У Беларусі гістарычную капліцу замянілі дзіўным новадзелам

Помнік XIX стагоддзя не змаглі аднавіць у ранейшым выглядзе.

У вёсцы Расла завершыліся будаўнічыя работы на месцы знішчанай каталіцкай капліцы XIX стагоддзя, якая мела статус гісторыка-культурнай каштоўнасці. Замест навуковай рэстаўрацыі ўзведзены новы будынак, які кардынальна адрозніваецца ад гістарычнага арыгінала прапорцыямі і дэталямі.

Вынікі аднаўлення прааналізаваў тэлеграм-канал «Спадчына».

Аб’ём капліцы стаў больш прыземістым: вытягнутыя па вертыкалі прамавугольныя фасады змянілі на гарызантальныя, а вышыня цокальнай часткі павялічылася амаль удвая. З атынкаваных сцен пачалі выпінацца цёмныя валуны, якіх раней не было відаць. Вакол капліцы залілі бетонавую пляцоўку з чужароднага для гістарычнага аб’екта матэрыялу.

Зразумела, што адноўленая з нуля капліца будзе мець крыху ідэалізаваны выгляд, без паўтарэння ўсёй яе гістарычнай крывізны. Але ў Расле не зважалі нават на асноўныя прапорцыі і габарыты.

Будаўнікі цалкам змянілі форму ніш. У аўтэнтычнай пабудове яны былі рознага памеру, з ніжэйшым праёмам з боку дарогі, і мелі лучковыя завяршэнні. Цяпер праёмы зрабілі аднолькавымі і строга прамавугольнымі, устаўшы ў іх аконныя запаўненні з лучковым верхам, які не адпавядае праёму.

Спрошчаны і карніз: з трох гістарычных профіляў пакінулі звычайную прыступку. Над карнізам з’явіўся «лоб», які раней не існаваў, а аўтэнтычны крыж замянілі на новы, большы.

Знішчэнне арыгінальнай прыдарожнай капліцы адбылося 17 кастрычніка 2025 года. Як мы раней пісалі, 25‑гадовы мясцовы жыхар у стане моцнага алкагольнага ап’янення ехаў на аўтамабілі Audi, спяшаючыся забраць дзіця са школы. Калі на дарогу раптам выбеглі гусі, мужчына не справіўся з кіраваннем і ўрэзаўся ў будынак. Удар ператварыў і машыну, і цагляную капліцу ў руіны, сам вадзіцель сур’ёзна не пацярпеў.

Судовае і фінансавае разбіральніцтва аварыі выявіла спецыфіку заканадаўства ў сферы аховы спадчыны. За кіраванне ў нецвярозым стане і ДТЗ мужчына атрымаў пазбаўленне права кіравання транспартнымі сродкамі на пяць гадоў і штраф у памеры 8400 рублёў. Пры гэтым за фізічнае знішчэнне помніка архітэктуры паводле артыкула 20.3 КаАП раённая адміністрацыйная камісія прызначыла яму асобны штраф усяго ў 270 рублёў.

Выдаткі на праектаванне і будаўніцтва новага аб’екта склалі значна большую суму. У ліпені 2026 года з’явілася інфармацыя пра выдзяленне з бюджэту 5 тысяч рублёў на навукова-даследчыя і праектныя работы і яшчэ 27 тысяч — на будаўніцтва. Пракуратура Смаргонскага раёна заяўляла пра намер спагнаць гэтую суму, эквівалентную 11 тысячам долараў, з вінаватага ў аварыі вадзіцеля.

Дзякуючы праектнай дакументацыі з тэндэрных закупак вядома, што выканаўцам аб’екта выступаў Смаргонскі раённы цэнтр па забеспячэнні дзейнасці бюджэтных арганізацый, а распрацоўшчыкам навукова-праектнай дакументацыі — віцебскі архітэктар-рэстаўратар Яўген Калбовіч.

Яшчэ на стадыі праектавання былі закладзены няправільныя прыземістыя прапорцыі і неабгрунтавана высокі цокаль. Аднак дэталі ў праекце яшчэ адпавядалі гістарычнай праўдзе: на чарцяжах прысутнічаюць і правільныя лучковыя праёмы, і складаны карніз з чацвярным валікам.

Але будаўнікі, якія ўзводзілі аб’ект, праігнаравалі нават гэтыя чарцяжы, максімальна спрасціўшы сабе працу. Замест вываду лучковых скляпенняў яны пакінулі прамавугольныя адтуліны, а фігурны карніз замянілі звычайнай прыступкай. Тэхнічны нагляд, які паводле тэндэрнай дакументацыі каштаваў усяго 300 рублёў, заплюшчыў вочы на гэтую самадзейнасць і адхіленні ад праекта.

Прычынай такой якасці стала катастрафічная спешка. Паводле ўмоў закупкі тэндар праводзіўся ў сярэдзіне ліпеня, а здаць гатовы аб’ект патрабавалася ўжо да 31 жніўня 2026 года. Фактычна будаўнікам далі каля паўтара месяца, каб разабраць завалы знішчанай капліцы, заліць новы фундамент, узвесці цагляныя сцены, атынкаваць іх і зрабіць фальцаваны дах.

У афіцыйным дазволе Міністэрства культуры на правядзенне работ катэгарычна забараняліся рашэнні, якія могуць «прывесці да навукова неабгрунтаваных змяненняў архітэктурнага аблічча і страты адметных вартасцяў». Ведамства патрабавала безумоўнага захавання гістарычных памераў, колераў і матэрыялаў, што на практыцы было цалкам праігнаравана.

Усяго на Смаргоншчыне налічваецца 16 падобных каменных прыдарожных капліц XIX стагоддзя, якім прысвоены статус гісторыка-культурных каштоўнасцяў, у тым ліку ў Расле ёсць яшчэ адна, трох’ярусная капліца. Але гэты статус, як відаць, не здольны супрацьстаяць непрафесіяналізму і ператварэнню помнікаў у муляжы.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]