Тыя, хто засталіся на Плошчы

Героі не паміраюць, пакуль пра іх памятаюць.

15 гадоў таму беларусы выйшлі на Плошчу — за свабоду, за краіну, за сябе, за блізкіх. 15 гадоў таму Лукашэнка спалохаўся да смерці, і разгон адпавядаў ступені яго страху. 15 гадоў таму палітвязні сталі масавай з'явай, а не асобнымі ворагамі Лукашэнкі. 15 гадоў таму беларуская салідарнасць канчаткова сфармавалася і да 2020 года стала незваротнай, як пагарда да рэжыму.

Але сёння я не хачу ўспамінаць 19 снежня. Усе і так памятаюць, а хто ў той час яшчэ не быў дарослым, тым бацькі раскажуць. Але я хачу ўспомніць, каго з той хвалі палітвязняў з намі больш няма. Пра тых, хто пайшоў у турму дзеля свабоднай Беларусі, але не дажыў да гэтай свабоды.

Першы ад нас пайшоў Арцём Грыбкоў. Грузчык з «Гіппо», звычайны малады чалавек, які не складаўся ні ў партыях, ні ў рухах, прыйшоў на Плошчу, каб адстойваць права беларусаў на выбар і на свабоду сходаў. Яго прысудзілі да чатырох гадоў пазбаўлення волі. У апошнім слове Арцём прасіў прабачэння не ў рэжыму — ён прасіў прабачэння ў кандыдатаў у прэзідэнты за тое, што, магчыма, сваімі дзеяннямі падвёў іх пад цяжкі артыкул. У жніўні 2011 года яго вызвалілі па памілаванні (тады на волю адразу выйшла сямёра палітзэкаў). А ў снежні 2012 года Арцём загінуў у аўтакатастрофе. Яму было 23. Праз паўгода ягоная жонка Святлана нарадзіла хлопчыка.

Незадоўга пасля вызвалення Грыбкова, у верасні 2011 года, з калоніі выйшаў разам з чарговай партыяй памілаваных Алег Гнедчык, актывіст «Маладога фронту», які да Плошчы прайшоў некалькі адміністрацыйных арыштаў, у тым ліку за абарону Курапатаў і за пратэсты 2006 года. Яго прысудзілі да трох з паловай гадоў калоніі і адправілі ў Шклоў. Пазней Мікалай Статкевіч пісаў з калоніі, што Гнедчыка сур'ёзна «прэсуюць» і не выпускаюць са ШІЗА. Нягледзячы на гэта, Алег ніякіх папер не падпісаў. «Ні разу я не пашкадаваў, што 19 снежня пайшоў на Плошчу», — сказаў Алег пасля вызвалення. Ён памёр у чэрвені 2025 года. Алег пражыў 38 гадоў.

У тым жа чэрвені памёр Аляксандр Класкоўскі. Гэта ён, былы міліцыянт, прыйшоў на Плошчу 19 снежня ў форме і спрабаваў гаварыць з сілавікамі на іх мове. Яго моцна збілі — форма стала дадатковым трыгерам, — а пасля затрымання прыкавалі да батарэі і пакінулі да раніцы. Класкоўскага дапытвалі без адваката. Суд прыгаварыў яго да пяці гадоў калоніі. У апошнім слове ён казаў: «19 снежня на Плошчы была не натоўп, а беларуская нацыя. Лічу за гонар, што быў там з гэтымі людзьмі». Потым Аляксандр, шматдзетны бацька, з'ехаў з сям'ёй у ЗША. У чэрвені ў 46-гадовага былога палітвязня спынілася сэрца.

У 2014 годзе, калі пачалася вайна ва Украіне, адразу трое герояў 19 снежня паехалі абараняць суседнюю краіну. Дакладней, спачатку паехалі Васіль Парфянкоў і Аляксандр Мальчанаў, якія ўжо былі вызвалены. Праз год прыехаў і той, хто адседзеў тэрмін у калоніі, Эдуард Лобаў. Усе трое ўступілі ў добраахвотніцкія батальёны. У жывых застаўся толькі Мальчанаў. Лобаў і Парфянкоў загінулі.

Васіль Парфянкоў за Плошчу-2010 адседзеў двойчы: пасля вызвалення яго зноў пасадзілі за невыкананне ўмоваў прэвентыўнага нагляду. Далей — Украіна, батальён АУН (тады яшчэ не было палка Каліноўскага), знаёмства з валанцёркай Аленай перад адпраўкай на фронт, каханне, двое дзяцей. І смерць у чэрвені 2022 года пад Лісічанскам. Пахавання ў Васіля не было: цела так і не знайшлі. Цяпер ваюе яго ўдава. Замест татавай магілы ў дзяцей Васіля — сцяна з фотаздымкамі. Там тату заўсёды 38.

У Эдуарда Лобава магіла ёсць: у Варшаве на вайсковых могілках. Ён адседзеў поўны пяцігадовы тэрмін і адразу пасля вызвалення, у 2015 годзе, паехаў абараняць Украіну. Эдуард загінуў пад Угледарам у студзені 2023 года. Лобава адпявалі спачатку ў Кіеве, потым у Варшаве, дзе жыве ягоная сям'я. Яму было 35 гадоў.

Я пішу пра гэтых людзей не дзеля страшнай статыстыкі, хоць яна сапраўды страшная: пяцёра з 30 асуджаных да рэальных тэрмінаў пасля Плошчы-2010 ужо мёртвыя, і ўсе былі маладыя, і сышлі жудасна рана, несправядліва хутка, не дажыўшы да свабоды. Але сёння, у пятнаццатую гадавіну Плошчы, я ўспамінаю гэтых выдатных людзей з іншай прычыны. «Героі не паміраюць» — гучыць прыгожа. Але праўдай гэта сцвярджэнне становіцца толькі з удакладненнем: героі не паміраюць, пакуль пра іх памятаюць. Забыццё — і ёсць сапраўдная смерць.

Таму давайце памятаць нашых герояў — забітых, памерлых, выкрадзеных, герояў пратэстаў і падполля, ваяроў і партызанаў, адважцаў і рыцараў. Не забудзем. І не даруем, вядома, — гэта само сабой разумеецца.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]