Што адбудзецца пасля звяржэння Лукашэнкі?

Змены ў Беларусі забяспечаць бяспеку ўсяго рэгіёна.

Вядомы амерыканскі пісьменнік Юрый Фельштынскі, аўтар кнігі пра сучасную беларускую гісторыю «Беларусь Наталлі Радзінай. Журналістка супраць дыктатара», даў інтэрв'ю польскаму выданню niezalezna.pl.

Юрый Фельштынскі ўпэўнены, што адсутнасць цікавасці Еўропы і астатняга свету да Беларусі — гістарычнае непаразуменне, а ўступленне нашай краіны ў ЕС і НАТА забяспечыць бяспеку ўсяго рэгіёна. Сайт Charter97.org публікуе пераклад інтэрв'ю з польскай мовы.

— Вы гадамі займаліся гісторыяй Расіі, яе спецслужбаў. А на пачатку гэтага года выйшла ваша новая кніга, прысвечаная Беларусі і заснаваная на досведзе беларускай апазіцыі. З чым звязаны ваш інтарэс да гэтай тэматыкі? І ці ёсць ва ўсім гэтым след спецслужбаў? У чым, на вашу думку, актуальнасць гэтай кнігі?

— Не трэба быць вялікім стратэгам, каб разумець, што ў сучасным свеце Беларусь з'яўляецца ключом да бяспекі Еўропы. На ўсходзе яна мяжуе з Украінай. На захадзе — з Літвой і Польшчай. Перад уварваннем ва Украіну ў лютым 2022 года Расія выкарыстоўвала Беларусь як найважнейшы плацдарм для падрыхтоўкі свайго наступу, а атака на Кіеў з тэрыторыі Беларусі стала напрамкам галоўнага ўдару расійскай арміі. Меркавалася, што маланкавы захоп Кіева прывядзе да капітуляцыі Украіны і да вяртання ва Украіну ўрада Віктара Януковіча, а расійскія войскі праз Адэсу змогуць выйсці да межаў Малдовы, дзе ў рэгіёне, які называецца Прыднястроўем, таксама быў даўно створаны Расіяй плацдарм, неабходны для захопу гэтай невялікай рэспублікі, якая да 1991 года, як і Украіна, уваходзіла ў склад СССР.

На наступным этапе расійскае кіраўніцтва планавала выставіць НАТА ультыматум аб выхадзе з альянсу краін Балтыі, пагражаючы ў супрацьным выпадку паўнамаштабным уварваннем. На далейшым этапе НАТА павінны былі пакінуць краіны, што ўступілі туды пасля 1991 года. У гэтым і палягаў план Пуціна па аднаўленні СССР і таго ўплыву, якім карыстаўся Савецкі Саюз у Еўропе.

Але ўсё гэта было магчымым толькі ў тым выпадку, калі б Беларусь заставалася плацдармам для магчымай агрэсіі супраць Украіны і астатняй Еўропы. Страціўшы кантроль над Беларуссю, Расія ўжо не змагла б ні пагражаць Еўропе, ні ўварвацца ў яе.

Адсутнасць цікавасці Еўропы і астатняга свету да незалежнай Беларусі варта лічыць трагічным гістарычным непаразуменнем. У снежні 1991 года разам з Расіяй і Украінай Беларусь падпісала Белавежскія пагадненні, якія афіцыйна спынілі існаванне СССР. Але на першых пасля распаду СССР прэзідэнцкіх выбарах у Беларусі да ўлады прыйшоў прарасійскі палітык Лукашэнка, які застаўся кіраваць гэтай краінай назаўсёды як дыктатар.

Апазіцыйны антылукашэнкаўскі рух у Беларусі пачаўся ўжо ў 1995 годзе. Ён жорстка падаўляўся ўладамі, якія забівалі канкурэнтаў Лукашэнкі за ўладу і крытыкаў яго рэжыму, пакінулі ў сіле смяротнае пакаранне, ад якога адмовілася не толькі Еўропа, але і Расія (з 1996 года), удаваліся да масавых арыштаў і зняволення апазіцыянераў і пакінулі ў Беларусі старое савецкае КДБ недатыкальным і нават не перайменаваным.

Масавыя пратэсты, што пачаліся ў Беларусі ў жніўні 2020 года пасля таго, як прайграўшы выбары Лукашэнка абвясціў сябе іх пераможцам, працягваліся некалькі месяцаў. Па сутнасці, гэта была рэвалюцыя, задушаная Лукашэнкам з неверагоднай жорсткасцю. І ўвесь гэты час Еўропа і ЗША назіралі за тым, што адбываецца, не аказваючы пратэстоўцам рэальнай дапамогі.

Не дзіўна, што рэвалюцыя была задушаная. Апазіцыя была разгромленая. Лукашэнка застаўся пры ўладзе і аддаў сваю краіну ў распараджэнне Пуціна, дазволіўшы сканцэнтраваць у Беларусі расійскія войскі, неабходныя для ўварвання ва Украіну.

Разгром пратэснага руху 2020 года, якому не дапамаглі ні Украіна, ні Польшча, ні Літва, што мяжуюць з Беларуссю, стаў першапрычынай пачатку паўнамаштабнай вайны ва Украіне ў лютым 2022 года.

— Галоўная гераіня вашай кнігі — журналістка Наталля Радзіна. Чаму яна, а не, скажам, Святлана Ціханоўская, якая, дарэчы, у лютым пераехала са сваім офісам з Вільні ў Варшаву.

— Калі я пішу кнігі, прысвечаныя складаным праблемам, што выходзяць за межы чыстай гісторыі, я вельмі часта абапіраюся на дапамогу сваіх сааўтараў, якія дапамагаюць мне разабрацца ў тэме. «ФСБ падрывае Расію», «Карпарацыя», «Трэцяя сусветная: бітва за Украіну», «Ад Чырвонага тэрору да тэрарыстычнай дзяржавы» — усе гэтыя кнігі былі напісаныя дзякуючы дапамозе маіх сааўтараў.

Беларусь я спрабаваў зразумець праз жыццё беларускага палітыка. Такі быў у мяне задум: паказаць Беларусь праз жыццё аднаго канкрэтнага чалавека. Вы слушна задалі пытанне пра Святлану Ціханоўскую, бо я паехаў менавіта да яе. Я сустрэўся ў Вільні з ёй і членамі яе каманды; пасля пераляцеў у Вашынгтон, таму што некалькі членаў яе каманды былі тады ў Вашынгтоне. Але Ціханоўская не зрабіла на мяне ўражання, і, падаецца, гэта было ўзаемна. Ніякага энтузіязму з яе боку я не ўбачыў.

Гэта было яшчэ да таго, як мне стала вядома, што перад ад'ездам з Беларусі Ціханоўская ўзяла ў Лукашэнкі 15 тысяч долараў. Калі б я ведаў пра гэта раней, сустракацца з Ціханоўскай я б не стаў.

Наступнай у спісе была Наталля Радзіна. Мы былі знаёмыя колькі гадоў. Наталля час ад часу брала ў мяне інтэрв'ю для свайго сайта «Хартыя’97». Але канчатковае рашэнне напісаць пра Беларусь праз жыццё Наталлі Радзінай я прыняў пасля таго, як у лютым 2024 года мы апынуліся ўдзельнікамі адной панэлі на Форуме свабоднай Расіі ў Вільні, а затым яшчэ і прэзентацыі ў Варшаве зборніка артыкулаў «Беларусь у НАТА», адным з аўтараў якога быў я. Гэтыя дзве падзеі ўсё і вызначылі. Я зразумеў, што змагу распавесці пра сучасную Беларусь — яе гісторыю, значэнне, праблемы і перспектывы — праз жыццё Наталлі Радзінай. Спадзяюся, што мне гэта ўдалося.

— Паводле даных польскага міграцыйнага партала, на студзень 2026 г. у Польшчы пражывала каля 141 тыс. беларусаў з дазволам на знаходжанне. У перыяд з 2020 па 2025 год гэтая лічба павялічылася ў дзесяць разоў. А калі параўнаць з пачаткам 2016 года, то больш як у 30 разоў (тады ў Польшчы пражывала каля 4 500 грамадзян Беларусі з відам на жыхарства). Польшча дзесяцігоддзямі з'яўляецца домам для многіх беларускіх апазіцыянераў. Як гісторык, якія вы бачыце магчымыя плюсы, а таксама мінусы ўсё большай плыні беларусаў у Польшчу?

— Статыстыка эміграцыі беларусаў — і Польшча не адзіная краіна, у якую беларусы бягуць — сведчыць пра непрыманне беларусамі рэжыму Лукашэнкі. Я спрабаваў паказаць у сваёй кнізе, што беларусы ніколі не лічылі сябе другасным прыдаткам Расіі, а арыентаваліся на тую Еўропу, да якой належалі Польшча і Літва. Гэты шлях адкрыты для Беларусі і сёння — праз уступленне ў ЕС і НАТА. Перашкодай з'яўляюцца Лукашэнка і Пуцін.

Але гэта часовыя цяжкасці, хоць яны цягнуцца ўжо некалькі дзесяцігоддзяў. Усе дыктатары смяротныя. Лукашэнка з Пуціным не выключэнне. Калі дыктатарскі рэжым Лукашэнкі будзе зрынуты, Беларусь здабудзе свабоду і ўвойдзе ў ЕС, міграцыя насельніцтва перастане быць вымушанай з'явай.

Польшча, што мяжуе з Украінай і Беларуссю, аказалася натуральным прыстанішчам для ўкраінцаў, якія ратуюцца ад расійскай агрэсіі, і беларусаў, што ўцякаюць ад лукашэнкаўскай дыктатуры. Статыстыка гэтых міграцый вельмі прыблізная. Да паўтара мільёна ўкраінцаў з'ехалі ў Польшчу, паўтара–два мільёны палякаў жывуць і працуюць за мяжой. На гэтым фоне 140 тысяч беларусаў не моцна змяняюць дэмаграфію краіны. Гасціннасць да суседзяў, што апынуліся ў безвыходным становішчы, — якасць высакародная і, як правіла, узаемавыгадная.

— Ваша кніга выйшла на трох мовах — беларускай, рускай і ўкраінскай. Ці будзе яна таксама на польскай? І чаму?

— Я вельмі спадзяюся, што мая кніга выйдзе па-польску, найперш таму, што гісторыя Беларусі непарыўна звязаная з польскай і павінна быць цікавай польскаму чытачу. У цяперашняй сітуацыі, калі Расія развязала вайну ва Украіне і пагражае агульнаеўрапейскаму міру, усведамленне стратэгічнай важнасці Беларусі — чаму будзе садзейнічаць публікацыя гэтай кнігі — з'яўляецца складнікам абароннай палітыкі дзяржаў Усходняй Еўропы. Змена рэжыму ў Беларусі, уступленне Беларусі ў ЕС і НАТА, назаўсёды абароняць Польшчу ад расійскага ўварвання, у той час як Беларусь, якую Расія выкарыстоўвае як плацдарм для канцэнтрацыі войскаў і ўварвання да суседзяў, уяўляе пагрозу ў тым ліку і для Польшчы.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]