Эканамічны вынік вайны

Расійская дзяржава стала стратнай.

Пасля пачатку паўнамаштабнай вайны сфармаваліся дзве пазіцыі. Першая: Расія расквітнее і ажыве, таму што яна «пасварыцца» з Захадам, разарве сувязі, якія былі не на карысць нацыянальнай вытворчасці, і, заявіўшы пра сябе як пра агрэсіўнага гульца, пачне лепш пазіцыянавацца на сусветнай арэне. Яна стане багацейшай, мацнейшай, гэта будзе расійскі Рэнесанс. Такую пазіцыю мелі праўладныя каментатары.

Другая пазіцыя (яе прытрымліваўся і ваш пакорны слуга) заключалася ў тым, што ў Расіі будзе вельмі вялікая бяда ў эканоміцы.

Наколькі вялікая — мы дакладна сказаць не маглі: гэта залежала ад таго, на якія санкцыі вырашыцца Захад.

Першая група каментатараў лічыла, што Захад ні на якія сур'ёзныя санкцыі не вырашыцца, бо Еўропе без расійскай нафты і газу не пражыць. І ўвогуле Захад прадасць Украіну гэтаксама, як ён прадаў яе ў 2014 годзе з Крымам. Большасць экспертаў, нават незалежных, так казалі.

Другая група каментатараў лічыла, што Еўропа пачне адвязвацца ад Расіі.

Чаму так думаў я? Бо ёсць добрая гістарычная аналогія. У 1973 годзе, пасля вайны на Блізкім Усходзе, краіны АПЕК пачалі блакаваць пастаўкі нафты саюзнікам Ізраіля. Захад адказаў на гэта асіметрычна. Сутыкнуўшыся з высокай цаной нафты, краіны Захаду пачалі актыўна займацца энергазберажэннем і за 5–10 гадоў скарацілі энергаёмістасць сваіх эканомік прыблізна на 30%. Попыт на нафту ўпаў. І краіны арабскага свету зразумелі, што яны не могуць паставіць Захад на каленi, што Захад здольны супраціўляцца і знаходзіць спосабы выжывання. У 2022 годзе я меркаваў, што нешта падобнае паўторыцца цяпер, і Захад пачне вучыцца жыць без Расіі.

Мінула чатыры гады, і мы бачым, што першы варыянт не спраўдзіўся. Расія не расквітнела, Еўропа высветліла, што жыць без Расіі можна, можна атрымліваць ЗПГ з ЗША, з Катара. Так, патрэбна правесці рэканструкцыю сістэмы газаправодаў, але гэта была тэхнічная задача, якую паступова вырашылі. Еўропа не замерзла і не памерла ад таго, што няма расійскага газу і нафты.

Нафта ў страту

Цяпер мы бачым, што АПЕК разам з ЗША адразаюць Расію ад сусветнага нафтавага рынку. Доля Расіі ў гандлі нафтай пачала падаць. Пакуль на 1–2 працэнтныя пункты. Але змянілася пазіцыя Расіі на рынку. Чатыры гады таму Расія была моцным гульцом, галоўным незалежным у схеме АПЕК+, і ўвогуле разам з АПЕК кіравала рынкам. Сёння яна яшчэ прадае, але ўжо нічога не дыктуе, нічога не вызначае.

Расію адкінула ў сітуацыю манапсоніі, калі ў яе ўсяго два пакупнікі — Індыя і Кітай, якія мацнейшыя за прадаўца і дыктуюць яму свае ўмовы і цэны.

АПЕК у апошнія месяцы павышаў квоты здабычы для ўсіх краін. Але Расія не можа здабыць столькі, колькі ёй дазволена, таму што ёй няма куды накіраваць гэтую нафту. У студзені здабыча нафты ў Расіі зніжалася другі месяц запар. Яна аказалася амаль на 300 тысяч барэляў у суткі ніжэй за ўзровень, узгоднены з АПЕК+.

На сусветным рынку цэна зніжаецца, бо АПЕК хоча павялічыць прапанову, пакуль ёсць вялікі попыт, а Расія ад нафтаэкспарту атрымлівае ўсё менш. А ў Расіі дарагая нафта — высокія выдаткі здабычы: сёння гэта ад 39 да 45 долараў за барэль, калі браць з НДПІ. У іншых краін выдаткі істотна ніжэйшыя, таму яны могуць зніжаць цэны. У Расіі ўжо стратныя некаторыя радовішчы: затраты на здабычу, транспарціроўку і страхаванне становяцца вышэйшыя за цану, па якой удаецца прадаць нафту.

Вось нечаканы страшны вынік чатырох гадоў вайны: Расія дайшла да стратнасці нафтавога бізнесу!

Нафтавыя кампаніі Расіі сёння генеруюць прыбытак толькі тады, калі прадаюць нафтапрадукты. «Лукойл» прыйшоў прасіць дапамогі ў дзяржавы — знізіць падатковае ярмо, дрэннае фінансавае становішча ў «Сургутнафтагаза», прыбытак рэзка ўпаў у «Раснафты», і «Газпрамнафта» скардзіцца на сітуацыю. Нафтавая галіна на пачатку 2026 года перажывае сур'ёзны крызіс: каля паловы кампаній стратныя, зафіксаваныя страты ў 575 млрд рублёў за 11 месяцаў. Некаторыя малыя кампаніі пачалі банкруціцца.

У Расіі вельмі старыя радовішчы. Радовішчы Заходняй Сібіры пачалі распрацоўвацца яшчэ ў канцы 1960-х гадоў. Я проста назаву лічбы, якія даюць расійскія геолагі і гендырэктар «Газпрам нафты» Дзюкаў. Каб здабыць сёння тону нафты ў Заходняй Сібіры, трэба закачаць у нетры 30 тон вады, потым выкачваць 31 тону свідравіннай вадкасці і з яе сепараваць адну тону нафты. Такія радовішчы адносяцца да ЦІЗ — цяжказдабыўных запасаў. У «Газпрам нафты» на ЦІЗ ужо цяпер прыпадае больш за 60% здабычы. Паводле ацэнак Міністэрства энергетыкі Расіі, да 2030 года доля ЦІЗ у Расіі будзе каля 80%. Гэта значыць, што сабекошт амаль усёй нафты ў Расіі будзе 40–45 долараў за барэль, а прадавацца яна будзе значна танней. Бо цяпер цана Urals дзесьці каля 60 долараў, а зніжкі велізарныя — кажуць, што для Кітая цана апускаецца да 25 долараў за барэль.

Але мы бачым, што расійская нафтавытворчасць прадае здабыты прадукт і ў страту. Бо трэба ж кудысьці яго дзяваць! Расійская «нафтанка» заўсёды была ўладкаваная так, што прыкладна палова здабытай нафты ішла на экспарт. Калі экспарт падае, велізарную колькасць нафты няма куды дзяваць. Захоўваць яе асабліва няма дзе. А калі яшчэ пад удар трапляюць НПЗ, то і на НПЗ не адгрузіш нафту — там не могуць яе прыняць. Трубаправоды «Транснафты» запоўненыя. У моры боўтаецца маса танкераў з нафтай, якія нікуды не плывуць.

Расія дайшла да сітуацыі, калі яна не можа здабываць нафту ўжо не з эканамічных, а з тэхнічных прычын. Пачынае разбурацца галоўная галіна расійскай эканомікі — галоўная з пункту гледжання ўкладу ў фарміраванне даходаў дзяржавы.

І не трэба глядзець на долю нафтагазавых даходаў у бюджэце. Калі вы бачыце, што ў Расіі нафтагазавыя даходы — 22%, гэта чыстай вады падман. Бо ў нафтагазавыя даходы паводле расійскай метадалогіі бюджэтнага ўліку залічваюцца толькі дзве катэгорыі збораў — НДПІ і экспартная пошліна. А не залічваюцца, напрыклад, падатак на прыбытак нафтавых кампаній, ПДВ па ўсім гандлі нафтай і нафтапрадуктамі, падатак на даходы фізічных асоб, якія працуюць у нафтавай і газавай прамысловасці, акцыз на бензін і дызельнае паліва.

Рэальны ўклад нафтагазавага комплексу ў эканоміку Расіі, у ВУП Расіі, у даходы бюджэту — велізарны, дамінуючы. Разбурэнне нафтавай прамысловасці, якое цяпер пачынаецца, — гэта разбурэнне самай эканамічнай асновы існавання расійскай дзяржавы.

Грошай няма, як у СССР

І гэта ўжо вельмі падобна на заход СССР. СССР рухнуў па эканамічных прычынах. Могуць сказаць, што былі нейкія іншыя прычыны — ідэалагічныя, нацыянальна-вызваленчыя. Так, было: у краінах Балтыі былі «лясныя браты», ва Украіне — аўнаўцы, ды і іншыя народы не асабліва радаваліся жыццю ў складзе СССР.

Але СССР захоўваўся, бо ў яго былі грошы на подкуп эліт нацыянальных рэспублік, каб яны заставаліся лаяльнымі Маскве. Але ўжо пры Гарбачове грошы на гэта скончыліся. Гарбачоў падтрымліваў жыццё краіны ў апошнія гады выключна за кошт заходніх крэдытаў. Набраў каля 60 млрд долараў доўгу. Уласных грошай у СССР ужо амаль не было, бо была нізкая цана нафты. А калі Гарбачоў дадаў другі фактар — антыалкагольную кампанію, — грошай у бюджэце не стала зусім, і краіна рухнула.

Расія цяпер ідзе роўна па гэтым шляху. З аднаго боку, у яе такое ж падзенне нафтавых даходаў, як было ў СССР недзе з 1982 года, а з другога — замест антыалкагольнай кампаніі — СВА, вайна з Украінай. Атрымліваецца, што Расія ўзваліла на сябе вайну, якую не здольная вытрымаць пры наяўных даходах. Галоўны эканамічны вынік вайны: яна разбурыла нармальны механізм генерацыі даходаў для фінансавання расійскай дзяржавы. А расійская дзяржава — гэта не проста апарат бюракратыі. Гэта найбуйнейшы ўдзельнік эканомікі. У Расіі дзяржсектар дае, паводле розных ацэнак, 50–70% ВУП краіны. І калі гэты сектар застаецца без грошай, то ён не здольны генерыраваць той самы ВУП.

Іншымі словамі, Расія падыходзіць да сітуацыі, калі ў яе проста не хопіць грошай, каб далей існаваць як адзіная дзяржава.

Толькі што Федэральнае казначэйства апублікавала лічбу агульнага дэфіцыту кансалідаванага бюджэту ў 2025 г. — 8,29 трлн рублёў пры агульнай суме выдаткаў у 83,8 трлн руб. Амаль 10% усіх неабходных выдаткаў!

У федэральнага бюджэту дэфіцыт недзе 5,6 трлн, яшчэ прыкладна 2,6 трлн — дэфіцыт бюджэтаў рэгіёнаў і сацыяльных фондаў. Гэта значыць, увесь дзяржаўны апарат жыве не па сродках.

Дзе ўзяць недастатковыя грошы — незразумела, бо ніякіх надзей на вялікі рост нафтагазавых даходаў няма. Праект «Сіла Сібіры-2» зацягваецца (яго абмяркоўваюць ужо 20 гадоў!), таму рэзкі рост экспарту газу ў Кітай немагчымы. З ЗПГ пачаліся вялікія праблемы: адсачыць танкер з ЗПГ нават лягчэй, чым танкер з нафтай, і ўжо ёсць выпадкі, калі танкеры з ЗПГ парты не прымаюць, нават у Кітаі.

Ніякіх іншых галін, якія маглі б даць дадатковыя даходы, не існуе. Лясная прамысловасць у крызісе. Чорная металургія таксама просіць абароны і зніжэння падатковага цяжару. Сельская гаспадарка ў вельмі складанай сітуацыі: моцна ўпалі пакупкі сельгастэхнікі, з-за гэтага пасыпалася сельгасмашынабудаванне. Калі сельская гаспадарка не купляе машыны, значыць, там дрэнная фінансавая сітуацыя і могуць быць вялікія праблемы ў наступным годзе.

У Расіі няма ніводнай галіны, якая змагла б рыўкава нарошчыць экспарт, прынесці значны рост падатковых даходаў і папоўніць бюджэт. Затое мы бачым мноства галін, што падаюць. Расія ўвайшла ў сітуацыю перманентнага фінансавага крызісу.

Рост дзярждоўгу

Цяпер у вайне згарае будучыня Расіі. Патлумачу чаму. Паколькі дэфіцыт бюджэту велізарны, то для фінансавання ВПК дзяржава прадае аблігацыі федэральнай пазыкі. Іншымі словамі, нарошчвае дзярждоўг і плануе рабіць гэта аж да 2042 года. У бюджэтным прагнозе ўрада напісана, што да 2042 года ў Расіі будзе пастаянны дэфіцыт бюджэту. Каб яго пакрываць, будуць усё больш пазычаць. Расіяне пакуль не разумеюць, але іх эканоміка на пакаленне-два асуджаная разлічвацца па велізарным дзяржаўным доўгу, народжаным вайной супраць Украіны.

Зараз дзярждоўг Расіі, унутраны, — 30,5 трлн рублёў. І яго абслугоўванне ўжо даволі дарагое — прыблізна 10%. Іншымі словамі, Расія аддае на выплаты працэнтаў уладальнікам аблігацый ужо каля 3 трлн рублёў штогод. Гэта набліжаецца да 9% усіх выдаткаў бюджэту. Але далей дзяржава плануе гэты дзярждоўг неверагодна павялічыць. У 2042 годзе ўрад Расіі збіраецца давесці суму дзярждоўгу ў базавым варыянце да 230 трлн, а ў кансерватыўным — да 450 трлн рублёў.

Дзяржаўны доўг Расіі неверагодна дарагі. Калі грошы пазычыць, скажам, урад ЗША, то ён дасць даходнасць па аблігацыях 4% гадавых. Калі гэта Японія — даход пакупніка аблігацый складзе 2%. А Расія — ужо 15–16%. Растучы доўг Расіі будзе спараджаць яшчэ хутчэй растучыя выдаткі на яго абслугоўванне. І, значыць, усё большая — і вельмі значная — доля ўсіх выдаткаў бюджэту Расіі будзе ісці не на медыцыну, не на адукацыю, не на навуку, не на культуру, не на дарожнае будаўніцтва, а на абслугоўванне старых даўгоў. А калі адмовіцца ад абслугоўвання доўгу, рухнуць расійскія банкі — менавіта яны купляюць аблігацыі.

Два пакаленні расіян будуць гасіць гэты доўг. Чаму два пакаленні? Бо АФЗ маюць розную працягласць: ёсць дзесяцігадовыя, ёсць 30-гадовыя аблігацыі. Цяпер выпускаюцца 30-гадовыя аблігацыі, якія будуць пагашацца ў 2056 годзе. Такія ж аблігацыі, выпушчаныя ў 2042-м, трэба будзе пагашаць у 2072-м.

Так старая вайна будзе высмоктваць новыя сокі з расійскай эканомікі на працягу двух пакаленняў. Ці здолее краіна ў такой фінансавай сітуацыі выжыць? Так, ёсць краіны з вельмі вялікімі даўгамі — ЗША, Японія. Але гэта краіны, што актыўна ўдзельнічаюць у сусветным гандлі, гэта дыверсіфікаваныя эканомікі. А Расія, апрача нафты і газу, свету толкам нічога прапанаваць не можа. Ды і тут яе выціскаюць з рынку…

Уплыў санкцый

Частка санкцый працуе, частка — хутчэй дэкларатыўныя. Напрыклад, уведзены ў 2022 годзе столь коштаў на нафту быў бессэнсоўны ад самага пачатку. Як толькі абвясцілі пра гэтую столю, у мяне, як у практычнага эканаміста, узнікла пытанне: а як будзе вызначацца цана экспарту расійскай нафты? Калі я нарэшце знайшоў, як гэта будзе вызначацца, гэта было настолькі смешна, што можна было ўспрымаць як анекдот. Механізм санкцый прадугледжваў, што даныя пра цану нафты ў дадзеным танкеры вызначаюцца… паводле слоў капітана танкера. А няма ж у свеце людзей праўдзівейшых за капітанаў! Але цяпер Еўропа заявіла, што адмовіцца ад столі, будзе спрабаваць блакаваць рух танкераў расійскага флоту. Гэта рашэнне паразумнейшае.

Спрацавала, вядома, блакіроўка паставак расійскай нафты ў Еўропу, што вельмі ўзрадавала амерыканцаў: яны цяпер гэты еўрапейскі рынак захапілі і Расіі яго не аддадуць, нават калі вайна скончыцца.

Яшчэ адна сур'ёзная гісторыя цяпер звязаная з Індыяй. Трамп абяцаў знізіць для Індыі імпартны тарыф, а Модзі (быццам бы) паабяцаў адмовіцца ад закупак нафты ў Расіі. А Індыя да апошняга часу забірала прыблізна 35–40% расійскага экспарту нафты. Нават калі яна скараціць хаця б на чвэрць закупкі расійскай нафты — мінус 10% расійскага экспарту. Гэта велізарныя даходы, якіх атрымана не будзе. Акрамя таго, Індыя падпісала гандлёвае пагадненне з ЕС, і Еўропа таксама будзе пераконваць Індыю адмовіцца ад пакупкі расійскай нафты. У гэтай сітуацыі ў Расіі ўвесь нафтавы і газавы бізнес аказваецца прывязаны да Кітая. Кітай становіцца безальтэрнатыўным пакупніком. Натуральна, ён будзе дыктаваць усё большыя зніжкі.

Не будзем забываць, што Расія губляе даходы і ад экспарту чорных металаў. Санкцыі спрацавалі па многіх пазіцыях расійскага экспарту. Наколькі я разумею, яны ўжо дзейнічаюць па азотных угнаеннях, па алюмініі. Лес пад санкцыямі, золата, алмазы — высвятляецца, што багацці ў Расіі ёсць, толькі іх прадаць нельга. Я ўвесь час чытаю: ой, як добра, Расія зарабляе, прадаючы золата ў Кітай. Толькі людзі забываюцца, што расійскае золата з-за санкцый прыбрана з таргоў Лонданскай біржы металаў. Прадаўца яго можна толькі па пазабіржавых схемах, па персанальных здзелках. І па якой цане будзе золата купляць Кітай, вызначае пераважна Кітай. Якія там цэны, мы, вядома, не ведаем, але здагадваемся, што істотна ніжэйшыя за сусветныя.

Таму за чатыры гады вайны Расія і палітычна, і эканамічна аслабла, істотна страціла ў эканамічным суверэнітэце.

Небяспечны паралельны імпарт

Схемы шэрага імпарту былі створаныя, але Расія цяпер пачала з імі змагацца. І гэта вынікае зноў жа з бюджэту. Як ні круці, у Расіі куды ні пойдзеў — усюды ўпрэшся ў бюджэт дзяржавы.

Праблема простая. Мытня стала збіраць менш пошлін — у 2025 годзе амаль на 1,5 трлн рублёў менш, чым у 2024-м. Гэта значыць, што вельмі многае праходзіць міма мытні. Бо калі ты вучышся абыходзіць бар'еры за мяжой, ты заадно вучышся абыходзіць і свае бар'еры. Таму цяпер Расія пачала ўсяляк узмацняць рэжымы праходжання мяжы. Гэта ўжо выклікала праблемы з Казахстанам: на пунктах пераходу ўзніклі чэргі з фур. А з будучага года Расія пачынае ваяваць з імпартам: найхутчэй будзе прынята рашэнне аб увядзенні ПДВ у памеры 22% на ўвесь імпарт праз маркетплэйсы. Гэта будзе азначаць павышэнне цэн і на шэры імпарт на 15–20%.

Неякiя праблемы шэры імпарт вырашыў, але нарадзіў новыя. Узнік альтэрнатыўный рынак рубля, напрыклад, то-бок другі — замежны — валютны рынак Расіі.

У 2022–2023 гадах экспарцёраў прымушалі вяртаць у Расію валюту. Потым высветлілася, што трэба купляць нешта па імпарце, а валюта ўнутры краіны, і яе па банкаўскіх каналах перавесці за мяжу нельга. Тады Расію павяло ў другі бок, і пачалі прымушаць экспарцёраў пакідаць валюту за мяжой, прадаваць яе імпарцёрам, каб яны маглі гэтымі грашыма, што знаходзяцца ў замежных банках, аплачваць рахункі за пастаўку тавараў у Расію. То-бок пачалося фарміраванне альтэрнатыўнага валютнага рынку Расіі. Узніклі два контуры ў расійскай эканоміцы — адзін унутры нацыянальных межаў, а другі — за межамі. І там пачаў фарміравацца іншы рынак рубля з іншымі курсамi. Падобна, гэта пачало трывожыць урад Расіі.

У нейкі момант яны знялі любыя абмежаванні на вываз валюты з Расіі нават грамадзянамі. Хоць мільярды адпраўляй, калі ёсць банк, гатовы іх прыняць. А з другога боку, яны цяпер уводзяць забарону на вываз наяўных рублёў на суму больш, чым эквівалент 10 тысяч долараў. То-бок яны баяцца, што рублі будуць абарачацца за мяжой, будзе нейкі іншы курс рубля. Так расійскі ўрад, развіваючы шэры імпарт, пачаў губляць кантроль за валютнымі патокамі.

Верагодна, будуць нейкія асаблівыя ўмовы для ваеннага паралельнага імпарту з Кітая.

Была ідэя заахвочваць паралельны імпарт і абыходзіць абмежаванні па пастаўках у Расію крытычна значнай прадукцыі — узнік паралельны імпарт, які нейкую прадукцыю для ВПК забяспечыў і нейкія брэнды для раскошнага спажывання прывёз, але затое абмежаваў магчымасці росту для ўласна расійскага бізнесу.

Тут ёсць цікаўны момант. Выратаванне імпарту было забяспечана не ЦБ, не Мінфінам — гэта зрабіў расійскі прыватны бізнес, які пачуў, што губляе даходы, і пачаў мітусіцца, вынаходзіць схемы. І гэтыя схемы дапамаглі расійскай эканоміцы ўстояць у першыя гады вайны. Але цяпер расійскі ўрад пачаў вайну з прыватным бізнесам і яго знішчае. У буйнага бізнесу адбіраюць кампаніі. Малому ж і сярэдняму бізнесу павысілі падаткі. І яны цяпер у паніцы, пачынаюць закрывацца. Такім чынам, расійская дзяржава, з аднаго боку, скарысталася паслугамі прыватнага бізнесу для выратавання эканомікі падчас вайны, а з другога — цяпер гэты ж бізнес забівае. Але такая логіка расійскага дзяржапарату.

Інфляцыя

У пачатку 2022 года грашовы агрэгат М2 (вымяральнік ліквіднай грашовай масы ў краіне) складаў 63–64 трлн рублёў. Сёння М2 — 128 трлн. То-бок за чатыры гады грашовая маса ў Расіі вырасла ўдвая. Але магутнага росту ВУП не было — таварная маса нават блізкімі тэмпамі не расла.

Гэта значыць, што працэнтаў 90 дадатковых грошай, выпушчаных у абарачэнне за чатыры гады вайны, — «пустыя грошы». Яны не забяспечаныя дадаткова прадстаўленымі на рынак таварамі і паслугамі і таму толькі нараджаюць інфляцыю. Каб яе перамагчы, давялося вельмі моцна павышаць стаўкі па дэпазітах: каб людзі не трацілі грошы, а трымалі на ўкладах. Але высокая кошт грошай у дэпазітах нараджае яшчэ большую кошт грошай у крэдытах, якія павінны зарабіць даходы для ўкладчыкаў. А такія дарагія крэдыты прыводзяць да абвалу крэдытавання і падзення ВУП.

Пуцін наконт апошняга абставіны таксама пачаў нервавацца. Тады ЦБ давялося пачаць зніжаць ключавую стаўку, а то яго кіраўнікоў маглі ўсур'ёз палічыць ворагамі Пуціна і нацыі. Аднак «задні ход» па стаўцы ЦБ лагічна прывёў да таго, што і даходнасць па дэпазітах пачала падаць. А гэта чревата тым, што людзі зноў возьмуцца актыўна траціць грошы і разгоняць інфляцыю.

Куды ні кінь — паўсюль клін!

Адзіная надзея цяпер для ўладаў Расіі — можа, удасца пераключыць попыт насельніцтва на валюту і дамагчыся дэвальвацыі рубля. Дэвальвацыя — мара і ўрада, і кампаній-экспарцёраў. Дзеля гэтага нават абвешчана адраджэнне нейкіх псеўтадоларавых таргоў на валютнай біржы. Што гэта такое — зразумець немагчыма. Там будуць прадавацца нейкія псеўтаправы на псеўтадолары. Каб людзі не трацілі ўсё ў крамах, здымаючы грошы з дэпазітаў, а куплялі псеўтадолары. Чаму «псеўта» — бо вяртання да доларавых карэспандэнцкіх рахункаў у банках ЗША Расія пакуль так і не атрымала, а без гэтага здзелкі з доларам бессэнсоўныя. Глядзець цікава, але, вядома, шаленства.

Расія практычна не можа цяпер нічога зрабіць для зніжэння інфляцыі. Хіба што ўвесці дзяржаўнае рэгуляванне цэн, але гэта запатрабуе масіраванай нацыяналізацыі і гандлю, і іншых галін, да чаго ўлады пакуль зусім не гатовыя.

Здольнасць забяспечваць вайну

Нават у ваенна-прамысловым комплексе Расіі пачынаюцца эканамічныя праблемы. Спадар Чэмязоў, кіраўнік «Ростэха», яшчэ два гады таму сказаў, што многія ваенныя заводы знаходзяцца ў стане «абы выжыць».

Што такое дзяржабаронзаказ? Дзяржава заказвае заводу, дапусцім, вытворчасць танка. Колькі яна заплаціць за танк? Рынкавай цаны на танк не існуе, гэта манапсонны рынак, тут адзін пакупнік — дзяржава. На такім рынку цана — затратная. То-бок сядзяць людзі ў Міністэрстве абароны і лічаць затраты на вытворчасць танкаў. Яны глядзяць, колькі каштуюць камплектуючыя, якая заработная плата, падлічваюць выдаткі вытворчасці танка, даюць нейкі невялікі прыбытак ваеннаму заводу і вызначаюць цану, па якой абяцаюць танк купіць.

Окей, завод прыняў заказ, яму абяцалі заплаціць, дапусцім, 100 млн рублёў за танк. Ён пачынае танк рабіць. Але некаторыя камплектуючыя здабываюцца з дапамогай «шэрага імпарту», а значыць, каштуюць значна даражэй, чым налічылі каштарыснікі Мінобороны. Далей. Танк робіцца на працягу многіх месяцаў, а Мінфін ніколі не дае аванс у памеры поўнага кошту танка. Спачатку даваў 30%, потым высветлілася, што гэта зусім кашмар, і пачаў даваць, дапусцім, 50%. На астатнія 50% выдаткаў завод бярэ крэдыт у банку. А што адбываецца з коштам крэдыту ў Расіі падчас вайны? Ён расце. Крэдыт зноў каштуе значна даражэй, чым чакалі каштарыснікі. І калі завод зрабіў танк, то, хутчэй за ўсё, ён абыйшоўся не ў 100 млн, а ў 120–150 млн, але дзяржава ўсё роўна заплоціць 100 млн. Таму атрымліваецца, што ваенныя заводы заказ выконваюць, а з грашыма ў іх дрэнна.

Военныя заводы перастаюць плаціць пастаўшчыкам. Пачаўся вал неплацяжоў. Ужо стварылі спецыяльную камісію РСПП і Міністэрства фінансаў для маніторынгу сітуацыі з неплацяжамі буйных дзяржаўных карпарацый. Што будзе далей? Пастаўшчыкі, што засталіся без плацяжоў ад ВПК, пачынаюць сыходзіць ад паставак ВПК або банкрутуюцца. Дзе ўзяць новых? Змяніць сітуацыю цяжка. Мы бачым, што бюджэт траціць больш, чым чакаў. То-бок Мінфін не кіруе выдаткамі.

Акрамя таго, ВПК не можа далей расці, бо выбраў усе рэзервы загрузкі абсталявання. Каб вырабляць больш вайсковай тэхнікі, трэба будаваць новыя ваенныя заводы. А гэта для сучаснай Расіі задача неверагоднай складанасці. Я не ведаю, ці вырашальная яна ў прынцыпе, бо няма рабочых, няма інжынераў, няма абсталявання.

У многіх рэгіёнах Расіі няма нават энергетычных рэзерваў для будаўніцтва новых буйных заводаў («у Расіі ўжо вылучана 24 рэгіёны з высокімі рызыкамі недахопу электраэнергіі, пераважна сканцэнтраваныя на Поўдні, у Сібіры і на Далёкім Усходзе. Дэфіцыт выкліканы ростам спажывання (майнінг, прамысловасць) і апярэджвае развіццё генерацыі, ствараючы разрыў да 14,2 ГВт да 2030 года»).

Так, Расія хутка нарошчвала ваенную вытворчасць, хутчэй за Еўропу, то-бок камандная эканоміка ва ўмовах вайны працуе аператыўней, чым дэмакратычная рынкавая. Але цяпер заводы ВПК ужо загружаныя да мяжы.

Перспектывы каманднай эканомікі

Крэмль, можа, і хацеў бы зрабіць эканоміку яшчэ больш мабілізацыйнай, але не атрымліваецца. Аддзяліцца ад свету не ўдаецца. Напрыклад, паводле даных НДУ ВШЭ, у 2024 годзе высокую залежнасць ад імпарту адзначалі 25% кіраўнікоў прадпрыемстваў, сярэднюю — яшчэ 44%.

То-бок Расія цалкам закрыцца не можа, а каб купляць неабходнае, ёй патрэбна валюта — хаця б юані. Але ў Расіі пагаршаюцца вынікі знешняга гандлю. Баланс гандлёвых аперацый, то-бок розніца паміж выручкай ад экспарту і расходамі на імпарт, падае. Пазітыўнае сальда знешняга гандлю Расіі таварамі ў 2025 годзе склала 139,3 млрд долараў, знізіўшыся на 8,2% адносна 2024 года. Ёсць пагроза, што Расія прыйдзе і да сітуацыі нулявога гандлёвага балансу, а далей гэты баланс можа стаць і адмоўным, то-бок валюты для імпарту спатрэбіцца больш, чым краіна зможа зарабляць на экспарце.

Існуе пункт гледжання, што калі ў расійскай эканоміцы гандлёвы баланс становіцца адмоўным, краіна рушацца. Так, скажам, было ў СССР пры Гарбачове.

Акрамя таго, Расія ў значнай ступені перайшла на гандаль у рублях — амаль 50% знешнегандлёвага абароту. А за рублі можна купіць у вельмі абмежаванага кола краін. Гэта краіны Цэнтральнай Азіі, часткова Кітай.

Калі іншыя краіны трапляюць у падобную сітуацыю, яны бяруць замежныя крэдыты або прадаюць за мяжу свае каштоўныя паперы — дзяржаў і кампаній. Але Расіі ніхто грошай не дае, яна «таксічная краіна». Калі ў яе ўзнікне адмоўнае сальда па гандлёвым балансе, то краіна апынецца з дэфіцытам таго, што ёй жыццёва неабходна, але яна купіць не можа — у яе на гэта не будзе валюты. І тады давядзецца ад нечага адмаўляцца. То-бок будзе адбывацца вымушанае зніжэнне ўзроўню спажывання і якасці жыцця.

Расія, як мне падаецца, цяпер падышла да развілкі. Альбо яна будзе спрабаваць спыняць вайну і неяк аднаўляць эканоміку, каб захаваць той лад жыцця, што склаўся за апошнія 25 гадоў. Альбо ёй давядзецца пераходзіць на рэжым лімітаванага спажывання — амаль рэжым працоўнага лагера, як у Паўночнай Карэі.

Таму цалкам сімптаматычная заява намесніка Пуціна Дзмітрыя Мядзведзева, што ў КНДР можна павучыцца «таму, як арганізаваць хуткую і эфектыўную мабілізацыю эканамічных магчымасцяў». Цалкам можна ўявіць, што і Пуцін калі-небудзь заявіць: «Краіна ў бядзе, мы ўсе жывём цяпер ва ўмовах працоўнага лагера: дзяржаўная заработная плата, дзяржаўная эканоміка, дзяржаўныя цэны на ўсе прадукты харчавання, дзяржаўны гандаль. Мы зацягнулі паясы, але мы ўстоім, нягледзячы на ўсё агрэсіўнае атачэнне».

Вось такі выбар эканамічнай стратэгіі Расіі давядзецца зрабіць цяпер — пасля чатырох гадоў вайны.

Ігар Ліпсіц, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]