Леанід Кучма: Савецкі Саюз прайграў ЗША месяцовую гонку, нават па-сапраўднаму ў яе не ўступіўшы

Палітык і канструктар — пра касмічныя гонкі, Украіну і перспектывы.

Сёння людзі зноў ляцяць да Месяца. Гэта адбываецца ўпершыню за больш чым паўстагоддзя.

Фактам ICTV удалося паразмаўляць з Леанідам Данілавічам Кучмам — другім прэзідэнтам Украіны, а задоўга да таго — канструктарам праграмы пілотаванага палёту на Месяц.

— У чым палягаў ваш удзел у праекце пілотаванага палёту на Месяц?

— З 1964 года я працаваў вядучым канструктарам так званага Блока Е — унікальнай рухальнай устаноўкі, якая павінна была даставіць на паверхню Месяца савецкага касманаўта. Толькі аднаго, у адрозненне ад амерыканскай праграмы «Апалон», дзе на Месяц высаджваліся па два астранаўты.

Пасадачны месяцовы модуль распрацоўвала КБ «Южное», а вырабляў «Южмаш». Наш Блок Е павінен быў адстыкавацца ад асноўнага карабля, які круціўся б вакол Месяца, здзейсніць пасадку, а пасля выканання праграмы знаходжання касманаўта на месяцовай паверхні вярнуць яго на асноўны карабель.

Але нічога з гэтага так і не атрымалася. Савецкі Саюз прайграў ЗША месяцовую гонку, нават па-сапраўднаму ў яе не ўступіўшы.

— Чаму?

— Няўдалай аказалася асноўная ракета савецкага месяцовага праекта — Н-1, якая распрацоўвалася ў падмаскоўным КБ Каралёва.

На мой погляд, гэты носьбіт ад самага пачатку быў асуджаны на няўдачу. У яго не было дастаткова магутнага галоўнага рухавіка. Аднак, напрыклад, толькі на першай ступені іх стаяла ажно 30 штук, пераважна размешчаных па крузе.

Адмова любога з іх патрабавала неадкладнага адключэння «блізнюка»-рухавіка па дыяметры, каб ракета не адхілілася ад курсу. Можаце сабе ўявіць, якую прастору для збояў гэта адкрывала.

Н-1 стартавала чатыры разы, і ўсе запуски скончыліся няўдала. Ні разу не дайшло нават да аддзялення першай ступені. А вось наш дняпрапятроўскі пасадачны модуль Блок Е быў цалкам гатовы да экспедыцыі на Месяц.

Ён нават прайшоў тры арбітальныя выпрабаванні, і ўсе яны прайшлі бездакорна. Украіна сваю частку савецкай месяцовай праграмы выканала на «выдатна», і не наша віна, што яна так і не здзейснілася.

Калі ў апошнія гады перад вялікай вайной я наведваў наш дніпроўскі ракетна-касмічны цэнтр «Южмаш» – КБ «Южное», я заўсёды спыняўся каля Блока Е, які быў усталяваны як памятка ў вестыбюлі адной з пабудоў. І кожны раз у мяне ўзнікалі змешаныя пачуцці гонару і смутку.

Бо першы чалавек мог ступіць на паверхню Месяца з борта ўкраінскага касмічнага апарата. На жаль, гэтага не адбылося. І, на жаль, падысці да срэбрыстага шара Блока Е я таксама ўжо не змагу. Ён быў знішчаны падчас адной з варварскіх ракетных атак, якія Расія абрушвала на наш дніпроўскі «касмічны гарадок».

Калі я даведаўся пра гэта, я ўбачыў у гэтым чорную іронію гісторыі: быццам, не здолеўшы калісьці выканаць сваё «месяцовае заданне», Масква адпомсціла Украіне, якая здолела выканаць сваё. Адпомсціла, проста знішчыўшы доказ нашага поспеху.

— Ці адрозніваецца цяперашні этап «месяцовага штурму» ад таго, што было ў ХХ стагоддзі?

— Кардынальна адрозніваецца. Нават гэты першы палёт «Артэміды-2» адбываецца зусім не так, як лёталі на Месяц амерыканцы больш чым паўстагоддзя таму.

Дарэчы, я сказаў «амерыканцы», але ўсе астранаўты NASA ляталі на Месяц па так званай трасе Кандрацюка — складной арбітальнай схеме, упершыню прапанаванай амаль сто гадоў таму нашым зямляком, украінцам Юрыем Кандрацюком-Шаргеем.

Дык вось, сёння астранаўты «Артэміды-2» ляцелі нават не да Месяца, а далёка за Месяц. І гравітацыйны манеўр, які выканаў іх карабель, увогуле не падобны да палётаў «Апалонаў».

Яшчэ меней іх нагадвае ідэя Ілона Маска саджаць на Месяц не пасадачны модуль, а непасрэдна сам асноўны карабель. Не ведаю, ці рэалізавальная гэтая ідэя тэхнічна. Пабачым. Скажу толькі, што пры такой схеме наш Блок Е аказаўся б наогул не патрэбны.

Я мог бы назваць яшчэ дзясяткі адрозненняў дзвюх эпох асваення Месяца, але абмежуюся толькі двума. Першае — гэта склад удзельнікаў «месяцовай гонкі».

Калі я працаваў «на Месяц», толькі дзве краіны мелі амбіцыі і шанцы яго падпарадкаваць — Злучаныя Штаты і СССР. Сёння ўдзельнікаў гэтага спаборніцтва зноў двое, і адзін з іх зноў ЗША. А вось другі — зусім не Расія.

Калі б 60 гадоў таму хто-небудзь сказаў мне, што адзіным рэальным супернікам Амерыкі ў пілотаванай месяцовай праграме стане Кітай, я б здзівіўся. Але ж сёння гэта так. А ў Масквы цяпер ніякіх шанцаў. І не ў апошнюю чаргу — з-за той вар'яцкай вайны, якую яна вядзе супраць нас, спальваючы не толькі свае рэсурсы і чалавечы патэнцыял, але і свае перспектывы і будучыню.

І другое кардынальнае адрозненне — вада. У мае часы ўсе былі ўпэўненыя, што вады на Месяцы не можа быць нават тэарэтычна.

Але сёння мы ведаем, што там ёсць велізарныя запасы воднага лёду. То бок патэнцыйная крыніца і пітной вады, і вадароднага паліва.

І гэта дазваляе зусім інакш распрацоўваць стратэгію доўгатэрміновага асваення Месяца. Я б нават сказаў, яго абжывання.

— А навошта нам Месяц? Ці вартыя намаганні па асваенні Месяца тых велізарных сродкаў, якія на іх трацяцца, і тых рызыкаў, якім падвяргаюцца астранаўты?

— З пункту гледжання будучыні чалавецтва — безумоўна, так. Месяц — гэта ў прамым сэнсе іншы свет. Там прынцыпова іншыя фізічныя ўмовы, якія адкрываюць прынцыпова іншыя магчымасці, уявіць якія мы цяпер проста не можам.

На Месяцы можа быць створаная іншая, літаральна пазаземная эканоміка, заснаваная як на ўнікальнасці месяцовых планетных адметнасцяў (адсутнасць атмасферы, меншая сіла цяжару, прамое сонечнае выпраменьванне і г.д.), так і на ўнікальнасці прыродных месяцовых рэсурсаў і карысных выкапняў.

Урэшце, калі глядзець у перспектыве, Месяц павінен стаць для зямлян першым сапраўдным касмадромам. Запуск караблёў у далёкі космас з паверхні або з арбіты Месяца на парадак таннейшы і больш перспектыўны, чым гэта можна рабіць у зямных умовах.

Калі калі-небудзь чалавецтва пачне рухацца да далёкіх планет, я амаль упэўнены, што гэты рух пачнецца не з Зямлі, а з Месяца.

— Ці можа і ці павінна Украіна думаць пра асваенне Месяца?

— Баюся, што тут мне давядзецца цалкам змяніць інтанацыю. Адно — з аптымізмам гаварыць пра далёкую будучыню чалавецтва. Зусім іншае — рэальна ацэньваць магчымасці і патрэбы сваёй краіны, якая вядзе страшную вайну за выжыванне.

Скажу так: нават калі б у Украіны былі сродкі і геапалітычная стабільнасць (а відавочна, што ні першага, ні другога ў нас няма), якія дазвалялі б ёй будаваць нейкія месяцовыя планы, я сёння ўсё роўна сказаў бы «не». І паўтарыў бы тое, пра што кажу яшчэ з 2014 года: усе рэсурсы, якія Украіна можа накіраваць на ракетна-касмічную галіну, павінны працаваць на стварэнне зброі для нашых сіл абароны (у першую чаргу, вядома, балістычнай).

Сёння нам трэба вытрымаць і засцерагчыся. Нам трэба стварыць засцерагальнікі супраць агрэсіі нашага ворага ў будучыні. Нам трэба пабудаваць жалезабетонную рэальнасць, перш чым мы зможам дазволіць сабе мары пра нешта светлае і далёкае.

А вось калі вытрымаем, калі створым, калі пабудуем — тады чаму б і не? Я ўпэўнены, што ў не вельмі далёкай будучыні ўласную месяцовую праграму будзе распрацоўваць Еўропа. І я ўпэўнены, што свой важкі ўнёсак у яе зможа зрабіць Украіна — краіна з магутнымі касмічнымі традыцыямі і чалец Еўрапейскага Саюза.

Сёння такое гучыць не надта рэалістычна. Але калі ўжо марыць — дык марыць, я б сказаў, комплексна.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]