«На месцы Расіі могуць з’явіцца каля 20 краін»

Эксперты назвалі магчымыя сцэнары распаду РФ пасля паразы ў вайне супраць Украіны.

Патэнцыйная параза ў вайне супраць Украіны скончыцца распадам Расіі. Так гучыць шэраг прагнозаў, у якіх прыводзяцца гістарычныя перадумовы і верагодныя сцэнары пераходу шматнацыянальнай РФ (па частках) у склад іншых краін і ў самастойныя дзяржавы. Большасць звязвае распад РФ з аслабленнем або падзеннем рэжыму нелегітымнага прэзідэнта Уладзіміра Пуціна. Пра тэрытарыяльныя наступствы такога развіцця падзей — у публікацыі «ГОРДОН».

Украіна

Перш за ўсё вынікам перамогі Украіны стане фактычнае вяртанне яе тэрыторый: незаконна ўключаных у склад РФ у выніку так званых рэферэндумаў у Крыме, а таксама Данецкай і Луганскай абласцях у 2014 годзе. Інспіраваныя Крамлём «галасаванні» праходзілі ва ўмовах акупацыі і не прызнаныя нікем, акрамя нешматлікіх краін-сатэлітаў Масквы. Завяршэнне вайны не на карысць РФ паставіць кропку і ў фармальным уключэнні ў яе склад Херсонскай і Запарожскай абласцей, куды акупанты ўвайшлі пасля пачатку паўнамаштабнага ўварвання, але так іх цалкам і не захапілі.

Заснавальнік «ГОРДОН» Дзмітро Гордан летам 2025 года выказваў меркаванне, што вынікам перамогі Украіны стане змяненне Канстытуцыі Украіны для далучэння чатырох прыгранічных рэгіёнаў РФ — Курскай, Белгародскай і Бранскай абласцей, а таксама Краснадарскага краю — да Украіны. За год да гэтага сілы абароны Украіны ўвайшлі ў Курскую вобласць.

Прэзідэнт Украіны Уладзімір Зяленскі пазней заяўляў, што гэта была прэвентыўная мера забеспячэння бяспекі Харкава і Сумаў. «Нам не патрэбная іх тэрыторыя, нам не патрэбныя іх землі, нам не патрэбныя іх людзі. Мы хочам проста жыць спакойна ў сябе дома без вайны», — указаў кіраўнік дзяржавы.

Японія і Кітай

Распад РФ можа прывесці да вырашэння двух тэрытарыяльных спрэчак на яе ўсходніх межах. Першая — з Японіяй за астравы Ітуруп, Кунашыр, Шыкатан і архіпелаг Хабамай, якія ў 1945 годзе СССР заняў падчас Другой сусветнай вайны. Мірную дамову Масква і Токіа так і не заключылі, а ў Сан-Францыскім мірным дагаворы 1951 года Японія адмовілася ад правоў на Курылы, але не ўказала, на чыю карысць. Хоць група астравоў знаходзіцца пад фактычным кантролем РФ, Японія афіцыйна называе іх сваімі «Паўночнымі тэрыторыямі», што знаходзяцца пад незаконнай акупацыяй.

«Я думаю, што Расія ў той ці іншай форме будзе аслабляцца і прыходзіць у заняпад. І ў гэтых умовах абавязкова з’явіцца шанец адваяваць Паўночныя тэрыторыі», — заяўляла ў эфіры FNN прадстаўніца нацыянал-кансерватараў, публіцыстка Ёсіко Сакураі.

Кітай можа скарыстацца аслабленнем Расіі, як мінімум, каб вярнуць востраў Тарабараў і частку вострава Вялікі Усурыскі на рацэ Амур. Паводле дамоў XIX стагоддзя мяжа ў асноўным была праведзена па фарватары рэк, што ў XX стагоддзі прывяло да памежных канфліктаў. У 2004–2005 гадах краіны падпісалі пагадненне, падзяліўшы спрэчныя рачныя тэрыторыі прыкладна папалам.

Падчас візіту ў ФРГ старшыні КНР Сі Цзіньпіна ў 2014 годзе тагачасная федэральная канцлерка Ангела Меркель падарыла яму «першую дакладную карту Кітая», складзеную ў Германіі ў 1735 годзе. Паводле Die Welt, на ёй як кітайскія пазначаны расійскі Далёкі Усход, Тыва, значная частка Сібіры і Паўднёва-Кітайскае мора.

Як можа падзяліцца РФ

Па ацэнках гісторыка і даследчыка ўкраінскага супраціву Грыгорыя Рыя, на месцы былой Расіі могуць узнікнуць каля 20 краін, паводле прыкладу таго, як у 1917–1918 гадах распад Расійскай імперыі прывёў да вяртання незалежнасці Украіне, Фінляндыі, дзяржавам Балтыі і да стварэння кароткатэрміновых праектаў — Кубанскай і Сібірскай рэспублік. Atlantic Council (ЗША) апісвае пяць магчымых сцэнароў расійскай будучыні, і самым радыкальным з іх з’яўляецца менавіта дзяржаўная фрагментацыя.

Аўтары падкрэсліваюць, што ў каланізаваных Масквой рэспубліках — Чачэніі, Татарстане, Якутыі і іншых — спробы дамагчыся суверэнітэту ўжо прадпрымаліся на пачатку 1990-х гадоў, і ўсе яны былі падаўленыя адраджэннем імперыялізму. Але гэтыя намаганні не зніклі — яны толькі прыглушаныя, лічаць аналітыкі.

«Краіна, якая, як лічылася, была аб’яднаная пад цвёрдай рукой Масквы, раптам пачне расколвацца і распадацца, разрываемая па этнанацыянальных лініях — як і іншыя імперыі да яе, апынуўшыся паміж калонізатарам і калонізаванымі. Хаос імкліва ахопіць краіну, якая распадаецца на сумесь анархіі, тэрытарыяльнай фрагментацыі і гвалту, не пакідаючы ніводнага рэгіёна і ніводнай сям’і, якіх бы гэта не закранула», — прагназуе эксперт Atlantic Council Кейсі Мішэл.

Прынцып першы: этнанацыянальны

Расія — шматнацыянальная краіна, дзе больш за 190 народаў жывуць ва ўмовах этнічнай асіметрыі ўлады. Менавіта этнанацыянальны прынцып з’яўляецца найбольш абмяркоўванай мадэллю распаду, указвае прафесар паліталогіі Рутгерскага ўніверсітэта (ЗША) Аляксандр Матыль. У выпадку аслаблення цэнтра такія рэгіёны, як Бурація, Татарстан, Башкартастан, Дагестан, Чачэнія, Інгушэція і, магчыма, Якутыя, могуць пачаць патрабаваць большай аўтаноміі або незалежнасці — і гэта стане пачаткам канца, лічыць адзін з вядучых сусветных спецыялістаў па распадзе імперый.

Ён параўноўвае сітуацыю з падзеямі познясавецкага перыяду, калі слабеючы цэнтр быў уцягнуты ў барацьбу паміж элітамі, а нарастаючы хаос падштурхнуў нерускія рэспублікі да аддзялення. Іх выжыванне і дабрабыт больш не мог гарантаваць цэнтральны ўрад, таму ім даводзілася дзейнічаць самастойна, кажа Матыль.

Рый лічыць Чачэнію патэнцыйным спускавым кручком «эфекту даміно» ў РФ — у чачэнцаў ёсць гісторыя барацьбы за прызнанне, а таксама вялікая і ўплывовая дыяспара. Татарстан, у сваю чаргу, з’яўляецца эканамічна самадастатковым рэгіёнам. Акрамя таго, у 1992 годзе яго жыхары прагаласавалі на рэферэндуме за поўны суверэнітэт як суб’ект міжнароднага права. Сёння ў Татарстане ідзе актыўны рух за адраджэнне нацыянальнай ідэнтычнасці і мовы. Акрамя таго, у рэгіёне існуе гістарычная традыцыя аб’яднання ў 1918 годзе цюркскіх і фінска-ўгорскіх народаў Паволжа ў дзяржаву Ідэль-Урал, нагадвае Atlantic Council.

Дагестан і Башкартастан даюць аб сабе знаць пратэстамі і сепаратысцкімі настроямі. У верасні 2024 года Кірыло Буданаў, які тады ўзначальваў Галоўнае ўпраўленне разведкі Мінабароны Украіны, паведаміў, што з перахопленых даных вядома пра сепаратысцкія рухі ў рэгіёнах, дзе іх ніхто не чакаў, у тым ліку пра нацыяналістычны рух «Смаляндыя» ў Смаленскай вобласці.

Прынцып другі: рэгіянальны

Другі сцэнар распаду РФ прадугледжвае бунт геаграфічна аддаленых і эканамічна знясіленых рэгіёнаў. Сібір і Далёкі Усход — гэта амаль 13 млн км², асноўныя рэсурсы якіх пераразмяркоўваюцца на карысць Масквы. У Atlantic Council адзначаюць, што якутскае кіраўніцтва на пачатку 1990-х гадоў атрымала ад Масквы абяцанні самакіравання — ад кантролю над мясцовымі даходамі да фармавання ўласнай арміі, — якія так і не былі выкананыя. Менавіта ў Якутыі, паводле меркавання экспертаў, магчымы, напрыклад, захоп нафтагазавай інфраструктуры з патрабаваннем вярнуць даходы мясцоваму насельніцтву.

Магчымасць рэгіянальнага распаду ўзмацняецца і эканомікай вайны. Згодна з даследаваннем Foreign Policy Research Institute (ЗША), у 2025 годзе дзяржаўны доўг Расіі вырас прыкладна на 21%, то бок больш як на €65 млрд. Пры гэтым большасць рэгіёнаў маюць дэфіцытныя бюджэты, нясуць непрапарцыйную нагрузку па мабілізацыі і таму з’яўляюцца першымі кандыдатамі на палітычны бунт.

Прынцып трэці: посткаланіяльны

Менавіта яго лічаць самым верагодным у экспертнай супольнасці. «Расійская Федэрацыя дэ-факта з’яўляецца каланіяльнай імперыяй. Кожная каланіяльная імперыя рана ці позна распалася», — кажа прэзідэнт Пан’еўрапейскага руху Аўстрыі Райнхард Клюцэк. Ён заклікае Еўропу не паўтарыць памылку 1989–1991 гадоў, калі са страху перад крывавым распадам Захад доўга падтрымліваў былога прэзідэнта Сербіі і Саюзнай Рэспублікі Югаславія Слабадана Мілошавіча, але гэта ўсё роўна прывяло да ўтварэння некалькіх краін на Балканах, прычым з крывапраліццем.

«Расія значна буйнейшая па маштабах, чым Югаславія. Мы не можам быць зацікаўленыя ў крывавым развязанні. Але мы павінны быць гатовыя, калі яно адбудзецца», — канстатаваў Клюцэк.

Буданаў наўпрост заяўляў: «На тэрыторыі РФ павінны ўзнікнуць некалькі рэгіянальных нацыянальных дзяржаў, кожная з якіх будзе клапаціцца пра дабрабыт свайго народа. Тады Украіна, Еўропа і ўвесь свет адчуюць сябе ў большай бяспецы». Atlantic Council праводзіць паралелі з гісторыяй іншых еўрапейскіх імперый: у XX стагоддзі асобныя дзяржавы выйшлі з-пад метраполіі Вялікабрытаніі, Францыі і Партугаліі. Той жа постімперскі шлях давядзецца прайсці Расіі, лічаць аналітыкі.

Рызыкі: ядзерная зброя і гуманітарная катастрофа

У Atlantic Council падкрэсліваюць: РФ застаецца ўладальніцай, імаверна, найбуйнейшага ў свеце ядзернага арсеналу. І пры яе распадзе хоць бы частковага падзелу, як гэта адбылося пры СССР, не будзе. На сёння гэта галоўны аргумент, які называюць эксперты супраць «паспешлівага садзейнічання» дэфрагментацыі расійскай дзяржавы пры поўным разуменні яе гістарычнай непазбежнасці.

Кевор Асканян з Эксетэрскага ўніверсітэта (Вялікабрытанія) папярэджвае, што некантраляваная дэзынтэграцыя расійскай дзяржавы таксама пагражае «няўяўнай гуманітарнай катастрофай» і рызыкай паўтарэння гвалту і генацыду, як у Асманскай імперыі або былой Югаславіі.

«У імперый, што падаюць, ёсць схільнасць прыціскаць сваёй вагой меншыя народы, і імкненне дамагчыся расчлянення РФ можа прывесці менавіта да такога выніку... Калі чарговыя падзеі прымусяць Маскву заняцца самаўсведамленнем, задачай Захаду і саміх ацверазелых расіян стане накіраваць гэты працэс у патрэбнае рэчышча, да постімперскага светапогляду, не падпальваючы пры гэтым усю Еўразію. Няўдача ва Украіне цалкам можа закласці аснову для такога пераасэнсавання расійскіх прэтэнзій на выключнасць і іх ператварэння ў нешта, што больш адпавядае рэаліям посткаланіяльнай эпохі», — лічыць ён.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]