Дарога на Яму

Мы ўсе — сімвал неўміручай памяці.

Штогод многія гады запар каля мінскай «Ямы» збіраюцца людзі. На тым самым месцы, дзе 2 сакавіка 1942 года расстралялі вязняў мінскага гета. Сёлета ніхто не сабраўся. З меркаванняў бяспекі — менавіта так напісалі кіраўнікі саюза яўрэйскіх абшчын у сваім паведамленні. «Ну ўжо тут дыктатура дакладна ні пры чым!» — можа запярэчыць хтосьці са скептыкаў. Не, яшчэ як пры чым.

Яўрэяў шмат гадоў спрабавалі выкурыць з таго месца, каб не мітусіліся пад нагамі, не збіраліся разам і не заміналі дзяржаўным святам. У 1947 годзе на месцы расстрэлу з’явіўся невялікі чорны абеліск. Гэта не быў вялікі архітэктурны або скульптурны праект: абеліск вырабілі ў мінскім пахавальным бюро, працамі кіраваў старшы майстар Мордух Спрышэн. У 1952 годзе яго арыштавалі — падчас вобшуку ў доме знайшлі пласціны з яўрэйскай музыкай — і прысудзілі да дзесяці гадоў лагераў. Спрышэн быў накіраваны ў Варкуту. А вершы на ідышы, якія былі высечаныя на абеліску, напісаў паэт Хаім Мальцінскі. Яго арыштавалі ў 1949 годзе ў Біробіджане. Сярод абвінавачанняў быў і тэкст, высечаны на абеліску: чаму паэт пісаў пра пяць тысяч забітых у Мінску ў Пурым яўрэяў, а не пра мірных савецкіх грамадзян? На думку абвінаваўцаў, гэта было праявай яўрэйскага буржуазнага нацыяналізму.

Пакуль стваральнікі сядзелі, абеліск стаяў. Маленькі і непрыкметны, як лёсы яўрэяў гета на фоне савецкіх аповедаў пра подзвігі арміі і партызанаў. А ў шасцідзясятыя туды пачалі прыходзіць людзі. Выжылыя ў гета і нашчадкі загінулых, яўрэі, што пераехалі з іншых гарадоў, — яны і прывялі ў парадак Яму, якая за два дзесяцігоддзі моцна зарасла, пачысцілі абеліск, паклалі камяні, як прынята на яўрэйскіх могілках. І пачалі збірацца — нават не ў гадавіны расстрэлу, а 9 мая, у дзяржаўнае свята.

Ад гэтых сходаў спрабавалі пазбавіцца. Да Ямы прыходзілі кагэбэшнікі, вялі здымку, вызначалі асобы тых, хто прыходзіў, потым выклікалі «ў органы» і пагражалі. Перад 9 мая там усталёўвалі дынамікі і гучна ўключалі савецкія песні, каб яўрэі, што прыйшлі, не ладзілі мітынгаў, не размаўлялі, не абмяркоўвалі антысемітызм і забароны на выезд у Ізраіль. Нічога не дапамагала — мінскія яўрэі ўсё роўна збіраліся штогод. І іх станавілася ўсё больш.

А потым пачалася перабудова. Жалезная заслона разбілася на дробныя кавалачкі, і яўрэяў больш не пераследавалі проста за тое, што яны яўрэі. І ў 1992 годзе архітэктар і першы кіраўнік саюза яўрэйскіх абшчын Беларусі Леанід Левін пачаў распрацоўваць праект мемарыяла «Яма». У 2000 годзе яго адкрылі — 27 бронзавых постацей па прыступках спускаюцца ўніз, у яму, у нябыт. У іх няма аблічча, няма ўзросту і полу — гэта цені і прывіды, гэта бронза, што выглядае бязцялеснай. І Яма стала ўзаканеным, ухваленым дзяржавай мемарыялам.

У 2008 годзе Яму нават наведаў Лукашэнка — выступіў з прамовай, як належыць, і нават утрымаўся ад пляцавой лаянкі на адрас апазіцыі, застаўшыся, на здзіўленне прысутных, у межах падрыхтаванага дакладу. Успомніў Машу Брускіну, Ісая Казінца і нават братоў Бельскіх. (Дарэчы, пра братоў Бельскіх толькі праз дзесяць гадоў загаварылі ва ўсім свеце, таму што ў ЗША прэзідэнтам стаў Дональд Трамп: бабуля Джарэда Кушнера ваявала ў тым самым атрадзе Бельскіх.)

Мемарыял час ад часу апаганьвалі вандалы, аблівалі яго фарбай, але мінчане заўсёды прыводзілі помнік у парадак уласнымі сіламі. І нічога не магло прымусіць людзей не прыйсці да Ямы: ні ўраганныя вятры, ні рэпрэсіі, ні войны. А вось цяпер — «з меркаванняў бяспекі». Дык пры чым тут Лукашэнка?

Ды пры тым. У сітуацыі, калі ЗША і Ізраіль атакуюць Іран і знішчаюць аб’екты, што нясуць пагрозу ўсяму свету, называць атаку «вераломнай», а ліквідаванага ўпыра Хаменеі «гуманістам» — азначае адкрываць скрыню Пандоры і выпускаць такіх жа ўпырэй, толькі дробных. Я маю на ўвазе зусім не ашалелых ісламістаў, якія ў заходніх краінах уязджаюць на грузавіках у натоўп людзей або ладзяць стральбу ў сінагозе. У нас замест іх — гэтыя, у пагонах, прывыклыя ўспрымаць любы брэд вожда як кіраўніцтва да дзеяння. Скажы ім з трыбуны, што яўрэі забілі вялікага гуманіста-аятолу, — і фокус на нейкі час лёгка перамесціцца са «змагароў» на «бязродных космапалітаў», напрыклад. І тады сапраўды лепш ля Ямы не збірацца.

Але Яма вытрымала і не такое. І знесці спрабавалі, і зямлёй засыпаць, і тых, хто там збіраўся, арыштоўвалі. А яна заставалася — як сімвал пакут і барацьбы, роспачы і мужнасці, смутку і супраціву. Калі вернемся, мы ўсе туды прыйдзем. Самі, без напамінаў. Бо мы таксама сімвал. Сімвал неўміручай памяці.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]