Урач-псіхіятр расказаў пра правал беларускага Мінздароўя

«Прыгожыя словы» ў дзяржаўных праграмах нічога не гарантуюць.

Міністэрства аховы здароўя зняло з сябе адказнасць, выкрасліўшы канкрэтныя паказчыкі па суіцыдах, ужыванні алкаголю і наркотыкаў, пішуць «Белыя халаты».

У Беларусі фармальна працягваецца «пяцігадовы» падыход да аховы здароўя: адна дзяржпраграма змяняе іншую, мэты дэкларуюцца прыгожымі словамі, а эфектыўнасць вымяраецца табліцамі.

На 2021–2025 гады дзейнічала дзяржаўная праграма «Здароўе народа і дэмаграфічная бяспека». У ёй былі зафіксаваныя хаця б тры зразумелыя лікавыя арыенціры, непасрэдна звязаныя з псіхічным здароўем і залежнасцямі: зніжэнне смяротнасці ад суіцыдаў, зніжэнне спажывання алкаголю і рост ахопу рэабілітацыяй людзей з залежнасцю ад псіхаактыўных рэчываў.

З 1 студзеня 2026 года стартавала новая праграма — «Здароўе нацыі» на 2026–2030 гады. Адбыліся важныя змены, пра якія мы павінны расказаць.

Дык вось, галоўная інтрыга: у «табліцы крытэрыяў ацэнкі» выніковасці новай праграмы ў галіне псіхічнага здароўя застаўся, па сутнасці, адзін вымяральны індыкатар — ахоп рэабілітацыйнымі мерапрыемствамі людзей з залежнасцю ад псіхаактыўных рэчываў. Паказчыкаў па суіцыдах і па спажыванні алкаголю ў мэтавых індыкатарах новай праграмы мы не знаходзім.

Чаму гэта важна не толькі для спецыялістаў, але ўвогуле для грамадства? Таму што псіхічныя засмучэнні і засмучэнні, звязаныя з ужываннем рэчываў, у Еўропе — адна з галоўных прычын страты здаровых гадоў жыцця (то-бок прычына жыцця з абмежаваннямі, калі чалавек нібыта жыве, але не можа нармальна вучыцца, працаваць, будаваць адносіны або заўчасна памірае). Гэта паказана ў матэрыялах даследаванняў праекта Global Burden of Disease па еўрапейскім рэгіёне.

Акрамя таго, людзі з цяжкімі псіхічнымі засмучэннямі ў сярэднім жывуць на 10–20 гадоў менш — не таму, што дыягназ «сам па сабе» імгненна забівае, а таму што стыгма і дрэнны доступ да звычайнай меддапамогі вядуць да занядбанай гіпертэнзіі, позняй дыягностыкі раку і іншых цалкам «земных» прычын смерці. Гэта наўпрост фіксуе СААЗ.

«Белыя халаты» пагаварылі з урачом-псіхіятрам Уладзімірам Пікірэняй пра тое, як увогуле вымяраць эфектыўнасць псіхіятрычнай дапамогі, чаму «прыгожыя словы» ў дзяржпраграмах нічога не гарантуюць і чым Беларусь адрозніваецца ад суседзяў.

— Як мы ацэнім сітуацыю з псіхіятрыяй у Беларусі ў апошнія гады і як яна адлюстроўвалася ў планах і мэтах, якія ставіла дзяржава?

— Калі ацэньваць сітуацыю з псіхіятрыяй адным словам, я б сказаў так: дрэнна. А калі разгарнуць — розныя аспекты псіхіятрычнай дапамогі ў Беларусі адрозніваюцца.

Гаворачы пра базавыя рэчы: магчымасці атрымаць лячэнне людзям з цяжкімі псіхічнымі засмучэннямі, напрыклад пры шызафрэніі або біпалярным засмучэнні, — у цэлым дапамога даступная. Я праводзіў аналіз: параўноўваў беларускія спісы лекаў з рэкамендаваным спісам СААЗ (базавым мінімумам) і магу сказаць, што адпаведнасць ёсць.

Але калі мы кажам пра масавыя засмучэнні, якія найбольш «з’ядаюць» гады паўнавартаснага жыцця, — дэпрэсію і трывожныя засмучэнні — там якасць дапамогі слабая ў іншым сэнсе: мала хто наогул атрымлівае дапамогу, і мала хто атрымлівае яе якасна. У людзей няма падтрымкі і магчымасці, напрыклад, набываць патрэбныя прэпараты.

Асобнае пытанне — наркалогія. Вялізным мінусам усёй псіхіятрыі і наркалогіі ў Беларусі застаецца сістэма дыспансерызацыі. Па задуме яна была накіраваная на ахоп і прафілактыку: каб усе, хто трапляе ў групу рызыкі, атрымалі базавыя абследаванні і лячэнне.

Але праз стыгму псіхіятрыі і наркалогіі і, як вынік, дыскрымінацыю, у тым ліку з боку дзяржавы, людзі разам з магчымасцю атрымаць бясплатную дапамогу атрымліваюць вялікі пакет праблем.

Таму яны імкнуцца ісці куды заўгодна, толькі не да дзяржавы. Пакуль не прыцісне так, што выбару ўжо няма.

— Як адлюстроўваецца дзяржаўная палітыка на мэтах, якія дэклараваліся? Што змянялася за апошняе дзесяцігоддзе?

— У пастаноўцы мэтаў важна разумець, хто іх ставіць. Нібыта «краіна», але праграмы пішуць канкрэтныя людзі — чыноўнікі ў Мінздароўі і профільныя кіраўнікі.

І чыноўніцкая логіка часцяком такая: паставіць мэты, якіх можна дасягнуць, нічога не робячы. А яшчэ лепш — каб яны «самі дасягнуліся». Ідэальна — апісаць іх агульнымі словамі: «лепш», «больш», «мацней», але без канкрэтных лічбаў, каб потым не давялося адказваць.

— Гэта ўнікальная беларуская практыка?

— Беларусь у гэтым сэнсе не адрозніваецца ад іншых краін. Чыноўнікі паўсюль — людзі. Але ў дэмакратычных краінах ёсць дадатковыя рычагі: наднацыянальныя структуры і грамадская думка.

Ёсць арганізацыі, якія могуць настойліва патрабаваць індыкатары, — напрыклад, Еўрапейскі саюз праз свае дакументы і маніторынгі. Ёсць Арганізацыя Аб’яднаных Нацый і яе Мэты ўстойлівага развіцця, дзе смяротнасць ад суіцыдаў — асобны міжнародны індыкатар (SDG 3.4.2).

І ёсць СААЗ са сваім планам дзеянняў па псіхічным здароўі да 2030 года, дзе таксама наўпрост пералічваюцца індыкатары і напрамкі рэформаў.

— Раскажыце коратка пра «псіхіятрычную» частку праграмы «Здароўе народа». Чаму яна ўвогуле магла быць цікавая шараговаму чалавеку?

— Больш канкрэтны падыход быў у праграме «Здароўе народа і дэмаграфічная бяспека» на 2021–2025 гады. У ёй былі тры лікавыя паказчыкі, якія непасрэдна датычылі псіхічнага здароўя і залежнасцяў.

Смяротнасць ад суіцыдаў — у праграме была мэта знізіць яе да 16,8 выпадку на 100 тысяч чалавек.

Спажыванне алкаголю на душу насельніцтва (15+) — мэта знізіць да 9,8 літра абсалютнага алкаголю.

‍Ахоп рэабілітацыяй людзей з залежнасцю ад псіхаактыўных рэчываў — давесці да 10%.

Усё гэта наўпрост прапісана ў дзяржпраграме як чаканыя вынікі падпраграмы. Ці дасягнулі — мы не ведаем: публічнай справаздачнасці, прынамсі ў зручным і правяраемым выглядзе, няма.

— Наступіў 2025 год, пара ставіць новыя мэты. Што змянілася?

— Так, з’явілася новая праграма — «Здароўе нацыі» на 2026–2030 гады. Там агульнымі словамі па-ранейшаму напісана шмат прыгожага. Але важней за ўсё — табліца крытэрыяў, па якой чыноўнікі будуць насамрэч адчытвацца.

У праграме наўпрост тлумачыцца логіка: эфектыўнасць лічыцца па формуле, і калі менш за 50% — дрэнна, 50–69% — сярэдне, вышэй за 70% — добра, «паказчык дасягнуты». То-бок маюць значэнне не словы, а лічбы і тое, што менавіта выбрана індыкатарамі.

І вось у новай праграме ключавая «псіхіятрычная» мэта ў індыкатарах гучыць так: «павелічэнне ахопу рэабілітацыйнымі мерапрыемствамі асоб, якія пакутуюць на залежнасць ад ПАР». Там нават зададзена шкала росту — да 30% на прыканчэнні перыяду.

— Умоўна кажучы, «загнаць» людзей у ЛТП — і ўсё выдатна?

— Так. І наколькі гэтыя мерапрыемствы будуць эфектыўныя — нікога не цікавіць, бо такіх паказчыкаў няма.

Няма індыкатараў пра рэмісію. Няма індыкатараў пра зніжэнне смяротнасці. Няма пра перадазіроўкі. Галоўнае — каб дзесьці стаяла галачка «прайшоў рэабілітацыю». Як яна выглядае — таксама нікога не хвалюе.

— Чаму зніклі папярэднія паказчыкі: суіцыды і алкаголь?

— Таму што іх складана кантраляваць і складана «выканаць», нічога не робячы.

Суіцыды — цяжкі паказчык. І без афіцыйнай статыстыкі мы не можам сумленна ацаніць, што адбылося ў апошнія гады. Але лагічна меркаваць, што на псіхічнае здароўе ўплываюць і рэпрэсіі, і вымушаная эміграцыя, і агульны ціск на грамадства. Гэта не «меркаванне», гэта проста апісанне фактараў рызыкі — але без празрыстых даных любыя ацэнкі ператвараюцца ў здагадкі.

Алкаголь — таксама нязручны паказчык. І пры гэтым рызыка велізарная: паводле даных буйнага аналізу ў The Lancet Беларусь — краіна з самай высокай алкагольнай смяротнасцю ў свеце. А ў дакументах Еўрапейскай камісіі алкаголь і тытунь разглядаюцца як ключавыя рычагі прафілактыкі цяжкіх захворванняў.

— То-бок раней мэты былі зразумелыя, а цяпер — ніводнай «канчатковай»?

— Раней з трох паказчыкаў два можна назваць канчатковымі: яны адлюстроўваюць рэальны вынік для грамадства (суіцыды, алкаголь). Цяпер у вымяральнай частцы застаўся, па сутнасці, адзін аперацыйны паказчык, які можна вырашаць механічна.

— А як у суседзяў? Ці ёсць дзесьці «найлепшыя практыкі» паблізу?

— Я вывучаў дакументы і ўбачыў карціну, якая мяне засмуціла: добрых паказчыкаў з канкрэтнымі лічбамі ў блізкай Усходняй Еўропе няшмат.

Але на агульным фоне крыху лепш выглядаюць краіны ЕС, бо ў іх ёсць агульны рамкавы ўзровень: European Mental Health Action Plan 2023–2030 і пастаянны маніторынг паказчыкаў у маштабе саюза.

Акрамя таго, у ЕС ёсць асобныя палітыкі па рэчывах (напрыклад, праз агенцтвы і профільныя праграмы) і такія мэты, як «tobacco-free generation»: знізіць долю курыльшчыкаў да ўзроўню ніжэй за 5% да 2040 года.

Калі казаць пра канкрэтныя нацыянальныя дакументы, то найлепшымі аказаліся праграмы Літвы і Латвіі. Гэтыя краіны паставілі для сваіх мэтаў па праграмах псіхічнага здароўя добрыя, цікавыя індыкатары, якія могуць быць важнымі.

Напрыклад, у стратэгіі грамадскага здароўя Латвіі на 2021–2027 гады прыкметна больш увагі да вымяральных паказчыкаў: колькасці падлеткаў, якія ўжываюць алкаголь, колькасці тых, хто курыць і ўжывае наркотыкі, сярод дарослых і падлеткаў. А таксама да рэформы дапамогі, уключаючы змяншэнне залежнасці ад стацыянараў.

У Літвы ў дакументах па развіцці здароўя да 2030 года фокус шырэй — на «смяротнасці, якую можна прадухіліць», і ўстойлівасці насельніцтва, у тым ліку псіхалагічнай. Але паколькі ўжыванне псіхаактыўных рэчываў з’яўляецца, паводле СААЗ і ААН, прычынай смяротнасці, якую можна прадухіліць, немагчыма зменшыць смяротнасць ад такіх прычын, не паўплываўшы на смяротнасць ад алкаголю, тытуню, наркотыкаў.

У Польшчы наўпрост прапісаны індыкатары па суіцыдах і спробах суіцыду ў праграме па ахове псіхічнага здароўя, а таксама асобныя мэты, звязаныя з наступствамі курэння, у праграмах грамадскага здароўя. А яшчэ краіна ўстанавіла прамежкавыя паказчыкі ў выглядзе даступнасці лячэння ў псіхіятрыі, спажывання алкаголю і псіхаактыўных рэчываў сярод моладзі.

У Расіі толькі адна мэта — спажыванне алкаголю на душу насельніцтва. Але нават яна больш канкрэтная, чым у Беларусі.

Пра Украіну я свядома не раблю супастаўных высноваў: там вайна, і параўнанне «мірных» індыкатараў з краінай ва ўмовах паўнамаштабнай вайны метадалагічна несумленна.

Атрымалася, што нягледзячы на дэкларацыю прыярытэту псіхічнага здароўя, у лічбах яно пакуль што аказваецца не вельмі прыярытэтным для ўсіх краін Усходняй Еўропы. Але! Нават на гэтым не вельмі высокім фоне сітуацыя ў Беларусі выглядае поўным правалам.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]