Гебельс мог пра такое толькі марыць

Пра нармалізацыю па-крамлёўску.

Вядомы заходні штотыднёвік The Economist выйшаў з фатаграфіяй Андрэя Мельнічэнкі на вокладцы: «Чалавек, які можа змяніць Расію». Унутры змешчаныя матэрыялы, заснаваныя на 60 гадзінах інтэрв'ю з расійскім алігархам, чые заводы працуюць на вайну. У іх не знойдзеш слоў «агрэсія», «акупацыя», «ваенныя злачынствы». Затое можна знайсці тэзіс пра «пераварот 2014 года ва Украіне». І заклік паважаць «суб'ектнасць РФ».

Гэта не журналістыка. Гэта, паводле вызначэння знакамітага перабежчыка 1970-х гадоў Юрыя Безменава, апошняя стадыя кагнітыўнай вайны, якая называецца нармалізацыя. Калі Захад сам адчыняе дзверы. Сам дае трыбуну. Сам фармулюе высновы.

Ёзаф Гебельс мог пра такое толькі марыць.

Кірыенка хоча міру

Каб зразумець, хто стаіць за журналісцкай спецаперацыяй Мельнічэнкі, трэба зразумець, чаго хоча першы намеснік кіраўніка адміністрацыі Пуціна, куратар унутранай палітыкі Сяргей Кірыенка.

Кірыенка не ястраб, хоць пастаўлены на пасаду рэальнымі ястрабамі і прыхільнікамі ядзерных удараў па Захаду братамі Кавальчукамі. Ён тэхнакрат і палітычны мэнэджар. Яго праца — забеспячэнне ўнутранай стабільнасці: выбары, рэгіянальная лаяльнасць, кіраванне грамадскай думкай.

Вайна стварае для яго структурныя праблемы: мабілізацыя генеруе сацыяльную незадаволенасць, «гробавыя» выплаты спусташаюць рэгіянальныя бюджэты; дэмаграфічныя страты падрываюць электаральную базу. Кірыенку патрэбна не перамога, а кіраваная стабільнасць. Ён не стваральнік смертаномікі, хутчэй, яе бенефіцыяр, тлумач і прамоўтэр.

Мельнічэнка — яго дзелавы партнёр. Іх сувязь прасочваецца праз «Сірыус» — пуцінскі адукацыйны і кадравы цэнтр, які курыруе Кірыенка. Менавіта туды Мельнічэнка заліў 32 млрд рублёў у якасці выкупу — і Генпракуратура перастала адціскаць у яго кампанію «Сібэка».

Гэта была не дабрачыннасць, а плацёж, які ўрэшце адкрыў шлях да вокладкі The Economist. Магчыма, лічыць Яўген Савасцьянаў, садзейнічанне аказала Кацярына Ціханава, адна з «тых жанчын» Пуціна.

Што Кірыенка транслюе праз артыкул Мельнічэнкі заходняй аўдыторыі?

Першае: вайна павінна скончыцца.

Другое: Крэмль гатовы да прадказальнага суверэнітэту, а не да бясконцай экспансіі.

Трэцяе: заходнія санкцыі павінны мець архітэктуру выхаду, інакш сістэма разбурыцца безкантрольна. Гэта не пуцінская рыторыка пра дэнацыфікацыю. Гэта кірыенкаўская рыторыка пра кіраваную стабілізацыю.

Хто напісаў тэкст

Інтэрв'ю ўзяў Аркадзь Астроўскі, рэдактар, адказны ў The Economist за Расію, аўтар кнігі «Вынаходніцтва Расіі». Ён нібыта заходні журналіст з глыбокім веданнем тэмы. Ён сапраўды шмат гадзін размаўляў з Мельнічэнкам. Ён сапраўды задаваў вострыя пытанні — назваў яго «інсайдарам, чые заводы працавалі на вайну». Гэта не пасіўнасць рэдакцыі. Гэта свядомы выбар: даць голас сістэмнаму гульцу, нібыта не ўхваляючы яго пазіцыі.

Каця Марголіс, мастачка і публіцыстка, распавядае пра яго і яго сям'ю. Аркадзь Ільіч Астроўскі, дзед журналіста, — савецкі кампазітар, напісаў музыку да дзіцячай патрыятычнай песні «Няхай заўсёды будзе сонца» і штовечарнай застаўкі да дзіцячай перадачы «Спяць стомленыя цацкі». Бацька — акадэмік РАН, вучоны-фізіёлаг з паспяховай кар'ерай пры ўсіх рэжымах.

Сам Аркадзь-малодшы скончыў Кембрыдж. Атрымаў прэмію Оруэла — за «незалежную» экспертызу. «Фокус-покус: нашчадак савецкай эліты становіцца ў вачах заходняга чытача незалежным інтэрпрэтатарам расійскай дваістасці. Ён па-за падазрэннямі. Ён свой».

Марголіс нагадвае: у 2024 годзе Астроўскі напісаў пра Адэсу як пра «касмапалітычную прастору», дзе галоўную пагрозу культурнай спадчыне прадстаўляюць не расійскія абстрэлы, а ўкраінская дэскаланізацыя і культура скасавання. Украінскія гісторыкі, з якімі ён сустракаўся, не цытаваліся. Прарасійскія галасы прадказальна ў тэкст трапілі.

«Крамлёўскую прапаганду неабавязкова паўтараць даслоўна. Дастаткова захаваць яе ўнутраную іерархію». Кажа тэатральная рэжысёрка і салдатка, якая ваюе супраць РФ, Алена Апчэл: «Свет па-ранейшаму зашмат часта аддае перавагу даведвацца пра Украіну з расійскіх галасоў, нават калі гэтыя галасы гучаць з заходнім акцэнтам».

Але хто напісаў калонку «By Invitation»? Яна зусім не супадае з размоўнай мовай Мельнічэнкі. Там асабістыя гісторыі, латарэйныя кіёскі, першае каханне, Гімалаі. Калонка напісаная сістэмнай мовай міжнародных адносін: «інжынерныя канструкцыі», «архітэктура бяспекі», «ядзернае стрымліванне як функцыя рацыянальных цэнтраў прыняцця рашэнняў». Усё гэта ў стылі заходняга ліберальнага policy paper. Дугін, Праханаў або Караганаў так не ўмеюць.

Так мог бы напісаць Фёдар Лук'янаў — рэдактар выдання «Расія ў глабальнай палітыцы» (публікуе заклікі ўдарыць па заходніх сталіцах ядзернай бомбай): ён ведае заходнюю аўдыторыю, умее гаварыць яе мовай. Яго тэксты сістэмныя, без лірыкі, з апеляцыяй да «рацыянальных інтарэсаў».

Але яшчэ лепш з такой задачай справіўся б Андрэй Быстрыцкі — старшыня Валдайскага клуба, былы прадзюсар Рускай службы BBC, культуролаг, чалавек з лонданскімі сувязямі і выразным разуменнем таго, што хоча пачуць заходняе выданне.

Магчыма, у розных прапорцыях гэта былі яны абодва.

У любым выпадку, артыкул пісаў чалавек з абоймы Кірыенкі.

А хто з ключамі?

Хто ж рэалізаваў сам сцэнар спецаперацыі, то бок забяспечыў кантакт Мельнічэнкі з The Economist і грандыёзную публікацыю?

Прыглядзімся ўважлівей да Аляксандра Лебядзева — былога выведніка, які працаваў у Лондане з 1988 па 1992 год, пасля ўцёкаў Алега Гардзіеўскага і разбурэння рэзідэнтуры ПГУ.

Лебядзеў удала канвертаваў брытанскія аператыўныя сувязі ў медыяактывы: набыў Independent і Evening Standard — выданні, што фарміруюць павестку дня брытанскага палітычнага класу.

Яго сын Яўген, вялікі сябар Элтана Джона і партнёр Пірса Броснана, па рэкамендацыі прэм'ер-міністра Барыса Джонсана (і са згоды каралевы), пераадолеўшы незадаволенасць MI5, стаў у 2020 г. Baron Lebedev, of Hampton in the London Borough of Richmond upon Thames and of Siberia in the Russian Federation, пажыццёвым пэрам Вялікабрытаніі. Яны разам утвараюць тое, што на разведвальным жаргоне называецца «легальнай рэзідэнтурай» — легітымным інстытуцыйным прысутніцтвам у самым сэрцы брытанскай палітычнай і медыясістэмы.

Лонданскі медыяістэблішмент невялікі. Вячэра з патрэбным чалавекам забяспечвае кантакт з галоўнай рэдактаркай Zanny Minton Beddoes. Лебядзеў такое лёгка арганізуе: не парушэнне закона. У гэтым і палягае элегантнасць спецаперацыі: яна цалкам легальная, цалкам празрыстая і мегаэфектыўная.

Прыглядзімся да стаўшай галоўнай рэдактаркай у 2016 годзе Бэддос, адзінай за 150-гадовую гісторыю жанчыны на чале выдання, адной з самых уплывовых жанчын свету. Себасцьян Маллабі — яе муж. Ён вырас у СССР, яго бацька займаў важную дыпламатычную пасаду і лічыўся адным з найбуйнейшых знаўцаў «імперыі зла», пазней быў паслом Яе Вялікасці ў Германіі і Францыі.

Себасцьян — старшы аналітык CFR, вядзе штотыднёвы падкаст «The Spillover» для аўдыторыі, якая прымае глабальныя фінансавыя рашэнні — прамы канал да тых, каго спецаперацыя «Мельнічэнка» хацела дасягнуць. Іх лонданскі дом — скрыжаванне трох інстытутаў адначасова: The Economist, CFR і брытанскай дыпламатычнай эліты. Бэддос асобна анансавала гэтыя публікацыі.

Безменаў назваў бы гэта ідэальнай «кропкай уваходу». Кірыенка ведаў.

Анатомія тэкстаў

Тры тэксты ў The Economist: інтэрв'ю, рэдакцыйны артыкул і аўтарская калонка ўтвараюць адзіную трохчасткавую канструкцыю.

Інтэрв'ю стварае вобраз: нарадзіўся ў Беларусі, фізік па мысленні, Чарнобыль — яго фармуючы жыццёвы досвед, страх перад Пуціным прызнаны ўголас, асабістая гісторыя — ад латарэйных кіёскаў да стану ў 20 млрд долараў — робіць яго нібыта чалавекам, а не прапагандыстам. Чытач такому голасу давярае.

Мельнічэнка быў на інтэрв'ю ў Такера Карлсана у 2024 годзе, і Карлсан меркаваў, што Джо Байдэн хоча Андрэя знішчыць. Звыкла.

Рэдакцыйны артыкул легітымізуе: «мы публікуем не таму, што згодныя». Руская смута 1905 года выкарыстоўваецца як папярэджанне: рэформы могуць быць задушаныя, як тады і адбылося ў Расіі. Гэта не адабрэнне пазіцыі Мельнічэнкі, хутчэй, іронія рэдакцыі. Але чытач, які не ведае гісторыі, успрымае гэта менавіта як адабрэнне.

Аўтарская калонка Мельнічэнкі фармулюе пасыл: Захад павінен даць пуцінскай РФ «суверэнітэт, гэта значыць імунітэт, падобны да патрабавання Кітая аб неўмяшанні». Гэта крэмлёўскае пажаданне, упакаванае ў ліберальны філасофскі дыскурс. Нідзе чытач не знойдзе слоў «агрэсія» або «акупацыя». Ёсць крэмлёўскі «украінскі палітычны пераварот 2014 года». Ёсць «украінская бяспека, пабудаваная на адмаўленні суб'ектнасці Расіі» — тэзіс, якога ніхто ва Украіне ніколі не вымаўляў, але ахвотна прасоўваюць і Лаўроў, і Пуцін.

Хлусня паводле метадычкі.

The Economist гэта ведаў, але апублікаваў, бо 60 гадзін з найбуйнейшым прамыслоўцам Расіі — журналісцкі эксклюзыў камерцыйнай вартасці, а не толькі інструмент спецаперацыі, чыёй бы яна ні была. Механізм нармалізацыі ў разрэзе: сістэма выкарыстоўвае заходнія інстытуцыйныя матывы — журналісцкае марнаслаўства, камерцыйную зацікаўленасць, юрыдычную чысціню SDN compliance — як інструменты. Нікога не купляючы. Нікога не прымушаючы.

Некаторыя думаюць інакш

Ні адно саліднае заходняе выданне гэтае інтэрв'ю не каментавала. Верагодна, ёсць падазрэнні ў чысціні рэдакцыйнай палітыкі калег з The Economist.

Андрэй Іларыёнаў, былы дарадца Пуціна па эканоміцы, старшы навуковы супрацоўнік Cato Institute, проста назваў тое, што адбываецца: «Афера Мельнічэнкі — The Economist».

Схема, дзе ахвяра — заходні чытач, выгодапрыбыткоўца — Крэмль: «альбо трыумф некампетэнтнасці, альбо значна горш». Палітычны зварот Крэмля да эліт Захаду праз чужы часопіс, з чужым подпісам. За вялікія грошы.

Віталь Гінзбург, наш пастаянны сааўтар, які асабіста ведаў Мельнічэнку і бываў на яго яхце: «Крэмль дастаў з табакеркі самага разумнага і свежага чорта». Рэцэпт Дастаеўскага з «Бесаў»: падмяшаць у праўду патрэбную колькасць хлусні — і прадставіць чорта калі не анёлам, дык хаця б self made man з рэфлексіяй і мараллю.

24 лютага 2022 года Мельнічэнка быў на знакамітым прымусова-адобрыўчым пасяджэнні ў Пуціна. Мог сесці ў самалёт і паляцець. Не сеў, не паляцеў. Кампаніі працягнулі пастаўкі азотнай кіслаты для вытворчасці выбухоўкі. Мадзьяр узяў на аловак. The Economist не заўважыў.

Сяргей Храбрых з ARGA чытае тэксты «праекта Мельнічэнкі» як юрыдычную заяўку. Свет стварыў сістэму санкцыйнага ціску, але не стварыў сістэмы выхаду з яго. Няма крытэрыяў, няма механізмаў, няма працэдур. Мельнічэнка займае гэта месца першым. The Economist яго абслугоўвае як натарыус. То-бок публікацыя — праваўсталявальны дакумент.

Гісторык Дзмітрый Шушарын лічыць, што Мельнічэнка не шукае міру, а шукае месца ў сістэме, дзе права на існаванне купляецца ўдзелам у гвалце.

Эканаміст Вячаслаў Шыр’яеў, знаёмы з Мельнічэнкам з 1994 года: «Вайна павінна спыніцца неадкладна. Ваша задача — стаць тым, хто гэта забяспечыў». Не рэфарматар. Перамоўшчык з мандатам ад часткі эліт.

Уладзімір Карнілаў, прапутинскі каментатар: «Паведамленне выдання, якое заўсёды марыла знішчыць Расію, зразумелае».

У гэтым і палягае парадокс нармалізацыі: і заходнія лібералы, і расійскія ястрабы чытаюць тэкст і лічаць яго спецаперацыяй. Але ў кожнага з іх разуменне, што гэта за спецаперацыя, сваё.

Нармалізацыя адбылася

Логіка кожнага ўдзельніка спецаперацыі:

Кірыенка хоча кіраванага міру і выкарыстоўвае Мельнічэнку як легальны канал для перадачы сігналу Захаду.

Лук'янаў або Быстрыцкі пішуць тэкст на мове, якую заходні рэдактар успрыме як аналітыку.

Лебядзеў адчыняе дзверы ў патрэбную рэдакцыю.

Мельнічэнка ставіць на кон імя. І страх перад Пуціным, а не перад санкцыямі, тым больш і ЕС, і Швейцарыя знялі іх з яго найбуйнейшых актываў.

The Economist атрымаў камерцыйны эксклюзіў.

Заходні чытач атрымаў «умераны расійскі голас».

Безменаў папярэджваў: калі нармалізацыя дасягнутая — пераканаць людзей ужо немагчыма: «Яны не здольныя прыйсці да высноў у сваіх інтарэсах, нягледзячы на багацце дакладнай інфармацыі».

І вось што насамрэч адбылося.

У ліпені 2026 года самы сур'ёзны аналітычны часопіс свету змясціў на вокладцы фота чалавека ў фрэнчы а-ля Мао, чые заводы працуюць на вайну Пуціна. Звычайна туды трапляюць дзеючыя кіраўнікі дзяржаў, папа рымскі — людзі, якія насамрэч фармуюць глабальныя працэсы. Напэўна, таму часопіс назваў яго перабольшана «чалавекам, які можа змяніць Расію». Але Мельнічэнка ні разу не згадаў ні агрэсію, ні вайну.

Нагадаем, што Ёзаф Гебельс заснаваў Der Angriff — баявы лісток нацысцкай прапаганды менавіта таму, што Völkischer Beobachter здаваўся яму занадта інтэлектуальным і сумным выданнем.

Недасягальная мара любога прапагандыста — не матэрыял у сваёй газеце, а матэрыял у варожай, якая распаўсюджвае патрэбны наратыў, шчыра лічачы сябе незалежнай.

У ліпені 2026 года Кірыенка атрымаў пры дапамозе Мельнічэнкі менавіта гэта.

Безменаў прадбачыў з'яўленне такога заходняга чытача.

Лебядзеў знайшоў патрэбны часопіс і патрэбнага рэдактара.

Пуцін чарговы раз зразумеў, што Еўропа як была, так і застаецца зборышчам слабакоў, што там няма з кім размаўляць, і трэба працягваць вайну і за грошы або вялікія грошы навязваць свету свае ідэі.

Аарон Леа і Борух Таскін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]