Быў месяц май

Памяць — гэта зброя, якую нельга выпускаць з рук.

Але тады нам здавалася, што пасля лістапада ўжо нічога страшнейшага быць не можа. Забойства Рамана Бандарэнкі у лістападзе 2020 года — гэта, думалі мы, і ёсць найжахлівейшая дата, якая ў нашым мартыролагу назаўжды застанецца пазначаная самым тлустым чорным шрыфтам. Але потым наступіў май.

Месяц, калі ў арэоле ўсеагульнага квітнення і ў думках пра надыходзячае лета не можа быць ніякіх кепскіх прадчуванняў. Тым больш — трагедый. Але 21 мая 2021 года ў Шклоўскай калоніі памёр Вітольд Ашурак — актывіст з тварам мушкецёра, чалавек, які ставіў крыжы на месцах пахавання паўстанцаў 1863 года, патрыёт і смяльчак. Цяпер кожная гадавіна яго смерці — гэта Дзень палітвязня. Дзень памяці, дзень салідарнасці, дзень смутку і надзеі.

А 26 мая, праз пяць дзён пасля гібелі Вітольда, у тым горкім годзе здарылася яшчэ адна трагедыя, пра якую многія не памятаюць (нікога не асуджаю — паспрабуй запомніць усё і ўсіх, калі прозвішчаў рэпрэсаваных становіцца больш, чым можа змясціць любы тэлефонны даведнік). На гэтым тыдні — пяць гадоў з таго моманту, калі 18-гадовы Дзмітрый Стахоўскі звёў рахункі з жыццём, выкінуўшыся з 16-га паверха.

18 гадоў яму споўнілася 31 студзеня 2021 года. А на жнівеньскія пратэсты ён хадзіў яшчэ непаўналетнім. Блізкіх у Дзмітрыя не было: ён быў сіратой, жыў у інтэрнаце, вучыўся ў каледжы лёгкай прамысловасці. Не ведаю, з кім ён хадзіў на маршы — з сябрамі, з суседзямі па інтэрнаце ці адзін. Але, як пасля высветлілі праваабаронцы, менавіта супрацоўнікі таго інтэрната, дзе жыў Дзіма, данеслі «куды трэба», што ён актыўны ўдзельнік пратэстаў. Так юнак стаў падазраваным па справе аб масавых беспарадках.

25 мая 2021 года яго выклікалі на допыт у Следчы камітэт. Той жа ноччу ён выкінуўся з 16-га паверха. Можна толькі здагадвацца, што казалі і чым палохалі Дзіму на допыце. Мы ведаем, як гэта бывае. Ведаем, што гавораць у такіх выпадках хадзячыя недаразуменні ў пагонах. Ведаем, наколькі безабаронныя людзі, за якіх няма каму не толькі заступіцца, але і проста — перажываць, хвалявацца, пісаць паведамленні «дзе ты? Я хвалююся». Кожны з нас можа змадэляваць ход допыту: мы табе, сука, жыццё зломім, ты з турмы не выйдзеш, а калі і выйдзеш, то пад плот, месца табе ўжо нідзе не будзе.

Можа, калі б гэта крымінальная справа, прыцягненне ў якасці падазраванага, допыт і пагрозы адбыліся раней, у жніўні або верасні, Дзмітрый быў бы жывы. Тады выратаваннем для кожнага чалавека, якому пагражалі, станавіўся чарговы марш — тысячы аднадумцаў, адчуванне пляча і локця побач, надзейная счэпка. Там ніхто не адчуваў сябе самотным. А ў маі ўсё стала інакш. Менавіта ў маі — не ў красавіку, не ў чэрвені, не ў якім іншым месяцы.

Успомніце той май. Беларускія рэпрэсіі якраз тады пачалі параўноўваць з «вялікім тэррорам» 1937 года. Па ўсёй краіне, ва ўсіх гарадскіх і раённых судах ішлі палітычныя працэсы. З залы суда ніхто не выходзіў — усім давалі тэрміны. 18 мая разграмілі папулярны партал TUT.BY, 21 мая ў калоніі загінуў Вітольд Ашурак, а 24 мая рэжым не паленаваўся перахапіць з дапамогай знішчальнікаў цэлы самалёт Ryanair, каб арыштаваць двух чалавек. Здавалася, што надыходзіць не проста чорная паласа, а апакаліпсіс у асобна ўзятай краіне. І на гэтым фоне Дзіму Стахоўскага абвяшчаюць падазраваным па справе аб масавых беспарадках і пагражаюць. У яго не было мамы, якая магла б абняць і сказаць: «Мой залаты, усё будзе добра». У яго не было апоры. Не ведаю, пра што ён думаў перад апошнім скачком, стоячы на балконе 16-га паверха. Але ў сацыяльнай сетцы перад гэтым скачком Дзіма пакінуў пост, які заканчваўся словамі: «Будзьце крыху дабрэйшыя і ўвогуле. Жывіце на пазітыве».

Пяць гадоў мінула, Дзіма. І мы спрабуем. Усе гэтыя гады мы спрабуем «жыць на пазітыве». Не атрымліваецца. Бо з кожным днём мы становімся злейшыя і адчайнейшыя. Пазітыў — гэта потым, гэта ў будучыні. Спадзяюся, у хуткай. Але не хвалюйся, мы пра цябе не забыліся, як не забыліся пра ўсіх тых, каго забіў рэжым. І калі за іншых ёсць каму адпомсціць — бацькі, жонкі, браты і сёстры, — то за цябе мы будзем помсціць усе разам. Дакладней, не помсціць — проста аднаўляць справядлівасць. Мы памятаем. І памяць — гэта тая зброя, якую ні пры якіх абставінах нельга выпускаць з рук, каб ніхто не застаўся беспакараным.

Ірына Халіп, спецыяльна для Charter97.org

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]