Апошняя запалка Сошы Гофштэйн

Сёння 85 гадоў самаспаленню мазырскіх яўрэяў.

Калі яны прынялі гэтае фатальнае рашэнне, Мазыр быў пад нямецкай акупацыяй дзевяць дзён — з 22 жніўня 1941 года. Горад быў невялікі, хоць і абласны цэнтр (тады існавала Палеская вобласць), — 17 тысяч чалавек. Амаль сорак працэнтаў — яўрэі.

24 жніўня усесаюзнае радыё транслявала мітынг яўрэйскай грамадскасці. Вялікі акцёр Саламон Міхоэлс, якога заб'юць ужо пасля вайны проста на мінскай вуліцы, у той дзень гаварыў на ўсю краіну: «Браты-яўрэі! На вас, на вашых сынах і дочках Гітлер адточваў свой разбойніцкі нож. На лёсах дзясяткаў і сотняў тысяч яўрэяў ён выпрабоўваў сваё атрутнае джала, развіваў сваё канібальскае прызванне. На сваім сцягу сярод іншых злачынстваў ён напісаў: “Поўнае знішчэнне яўрэйскага народа”».

У Мазыры Міхоэлса ўжо не чулі. У акупаваных гарадах савецкае радыё не працавала, а нямецкае не распавядала пра тое, што чакае яўрэяў. А 31 жніўня ў гэтым горадзе яшчэ нават не было гета. Але яўрэі ведалі, што іх чакае. Адкуль? Я не ведаю адказу на гэтае пытанне. Магчыма, ад тых польскіх яўрэяў, якія паспелі ўцячы з акупаванай Польшчы на ўсход і аселі ў беларускіх і ўкраінскіх гарадах. А можа, проста гістарычная памяць — памяць Масады.

Калі рымляне ў 70 годзе да нашай эры разбурылі Ерусалім, каля тысячы чалавек з знішчанага горада ўкрыліся ў крэпасці Масада непадалёк ад Мёртвага мора. Крэпасць яны ўтрымлівалі тры гады. Увесь гэты час рымляне будавалі асадны вал. Калі ён быў ўзведзены — вышынёй 70 метраў — і стала ясна, што крэпасць утрымаць немагчыма, да абаронцаў крэпасці звярнуўся Элеазар бен-Яір, адзін з правадыроў яўрэяў у вайне з рымлянамі. У сваёй кнізе «Юдэйская вайна» Ёсіф Флавій перадаваў яго прамову так: «Ды не пасаромім сябе мы, якія не хацелі трываць няволю яшчэ раней, калі яна не пагражала ніякімі небяспекамі, не аддадзім жа сябе цяпер добраахвотна і няволе, і самым страшным пакутам, што нас чакаюць, калі мы жывымі трапім пад уладу рымлян! Бо мы першымі паўсталі супраць іх і воюем апошнімі. Я гляджу на гэта як на божую міласць, што ён дараваў нам магчымасць памерці цудоўнай смерцю і вольнымі людзьмі, чаго не наканавана іншым, якія раптоўна трапілі ў палон».

Яўрэі Масады кінулі жэрабя. Яно вызначыла дзесяцярых, якім належала забіць усю тысячу. Потым гэтым дзесяці трэба было кінуць яшчэ адно жэрабя і выбраць аднаго — апошняга. Ён быў абавязаны забіць астатніх дзевяцярых, падпаліць крэпасць і пакончыць з сабой. Масада не здалася.

Праз дзве тысячы гадоў за тры тысячы кіламетраў ад Масады яўрэі сабраліся ў доме №19 на вуліцы Пушкіна, дзе жыла сям'я Гофштэйнаў. Там было каля сарака чалавек. Вядома, што самым малодшым на тым сходзе быў шасцігадовы Шлёма Гофштэйн, а самым старэйшым — 81-гадовы Нісель Гутман. А вось хто выступаў з прамовай, падобнай да прамовы бен-Яіра, і што гаварыў, засталося невядома. Ды і Ёсіф Флавій не цытуе даслоўна, а толькі дапускае, што мог сказаць бен-Яір змучаным аблогай аднаверцам. Мы ўжо не даведаемся, пра што гаварылі сабраныя, ці ўспаміналі Масаду і як прымалі рашэнне. Але яно было прынята — такое ж, як дзве тысячы гадоў таму. Жэрабя выпала 19-гадовай Сошы Гофштэйн. Яна мусіла выйсці на вуліцу, абліць дом кірасінам і кінуць туды палаючую запалку. А потым — пакончыць з сабой. Соша справілася.

Першы масавы расстрэл яўрэяў у Мазыры адбыўся ўжо праз тры дні — 3 верасня 1941 года. А гета было цалкам знішчана ў лютым 1942 года. Яўрэяў цягам восені расстрэльвалі дзясяткамі, а бліжэй да зімы паспяшыліся: забівалі ўжо сотнямі. Расстрэльвалі і тапілі ў Прыпяці.

Колькі яўрэяў апярэдзілі фашыстаў і пакончылі з сабой, сабраўшыся ў доме на вуліцы Пушкіна, дакладна даведацца ўжо немагчыма. Мазырчане, што перажылі акупацыю, потым казалі, што, магчыма, 40 чалавек. Ці 37. Вядомыя прозвішчы некаторых сем'яў — Рагінскія, Гофманы, Домнічы, Гутманы, Гофштэйны. Пасля вайны ў мясцовым краязнаўчым музеі нават з'явілася экспазіцыя, прысвечаная самаспаленню мазырскіх яўрэяў. Але ненадоўга.

А ў 2003 годзе ўнук Ніселя Гутмана Якаў, які жыў у Нью-Ёрку, прывёз у Мазыр мемарыяльны камень. На камені на трох мовах — беларускай, англійскай і іўрыце — было напісана: «Беларуская Масада. На гэтым месцы будзе ўсталяваны помнік мазырскім яўрэям, якія здзейснілі самаспаленне 31 жніўня 1941 года. Яны палічылі лепш памерці, чым пакарыцца ворагу. Сусветная асацыяцыя беларускіх яўрэяў. Праект захавання яўрэйскай спадчыны ва Усходняй Еўропе».

Праз месяц камень прыбралі па рашэнні мазырскага выканкама. У ізраільскім Ашдодзе адзін з паркаў носіць імя герояў Мазыра, а на месцы трагедыі чыноўнікі палічылі недарэчным нават звычайны камень. Мэр Ашдода пісаў асабіста Лукашэнку, многія ізраільскія дзеячы прасілі беларускіх чыноўнікаў усё ж такі ўвекавечыць памяць загінулых, якія не здаліся новым рымлянам. Урэшце чыноўнікі згадзіліся і ўсталявалі свой камень з надпісам: «Месца самаспалення мірных жыхароў г. Мазыра ў 1941 годзе». І нічога больш. Верагодна, яны нават слова «яўрэй» вымаўляюць шэптам, каб ніхто не пачуў.

Ізраільскія палітыкі і грамадскія дзеячы працягвалі бамбардзіраваць зваротамі беларускія адміністрацыі ўсіх узроўняў. Унук Ніселя Гутмана Якаў прыязджаў у Беларусь і хадзіў па кабінетах. Запісваўся на прыём, гадзінамі сядзеў у чаканні пад касымі позіркамі дзяржаўных сакратаркоў, гаварыў цярпліва і зразумела. І ў 2011 годзе на тым месцы нарэшце з'явілася мемарыяльная шыльда з надпісамі на двух мовах — беларускай і іўрыце. Там было напісана: «На гэтым месцы ў час Вялікай Айчыннай вайны восенню 1941 года ўхнесліся ў нябёсы душы мазырскіх габрэяў, якія загінулі ў самаспаленні. Яны не скарыліся перад нацыстамі і пайшлі з жыцця вольнымі людзьмі. Вечная ім памяць…».

Мазырскія яўрэі пражылі ў акупацыі дзевяць дзён. Героі Масады ўтрымлівалі крэпасць тры гады. Унук Ніселя Гутмана змагаўся за памятны знак на месцы трагедыі 16 гадоў — з 1995 года. Але невядома, колькі яшчэ спатрэбіцца часу і барацьбы з глухой сцяной, каб усе месцы, дзе знішчалі беларускіх яўрэяў, былі пазначаныя хоць бы камянямі з надпісам.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]