Парламенцкія выбары ў Венгрыі: што трэба пра іх ведаць

Галасаванне мае гістарычнае значэнне для ўсёй Еўропы.

У Венгрыі 12 красавіка пачаліся самыя важныя парламенцкія выбары з моманту добраахвотнай адмовы ад улады венгерскіх камуністаў у 1989-90 гадах. Пытанне ў тым, ці ўдасца па выніках маючых адбыцца выбараў адхіліць ад улады прэм'ер-міністра Віктара Орбана і змяніць яго рэжым. Упершыню з 2010 года ў Венгрыі існуе рэальная верагоднасць перамогі апазіцыі — кансерватыўнай партыі «Тіса» Пэтэра Мад'яра, суперніка Орбана.

Цяперашнія парламенцкія выбары разглядаюцца як значны момант у сучаснай гісторыі Венгрыі. Адначасова гэта адны з найважнейшых выбараў для Еўропы за апошнія гады. Яны могуць вызначыць будучыню Еўрапейскага саюза і ўплыў Расіі на Еўропу, а таксама лёс правых папулістаў і крайніх правых на еўрапейскім кантыненце, піша «Нямецкая хваля».

Ці з'яўляецца Орбан дыктатарам?

Пачынаючы з сярэдзіны 1990-х гадоў, Віктар Орбан ператварыў сваю партыю «Фідэс» (раней вядомую як «Альянс маладых дэмакратаў», цяпер — «Венгерскі грамадзянскі саюз») у жорстка арганізаваную вождацкую партыю, дзе нічога не адбываецца насуперак яго волі і дзе лаяльнасць да яго з'яўляецца асноўным прынцыпам. Пасля прыходу «Фідэс» да ўлады ў 2010 годзе аналагічнае развіццё падзей адбылося і ў сістэме дзяржаўнага кіравання.

Цяпер Орбан вызначае нават найменшыя дэталі дзяржаўных рашэнняў. Ці то рамонт будынкаў, павышэнне пенсій ці геапалітыка, Орбан звычайна гаворыць ад першай асобы, калі ідзе гаворка пра дзейнасць урада: «Я прымаю закон», «Я павышаю пенсіі», «Я заключаю пагадненне з прэзідэнтам». Хаця Орбан не адпавядае ўсім класічным рысам дыктатара — Венгрыя фармальна застаецца парламенцкай дэмакратыяй з вольнымі выбарамі, — але ён, безумоўна, з'яўляецца аўтакратам.

Як змянілася Венгрыя за час праўлення Орбана?

Пасля сваёй першай перамогі на выбарах з большасцю ў дзве траціны вясной 2010 года Орбан абвясціў «Парадак нацыянальнага супрацоўніцтва». Ён арганізаваў змену эліт у дзяржаўным, адміністрацыйным і судовым апараце, аддаўшы ключавыя пасады тым, хто яму лаяльны. Венгрыя ператварылася ў ультрацэнтралізаваную дзяржаву.

У цэлым Орбан аслабіў сістэму стрымліванняў і проціваг. Большая частка друкаваных і аўдыявізуальных СМІ была пастаўлена пад дзяржаўны кантроль — непасрэдна або ўскосна праз кампаніі і фонды, звязаныя з «Фідэс». Была ліквідавана ўніверсітэцкая аўтаномія, а значная частка дзяржаўных і грамадскіх актываў была перададзена пад кантроль фондаў, блізкіх да Орбана. Эксперты апісваюць Венгрыю пры Орбане як «гібрыдную сістэму» паміж дэмакратыяй і дыктатурай.

Чаму многія венгры хочуць змены ўлады?

Эканамічная і падатковая палітыка Віктара Орбана спрыяе яго атачэнню з вышэйшых колаў і прыхільнікам з сярэдняга класа. Аднак матэрыяльнае становішча многіх іншых венграў у апошнія гады пагоршылася. Гэта ўзмацняецца дрэнным станам грамадскай інфраструктуры, сістэм аховы здароўя і адукацыі, а таксама шырока распаўсюджанай незадаволенасцю карупцыяй і вопіючымі выпадкамі незаконнага ўзбагачэння. Адначасова многія венгры стаміліся ад атмасферы, ствараемай Орбанам, напрыклад, ад яго абсурднага малявання Украіны як зла або ад пастаяннага ачарнення ўсіх крытыкаў як ворагаў і здраднікаў.

Чаму гэтыя выбары такія важныя для Еўропы?

Заяўленая мэта Орбана — «завалодаць Бруселем» і ператварыць ЕС у саюз палітычна суверэнных нацыянальных дзяржаў з агульнымі эканамічнымі інтарэсамі. На працягу многіх гадоў прэм'ер-міністр Венгрыі крытыкаваў ЕС, робячы яго неэфектыўным сваімі вета і адмовай падтрымліваць ключавыя рашэнні ў еўрапейскай і знешняй палітыцы. Перамога Орбана яшчэ больш аслабіць ЕС, у той час як змена ўлады ў Будапешце яго ўмацуе.

Чаму гэтыя выбары важныя для папулістаў?

Орбан — узор поспеху сярод правых папулістаў і правых экстрэмістаў у Еўропе, і ён таксама з'яўляецца іх найважнейшым арганізатарам. Ніхто іншы з палітыкаў крайнеправага спектра ніколі не атрымліваў большасці ў дзве траціны і не кіраваў так доўга, як венгр Орбан. І ніхто іншы не зрабіў столькі для паспяховага аб'яднання гэтага лагера ў Еўропе. Таму вынік выбараў — гэта таксама рашэнне пра будучыню правага папулізму ў Еўропе.

Чаму выбары такія важныя для Расіі?

Ні адна іншая краіна ЕС не звязаная з Расіяй так цесна, як Венгрыя пры Орбане. Хаця Орбан згадзіўся з большасцю санкцый ЕС супраць Расіі з 2014 года, ён неаднаразова выступаў за іх адмену, дамагаўся выключэнняў і з 2022 года наколькі магчыма блакаваў падтрымку Украіны. Тым самым ён аслабляе і раздзяляе ЕС — заяўленая агульная мэта Орбана і Расіі. Для Расіі параза Орбана стала б сур'ёзнай стратай.

Ці могуць выбары паўплываць на змену рэжыму Орбана?

Пасля выбараў 2010 года партыя «Фідэс» правяла маштабную выбарчую рэформу з узмацненнем акцэнту на мажарытарным прынцыпе, што дагэтуль дае ёй значную перавагу. З 199 дэпутатаў парламента 106 абіраюцца прамым галасаваннем па выбарчых акругах простай большасцю. Выбарчыя акругі, лаяльныя да «Фідэс», як правіла, меншыя па памеры, а значыць, для абрання прадстаўніка патрабуецца менш галасоў. На апошніх выбарах у 2022 годзе партыя Орбана атрымала каля 53 працэнтаў галасоў, але перамагла ў значна большай колькасці акругаў, забяспечыўшы сабе амаль 68 працэнтаў месцаў у парламенце — абсалютную большасць.

Этнічныя венгры з суседніх з Венгрыяй краін, якія маюць венгерскае грамадзянства, могуць галасаваць па партыйных спісах і ўдзельнічаць у выбарах па пошце. Венгерскія працоўныя мігранты ў краінах Заходняй Еўропы, якія больш крытычна ставяцца да Орбана, могуць галасаваць толькі ў пасольствах і некалькіх консульствах, а не па пошце. Венгерскія эксперты па выбарах крытыкуюць выбарчую сістэму як несправядлівую. Таму змена ўрада значна складаней, але ўсё ж магчыма.

Ці можа рэжым Орбана сфальсіфікаваць выбары?

У Венгрыі эксперты па выбарах мяркуюць, што фальсіфікацыі галасоў не адбудзецца, бо апазіцыйная партыя «Тіса» арганізуе паралельны падлік. Аднак існуе верагоднасць махлярства з бюлетэнямі, дасланымі па пошце прадстаўнікамі венгерскай меншасці ў суседніх краінах. Іх галасы могуць забяспечыць Орбану адно або два месцы ў парламенце. Шырока распаўсюджаная практыка падкупу выбаршчыкаў у бедных рэгіёнах Венгрыі таксама цяпер з'яўляецца прадметам актыўнага абмеркавання пасля выхаду дакументальнага фільма на гэтую тэму.

Што кажуць апытанні грамадскай думкі?

Венгерскія эксперты ўпэўненыя, што абсалютная большасць выбарцаў у Венгрыі жадае змены ўлады. Больш за год незалежныя сацыялагічныя інстытуты прагназуюць часам значную перавагу партыі «Тіса» над партыяй «Фідэс» Орбана. Аднак гэтыя лічбы толькі часткова адлюстроўваюць шанцы асобных кандыдатаў у кожнай выбарчай акрузе. Акрамя таго, электаральная база «Фідэс» — у асноўным людзі сталага веку і пенсіянеры ў невялікіх гарадах і вёсках — не цалкам прадстаўленая ў гэтых апытаннях. Таму вынікі апытанняў могуць быць памылковымі. Аднак большасць сацыёлагаў чакае, што Орбан прайграе выбары.

Што будзе рабіць Пэтэр Мад'яр у выпадку змены ўлады?

Найважнейшыя планы і мэты Пэтэра Мад'яра і яго партыі «Тіса» — гэта дыстанцыяванне Венгрыі ад Расіі і вяртанне яе ў ролі надзейнага саюзніка ЕС і НАТА. Аднак гэта не абыдзецца без абмежаванняў. У міграцыйнай і ўкраінскай палітыцы Мад'яр мае намер, часткова або цалкам, працягваць існуючую венгерскую лінію, але без татальнай канфрантацыі ўнутры ЕС.

Унутры краіны Мад'яр абвяшчае жорсткую барацьбу з карупцыяй і «сістэмныя змены». Гэта ўключае, між іншым, больш справядлівую выбарчую сістэму, абмежаванне тэрміну паўнамоцтваў прэм'ер-міністра двума выбарчымі цыкламі і новую Канстытуцыю. Орбану і іншым высокапастаўленым палітыкам з яго атачэння варта чакаць абвінавачванняў у карупцыі і дзяржаўнай здрадзе.

Ці прыме Орбан паразу на выбарах?

Орбан пакуль не даў прамога адказу на гэтае пытанне. Ён толькі адзначыў, што часам выйграваў выбары, часам прайграваў, і што Венгрыя — дэмакратычная дзяржава.

Ці магчымыя пратэсты пасля выбараў?

Калі Орбан абвесціць пра сваю перамогу, масавыя дэманстрацыі і сутыкненні з ужываннем гвалту цалкам магчымыя, бо гнеў і нянавісць да рэжыму Орбана цяпер шырока распаўсюджаныя. У выпадку паразы Орбана, ці выйдуць яго прыхільнікі на вуліцы, будзе залежаць ад яго пазіцыі і заяў.

Ці наогул можна дэмантаваць сістэму Орбана?

Орбан прыняў мноства мер перасцярогі, каб не страціць уладу. Для многіх зменаў у яго сістэме патрабуецца большасць у дзве траціны, а многія ключавыя пасады застаюцца занятымі на доўгія гады. Таму «глыбінная дзяржава» Орбана можа лёгка сабатаваць урад, які кіруецца толькі простай большасцю. Але нават пры наяўнасці большасці ў дзве траціны партыі «Тіса» могуць спатрэбіцца гады, каб цалкам трансфармаваць сістэму Орбана.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]