«Гэта — прабіццё дна кувалдай»

Лекар-псіхіятр расказаў пра праблему, з якой нядаўна сутыкнуліся беларусы.

Лекар-псіхіятр Уладзімір Пікіреня у каментары «Салідарнасці» расказаў пра праблему, з якой сутыкнуліся беларусы на ананімным тэлефоне даверу.

Нядаўна ў сацсетках быў апублікаваны скрыншот пра працу аднаго з тэлефонаў даверу ў Беларусі. У паведамленні гаворыцца, што за «сістэматычны зрыў працы крызіснай лініі» чалавека, які тэлефануе на ананімны тэлефон даверу, вырашылі ўнесці ў чорны спіс і больш не будуць кансультаваць.

Адпраўнік прапанаваў шукаць іншыя крыніцы дапамогі, «у экстраных службах выклікаць сабе 103». А ў выпадку, калі званкі на тэлефон даверу працягнуцца, — пагразіў перадаць даныя абанента ў праваахоўныя органы, маўляў, маем права парушыць канфідэнцыяльнасць.

То-бок супрацоўнік службы, якая павінна аказваць ананімную псіхалагічную дапамогу любому беларусу ў крызіснай сітуацыі, заяўляе канкрэтнаму чалавеку, што гэтай дапамогі больш не будзе. А калі што незразумела, сілавікі патлумачаць.

Тут ходзяць, працаваць перашкаджаюць

Гэта — прабіццё дна кувалдай, лічыць лекар-псіхіятр, кандыдат медыцынскіх навук Уладзімір Пікіреня. «Салідарнасць» пагутарыла з медыкам пра тое, чым небяспечны падобны прэцэдэнт, як працуюць крызісныя лініі ў іншых краінах і хто наогул галоўны на тэлефоне даверу.

— Як можна ацаніць такое паведамленне — гэта выгаранне спецыяліста на крызіснай лініі, яго непрафесіяналізм ці наогул новая норма працы дзяржустаноў з кліентамі?

— Не лічу, што гэта норма. Я знаёмы з некалькімі псіхолагамі, якія былі ўключаныя ў працу ананімных тэлефонаў даверу, і яны моцна здзіўлены гэтым выпадкам. Падобна, адзін псіхолаг узяў на сябе такую ініцыятыву — і замест таго, каб прафесійна абысціся з кліентам, склаў вось такое паведамленне.

Але разам з тым, падкрэслівае лекар, пра гэта важна весці грамадскую дыскусію. Бо тое, што здарылася з адным чалавекам, калі ніяк не адрэагаваць, рызыкуе паўтарыцца. А ўнутры Беларусі цяпер не прынята абмяркоўваць праблемы, і, у прыватнасці, тактыка Мінздароўя — замоўчваць іх. Што відавочна не прыводзіць да паляпшэння сітуацыі.

Што ўвогуле не так у гэтай гісторыі? Парушаецца закон, прычым двойчы. Па-першае, нельга адмовіць чалавеку ў псіхалагічнай дапамозе, не падняўшы слухаўку і не сказаўшы, што ён тэлефануе не па справе або занадта часта:

Нават у той канстытуцыі, якая была падпраўлена Лукашэнкам, ёсць артыкул пра даступнасць медыцынскай дапамогі. А блакіроўка (у дадзеным выпадку яна была ўвогуле без папярэджання) — гэта фактычна адмаўленне ў дапамозе.

І другі момант — пагроза раскрыцця персанальных даных пры званку на ананімны (!) тэлефон даверу. Паводле дзеючых законаў, удакладняе лекар, такое сапраўды магчыма. Але толькі ў вельмі абмежаванай колькасці выпадкаў:

атрыманне звестак пра ўчыненае (ці тое, што рыхтуецца да ўчынення) асабліва цяжкае злачынства;

верагоднасць суіцыду непаўналетняга (даныя можна раскрыць законным прадстаўнікам);

падазрэнні аб пагрозе жыццю чалавека;

міжведамасная каардынацыя для дапамогі чалавеку.

У ўсіх астатніх сітуацыях пагроза раскрыцця канфідэнцыйных даных — незаконная.

«Усё гэта прапісана і зусім не сакрэтна»

Уладзімір Пікіреня адзначае: нямалая частка тых, хто тэлефануе на гарачыя лініі псіхалагічнай дапамогі, — гэта людзі з засмучэннямі, асабліва з памежным засмучэннем асобы (ПРЛ).

— У іх значна часцей, чым у іншых, узнікаюць суіцыдальныя думкі — каля 80% людзей з ПРЛ жывуць з імі, прыблізна 50% здзяйсняюць хоць бы адну суіцыдальную спробу і да 10% такіх людзей гінуць ад суіцыду. І хто можа ведаць, ці ўваходзіць гэты канкрэтны абанент гарачай лініі ў гэты працэнт, ці не?

— Як наогул павінны дзейнічаць псіхолагі, якія дзяжураць на такіх лініях? Ёсць нейкі пратакол, калі становіцца зразумела, што чалавек, скажам, у вострай фазе, яму патрэбна дапамога проста цяпер?

— Калі мы гаворым пра заканадаўства, то на дадзены момант у Беларусі з гэтым існуе прабел. Няма загаду канкрэтнага ведамства (Мінздароўя, або МНС, або МУС) ці міжведамаснага, які рэгуляваў бы працу крызісных ліній псіхалагічнай дапамогі.

У цэлым яны падпарадкоўваюцца Мінздароўю і абапіраюцца на Закон аб ахове здароўя, Закон аб псіхалагічнай дапамозе і Закон аб псіхіятрычнай дапамозе.

Відавочна, у кожнай установе ёсць нейкія ўнутраныя рэгламенты. Аднак адкрытых пратаколаў, паводле якіх можна было б ацэньваць, як увогуле рэгламентаваная праца ўнутры ліній крызіснай дапамогі, няма ў публічным доступе.

Але ж беларускія крызісныя лініі — гэта не нешта новае, такія лініі дапамогі працуюць у многіх краінах. І ёсць скрыпты для псіхолагаў, дзе даволі жорстка рэгламентавана, як з кім гаварыць. Што адказваць чалавеку, які хоча нашкодзіць сабе, калі ў яго суіцыдальныя думкі, а як размаўляць з тым, хто збіраецца зрабіць нешта з іншымі.

Таксама даўно прапісаныя і пытанні рэагавання на, так бы мовіць, нецэлевыя званкі, і як завяршаць размову ў такім выпадку. Усё гэта прапісана, зусім не сакрэтна, трэба проста кіравацца гэтымі інструкцыямі.

У свеце існуюць розныя падыходы; найчасцей імкнуцца зрабіць так, каб такія крызісныя лініі былі інтэграваныя ў нейкую іншую дапамогу. Напрыклад, каб была магчымасць перанакіраваць званок з псіхолага, скажам, у МНС або ў «хуткую дапамогу», каб тая хутка прыехала.

У Беларусі, дадае наш суразмоўца, падобныя крокі таксама рабіліся. У 2024 годзе Мінздароўя выпусціў загад аб стварэнні Рэспубліканскага цэнтра экстраннай псіхалагічнай дапамогі, куды можна патэлефанаваць па адзіным бясплатным нумары 133 з любога тэлефона і атрымаць дапамогу, ён запрацаваў з верасня 2025 года. Але — як гэта арганізавана ўнутры, незразумела, бо тэкст самога загаду няма ні на сайце Мінздароўя, ні ў іншых крыніцах.

Што не бачна, тое не важна?

— У беларусаў і без таго, скажам прама, вельмі складана з даверам да дзяржаўных структур (а НДА, дзе працавалі лініі псіхалагічнай дапамогі, у краіне практычна не засталося). Калі такі выпадак стане не адзінкавым, да чаго гэта прывядзе?

— З-за дрэннай якасці працы тэлефона даверу пэўная колькасць людзей можа не атрымаць своечасовага крызіснага псіхалагічнага ўмяшання і здзейсніць суіцыд.

Дадам, што ў праграме «Здароўе нацыі» на 2026–2030 гады знік такі арыенцір псіхічнага здароўя, як колькасць суіцыдаў на душу насельніцтва. Іншымі словамі, у нашай краіны цяпер няма такой мэты, прынамсі лічбавай, як зніжэнне суіцыдаў.

Лекар-псіхіятр адзначае: блакіроўка абанента без папярэджання дакладна не з'яўляецца прымальным спосабам рэагавання. А што з'яўляецца? Як правіла, абмежаванне часу званка.

— Напрыклад, у Брытаніі стандартная схема: доступ могуць абмежаваць, калі чалавек за 30 дзён робіць 100 званкоў і больш або праводзіць на лініі 20 гадзін і больш. Першы званок — да паўгадзіны, а калі на працягу сутак ён тэлефануе паўторна — да 10 хвілін.

Але ў любым выпадку, падкрэслю, — калі чалавек тэлефануе на крызісную лінію, трэба падняць трубку. Дзеля таго, каб наогул даведацца: гэта экстранны званок ці не. Іншага спосабу няма.

Немагчыма тэлепатычна зразумець, ці патрэбна званку дапамога, ці не. І нават калі тысячу разоў да гэтага такая патрэба не ўзнікала — невядома, што з ім цяпер, у гэты канкрэтны момант, падчас гэтага званка.

І яшчэ важны фактар — падтрымка і навучанне саміх супрацоўнікаў крызісных ліній. Падазраю, што з гэтым у Беларусі істотны прабел. Ён ёсць у многіх, так бы мовіць, бюджэтных сферах, дзе не аказваецца падтрымка ў дапамагаючых прафесіях. Няма, напрыклад, стандартных балінтаўскіх груп для лекараў (а гэта спосаб знізіць эмацыйнае напружанне, прафілактыка выгарання), няма рэгулярнай супервізіі. Бо гэта не фінансуецца.

У нас фінансуецца толькі знешняе, тое, што відаць, — а тое, што за кулісамі аховы здароўя, што неабходна для стабільнасці і высокай якасці дапамогі, — не робіцца. Просты прыклад: у любой бальніцы амаль заўсёды дэфіцыт туалетнай паперы. Яна з'яўляецца, калі прыходзіць праверка, — а пасля знікае.

І гэта адлюстроўвае падыход і Мінздароўя, і ўвогуле складацеляў бюджэту да таго, як, паводле іх уяўленняў, функцыянуе ўся сістэма.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]