БНБК як дыягназ: чаму беларуская эканамічная мадэль не працуе

Як прыгожа ўсё пачалося.

Сітуацыя з Беларускай нацыянальнай біятэхналагічнай карпарацыяй — наглядная ілюстрацыя неэфектыўнасці беларускай сацыяльна-эканамічнай мадэлі. Ручное кіраванне эканомікай аптымальнае для ўтрымання ўлады. І гэта для Лукашэнкі важней, чым эканамічная эфектыўнасць.

Правал іміджавага праекта

7 красавіка Аляксандр Лукашэнка склікаў нараду, каб вырашыць, што рабіць з Беларускай нацыянальнай біятэхналагічнай карпарацыяй (БНБК). Вось як ён паставіў пытанне: «Што мы будзем рабіць далей?» Пытанне актуальнае. Каб выратаваць правалены праект, трэба склікаць вялізную нараду.

І як прыгожа ўсё пачыналася. Падчас запуску БНБК у лістападзе 2022 года Лукашэнка не пашкадаваў высокапарных слоў, кажучы пра велізарныя перспектывы гэтай навукова-вытворчай карпарацыі. Казалі, што гэты «унікальны», «брэндавы» праект не мае аналагаў «ні ў Еўропе, ні на постсавецкай прасторы», гэта «нацыянальны гонар», «больш, чым космас».

Больш за тое, БНБК атрымала вялікія льготы. Гэта, паводле слоў Лукашэнкі, «льготы па сплаце падаткаў, гарантыі дзяржавы па крэдытах і спецыяльная працэдура адлюстравання валютных ваганняў».

Аднак ад самага пачатку праект выглядаў некалькі дзіўна. Прадпрыемства ўзначальваў былы прэм’ер-міністр Кіргізстану Даніяр Усенаў, завочна прысуджаны на радзіме да 15 гадоў пазбаўлення волі па абвінавачаннях у злоўжыванні ўладай, таму праект асацыюецца з кланам былога прэзідэнта Кіргізстану Курманбека Бакіева, які таксама пражывае ў Беларусі. Усенаў змяніў імя і прозвішча на Данііл Урыцкі і атрымаў беларускае грамадзянства.

Кантрольны пакет акцый належаў прыватным асобам. А кітайскія крэдыты былі ўзятыя пад гарантыі беларускага ўрада. Праз год пасля запуску праекта Лукашэнка быў вымушаны правесці нараду, бо «справы на прадпрыемстве ідуць не зусім паводле плану». Прадпрыемства нацыяналізавалі, але гэта не прывяло да лепшага выніку. І вось новая нарада. Але ў выніку нічога не атрымалася, акрамя стварэння камісіі. Дакладней, «працоўнай групы» ў складзе прэм’ер-міністра Аляксандра Турчына, кіраўніка Акадэміі навук Уладзіміра Караніка і намесніка старшыні Усебеларускага народнага сходу Аляксандра Косінца.

Сітуацыя з БНБК — наглядная ілюстрацыя неэфектыўнасці беларускай сацыяльна-эканамічнай мадэлі. Калі выключыць з разгляду прыродныя рэсурсы — распрацоўку калійных радовішчаў і мадэрнізацыю НПЗ, — то можна сказаць, што ні адзін з дзяржаўных праектаў у сферы эканомікі не спрацаваў. Можна ўзгадаць няўдалыя вынікі інвестыцый у цэментныя заводы, дрэваапрацоўчыя прадпрыемствы, льняныя камбінаты і Светлагорскі цэлюлозна-папяровы камбінат.

У 2013 годзе Лукашэнка зацікавіўся ідэяй мадэрнізацыі прамысловасці і даручыў кожнаму прадпрыемству распрацаваць план мадэрнізацыі, каб хутка «перавярнуць краіну». Аднак гэты грандыёзны праект, як і варта было чакаць, праваліўся, хоць і былі выдаткаваныя велізарныя грошы.

Была таксама ідэя мадэрнізацыі сярэдніх гарадоў. Пачалі з Аршанскага раёна, які спрабавалі зрабіць узорным. Усё скончылася велізарным скандалам, кадравым перапалохам.

Увогуле, пытанне пра ўзорныя праекты, якія не маюць аналагаў, — асобная тэма. Можна ўзгадаць запамінальную гісторыю з сельскагаспадарчым холдынгам «Купалаўскае» ў Шклоўскім раёне. Пры яго стварэнні Лукашэнка заявіў: «На прыкладзе Купалаўскага холдынгу я хачу паказаць, якім павінна быць сельскагаспадарчае вытворчасць у XXI стагоддзі». Але гэта не атрымалася.

За два гады кіраўнік холдынгу змяняўся чатыры разы, адзін з іх скончыў жыццё самагубствам. А 26 сакавіка 2019 года кароткі тур Лукашэнкі па гэтай выставе дасягненняў народнай гаспадаркі скончыўся скандалам. Высветлілася, што замест узорнага прадпрыемства XXI стагоддзя збудавалі, паводле ягоных слоў, «Аўсвіц», у якім гінуць ледзь жывыя і брудныя (Лукашэнка выкарыстаў больш рэзкае выказванне) каровы.

Агульных правілаў няма

Справа не толькі ў дзяржаўнай форме ўласнасці гэтых збанкрутаваных прадпрыемстваў. У заходніх краінах таксама ёсць дзяржаўныя прадпрыемствы, але яны працуюць эфектыўна, бо існуюць у рыначным асяроддзі, ва ўмовах жорсткай канкурэнцыі.

У Беларусі сітуацыя іншая — няма нармальнага рыначнага асяроддзя, няма прававой сістэмы, няма агульных правілаў вядзення бізнесу для ўсіх. У Парку высокіх тэхналогій — адзін прававы рэжым і ўмовы працы, у «Вялікім камені» — іншы, у свабодных эканамічных зонах, што існуюць у кожным рэгіёне, — трэці, у тым жа Аршанскім раёне — чацвёрты, у Беларускім нацыянальным банку — пяты і гэтак далей. Дзяржаўныя прадпрыемствы, у адрозненне ад прыватных кампаній, бяруць банкаўскія крэдыты па льготных працэнтных стаўках. Больш-менш буйныя інвестары заключаюць эксклюзіўныя пагадненні з урадам або мясцовымі ўладамі.

То бок існуе мадэль ручнога кіравання эканомікай у чыстым выглядзе. І яна арганічная для беларускай сацыяльнай мадэлі. Бо яна стварае механізм дзяржаўнага кантролю над эканомікай. Важным элементам такога кантролю з’яўляюцца бюджэтныя субсідыі, як у выпадку з Беларускім нацыянальным банкам. Такая мадэль аптымальная для ўтрымання ўлады. А гэта для Лукашэнкі важней, чым эканамічная эфектыўнасць.

Гісторыя ІТ-сектару паказала, што паспяховыя кампаніі могуць уяўляць небяспеку для рэжыму («ІТ-спецыялісты» былі важнай складовай пратэстаў 2020 года). Таму няма сумневу, што Беларускі нацыянальны банк яшчэ шмат разоў будзе падвяргацца падобным маніпуляцыям з тым жа добра вядомым вынікам.

Валерый Карбалевіч, «Радыё Свабода»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]