільм павінен атрымаць некалькі моўных версій і шырокае міжнароднае распаўсюджанне. З такімі партнёрамі стужку зможа ўбачыць мільённая аўдыторыя, як спадзяецца аўтар.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]