Мінулае як апраўданне сучаснага

Як руйнуюцца імперыі.

Міф пра ўласную ўнікальнасць і выключнасць культывуецца ў мностве краін. Ніхто не ўнёс такога ўкладу ў мастацтва і навуку, як мы. Ніхто так не пакутаваў, як мы, і ніхто не здзяйсняў такіх подзвігаў. Наша краіна — найлепшая з усіх, наша мова — найцудоўнейшая, а нашы жанчыны — найпрыгажэйшыя... і іншыя глупствы. На самой справе мноства краін стаялі перад аднолькавымі праблемамі і пакутавалі ад аднолькавых пытанняў.

Вельмі цікавыя паралелі паміж калісьці вялікай іспанскай імперыяй і калісьці вялікай расійскай (савецкай) імперыяй. Краіны знаходзіліся на супрацьлеглых канцах кантынента, але праблемы ў іх былі падобныя: што рабіць — прызнаць уласную адсталасць ці абвясціць яе сваёй перавагай? Але нацыя дарослее не тады, калі перастае ганарыцца мінулым, а тады, калі перастае выкарыстоўваць мінулае як апраўданне сучаснага.

Іспанія на піку сваёй магутнасці валодала каласальнымі тэрыторыямі як у Еўропе — Нідэрланды, значная частка Італіі, землі Свяшчэннай Рымскай імперыі, так і калоніямі ў Новым Свеце, у Афрыцы, Азіі (Філіпіны) і Акіяніі. Іспанская пяхота лічылася непераможнай, у іспанскую казну ракой цяклі золата і срэбра, што рабіла краіну фінансавым цэнтрам Еўропы. У Іспаніі творылі Сервантэс, Вэласкес, Лопэ дэ Вега і Эль Грэка і г.д.

Потым уся гэтая веліч патроху ветшала і асыпалася. Жахлівым прыніжэннем для нацыі стала параза ў Іспана-амерыканскай вайне (1898). Амерыканцы разбілі іспанцаў у адны вароты. Бітва пры Кавіце — уся іспанская эскадра патопленая, у амерыканцаў 9 параненых. Бітва пры Санцьяга-дэ-Куба — уся іспанская эскадра патопленая, у амерыканцаў 1 забіты і 10 параненых. Паводле Парыжскай дамовы Іспанія пазбавілася Кубы, Пуэрта-Рыка, Гуама і Філіпін. Іспанцы назвалі гэта «Катастрофай». Рэшткі імперыі, што існавала чатырыста гадоў, зніклі за некалькі месяцаў.

І нацыя вырашыла паставіць сабе дыягназ — што з намі адбылося і чаму мы апынуліся ў такой дупе? Калі мы калісьці стварылі велізарную імперыю, чаму цяпер не можам абараніць нават яе рэшткі? Што менавіта пайшло не так — дзяржава, народ, культура, рэлігія, адукацыя ці само наша ўяўленне пра гісторыю?

Лібералы сцвярджалі, што гэта інквізіцыя задушыла ў Іспаніі навуку. Пісьменнік Лукас Мальяда у кнізе «Бяды айчыны» склаў пералік праблем краіны: бедная зямля, кепскае кіраванне, лянота і невуцтва. Філосаф Анхель Ганівет у «Зводзе іспанскіх ідэй» паставіў нацыі дыягназ — абулія (хвароба волі): Іспанія разучылася хацець. Ганівет звёў з жыццём праз некалькі тыдняў пасля падпісання Парыжскай дамовы.

Але пасля гэтага ў Іспаніі ўзнік рух рэгенерацыянізму (адраджэння). Палітык Хаакін Коста выкрываў мясцовую ўладу, якая фальсіфікавала выбары. Ён вылучыў два лозунгі. Першы: «школа і камора» — Іспаніі патрэбныя добрая адукацыя і хлеб, а не мары пра веліч. Другі: «зачыніць на два замкі грабніцу Сіда» — забыць пра гераічнае мінулае і заняцца развіццём краіны. З'явілася «Пакаленне 98-га года» — мноства пісьменнікаў і філосафаў, аб'яднаных адным пытаннем: што такое Іспанія і чаму яна такая?

Напрыклад, Мігель дэ Унамуна, які пачынаў з ідэі пра неабходнасць «еўрапеізаваць Іспанію», прыйшоў да процілеглай канцэпцыі — «іспанізаваць Еўропу». Ён казаў, што няхай іншыя народы займаюцца тэхнікай, а Іспанія дасць свету нешта іншае — духоўнае. Іспанцы павінны вярнуцца да спрадвечнага, традыцыйнага, не сапсаванага чужымі ўплывамі. З ім спрачаўся Хасэ Артэга-і-Гассэт: «Іспанія — гэта праблема, а Еўропа — яе рашэнне». Гэта проста копія нашых спрэчак славянафілаў і заходнікаў.

У 1907 годзе ў Іспаніі стварылі Савет па пашырэнні даследаванняў, які ўзначаліў Санцьяга Рамон-і-Кахаль, лаўрэат Нобелеўскай прэміі 1906 года і заснавальнік нейроннай тэорыі мозгу. Савет накіроўваў маладых вучоных вучыцца за мяжу і ствараў лабараторыі. Кахаль даказваў, што іспанская адсталасць — не лёс і не выключнасць іспанскага нацыянальнага характару, а вынік выхавання, і гэта можна змяніць упартай працай.

Падабенства з Расіяй месцамі ўражвае. У Іспаніі Мальяда і Коста ставілі сваёй краіне бязлітасны дыягназ. У Расіі Чаадаеў у першым «Філасофічным лісце» пісаў, што Расія па-за гісторыяй, яна нічога не дала свету. Мікалай I абвясціў аўтара вар'ятам і ўстанавіў за ім медыцынскі нагляд.

У Іспаніі «еўрапеізатары» спрачаліся з захавальнікамі «іспанскай сутнасці», якія лічылі, што розумам, маўляў, Іспанію не зразумець, што ў яе, быццам, асаблівая стаць, і ў Іспанію можна толькі верыць. У Расіі заходнікі Герцэн, Белінскі, Гранаўскі выступалі супраць Хамякова, Кірэеўскага і Аксаковых.

У Іспаніі Ганівет пісаў пра абулію нацыі. У Расіі былі «Абломаў» Ганчарова і артыкул Дабралюбава «Што такое абломаўшчына?» — той самы дыягназ хваробы волі.

У Іспаніі была масавая хваля самабічавання пасля разгрому ў вайне. У Расіі пасля паразы рэвалюцыі 1905 года выйшаў зборнік «Вяхі»: Бердзяеў, Булгакаў, Струвэ, Франк, Герсэнзон пісалі пра грахі інтэлігенцыі. Маўляў, крызіс краіны немагчыма растлумачыць толькі самадзяржаўем, паліцэйскім гвалтам або няўдалай палітыкай. Чаму інтэлігенцыя, што прэтэндуе на ролю сумлення нацыі, сама можа так моцна памыляцца?

Мігель дэ Унамуна пісаў, што сапраўднае жыццё краіны схавана ў простым народзе, а не ў дзяржаве. Яму падтаквалі славянафілы з іх ідэяй богаабранага народа, духоўнасці і «саборнасці». Дастаеўскі: у Расіі асаблівая місія для ўсяго свету.

У іспанцаў была свая канцэпцыя «іспанскай навукі», у Савецкім Саюзе ў канцы 1940-х пачалася барацьба з касмапалітызмам і бітва за прыярытэт.

А потым у Іспаніі захапіў уладу каудыльё і генералісімус Франсіска Пауліна Эрмэнэгільда Тэодула Франка Бахамондэ. І на 36 гадоў у краіне ўсталяваўся таталітарны дзяржаўны лад.

Дзмітрый Чарнышэў, kasparovru.com

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]