Чаму Лукашэнка засакрэціў гіганцкі завод у Наваполацку

Праект пагражае рэгіёну непрыемным пахам, высечкай лясоў і забруджваннем вады.

У Наваполацку плануюць пабудаваць цэлюлозны камбінат удвая большай магутнасці, чым у Светлагорску. Да гэтага будаўніцтва ўжо ёсць шмат пытанняў: чаму ўказ аб інвестыцыях амаль цалкам засакрэчаны, ці зможа прадпрыемства не толькі забяспечыць прыбытковасць, але і выйсці на поўную магутнасць, ці не будзе вытворчасць звязаная з вайной, а таксама як завод паўплывае на экалогію рэгіёну. «Белсат» распавёў, чаго чакаць ад новага прадпрыемства.

Пад грыфам сакрэтнасці

Пра новы цэлюлозны камбінат вядома, што яго будуць узводзіць на пляцоўцы Наваполацкага завода бялкова-вітамінных канцэнтратаў, які не працуе з 90-х гадоў. Магутнасць новага прадпрыемства запланаваная на 800 тысяч тон прадукцыі на год. Для параўнання: у Светлагорскага цэлюлознага камбіната — 400.

Астатняя частка інвестыцыйнага праекта засакрэчаная. Чаму — невядома.

Размова пра з'яўленне другога цэлюлознага прадпрыемства ў Беларусі вялася ўжо некалькі гадоў. У 2024 годзе планавалі будаваць у Брэсцкай вобласці па кітайскай тэхналогіі. У 2025 годзе месцам будоўлі называлася Дуброўна ў Віцебскай вобласці.

Але ўжо тады пачала разгортвацца іншая гісторыя: падпісалі мемарандум аб будаўніцтве цэлюлозна-кардоннага камбіната з Аманам.

Аляксандр Лукашэнка тлумачыў зацікаўленасць аманцаў у праекце тым, што ў «іх жа лесу няма». Улады тлумачылі неабходнасць з'яўлення прадпрыемства не толькі прыцягненнем інвестыцый, але і, напрыклад, тым, што там можна будзе перапрацоўваць «нізкаліквідную драўніну».

Паводле ацэнкі намесніцы старшыні Віцебскага аблвыканкама Анжэлікі Нікіцінай, кошт праекта ацэньваўся амаль у два мільярды долараў.

Публічных слядоў грамадскага абмеркавання будаўніцтва гэтага цэлюлознага камбіната (а правесці абмеркаванне ўлады абавязвае заканадаўства) знайсці не ўдалося.

Фінансавыя праблемы як стан жыцця

Зразумець, навошта будуюць яшчэ адзін цэлюлозны камбінат у Беларусі, цяжка, адзначыў у каментары «Белсату» аўтар праграмы «Аптымум» на YouTube-канале «Беларусы і рынак» Андрэй Махоўскі. Ён скептычна ацэньваў эканамічную мэтазгоднасць будоўлі яшчэ год таму.

«Мала таго, што той камбінат, які ў нас ужо ёсць, пастаянна мае фінансавыя праблемы — гэта яго стан жыцця. Праблема яшчэ і ў тым, што ён так і не выйшаў на запланаваную магутнасць дагэтуль. То бок там магутнасць запланаваная 400 000 тон на год, а ў яго дзесьці 360–380 тысяч на год. Магчыма, у мінулым годзе ён выйшаў на гэтыя аб'ёмы», — адзначыў Махоўскі.

Паводле яго слоў, гэта ўказвае на тое, што мы не спажываем столькі, колькі той адзін камбінат можа вырабляць.

«Таму пытанне: навошта нам яшчэ адзін такі самы камбінат, толькі ўдвая большы? Гэта вельмі складанае пытанне, бо вам няма куды дзевать гэтыя 400 000 тон цэлюлозы, а вы хочаце пабудаваць камбінат на 800 000 тон. Узнікае пытанне: а куды вы будзеце яе дзевать?» — разважае эксперт.

Ён выказаў падазрэнне, што ў гэтай сітуацыі сэнс не ў тым, каб пабудаваць, а каб «асвоіць» грошы:

«Ідзе гаворка пра крэдыт, дамаўляліся з аманскімі шэйхамі, і ідзе пра тое, што аманскія шэйхі ўкладуць ад паўтара да двух мільярдаў долараў у гэты камбінат».

Махоўскі прапануе звярнуць увагу на тое, што кітайскія крэдыты для камбіната ў Светлагорску складалі 600 мільёнаў долараў (іх не хапіла, і беларускім банкам давялося дадаць яшчэ 400 мільёнаў). «Але тут мы бачым, што грошы спачатку запланаваныя ў тры разы большыя», — дадаў эканамічны аглядальнік.

Другое пытанне, якое ставіць эксперт: навошта гэтая гісторыя з аманскім шэйхам? «Я падазраю, што адказ на гэтае пытанне — у тых закрытых пунктах указа, якія мы, на жаль, не можам убачыць», — лічыць Андрэй Махоўскі.

Ён мяркуе, што там дадатковыя бонусы для аманцаў:

«Вядома, у шэйхаў шмат грошай, няма куды гэтыя грошы дзевать. Магчыма, гісторыя такая. Але ўсё ж яны не такія дурныя, каб выкідваць паўтара мільярда долараў проста так».

Эксперт дапускае, што бонусы могуць быць звязаныя з падатковымі льготамі для аманцаў, а таксама з запаведнымі лясамі Віцебскай вобласці.

«У нас няма адказу, але ёсць нейкія намёкі. Якраз пасля таго, як шэйхі прыязджалі ў Беларусь, Лукашэнка паехаў у Віцебскую вобласць, у нейкія прыродныя заказнікі, і там ён разважаў на гэтую тэму. Навошта нам гэты прыродны запаведнік, што ён занадта вялікі, а можна выкарыстаць яго з нейкай карысцю. Што ў нас лясоў і так хапае, і ўсё добра, і гэты запаведнік можна зрабіць крыху меншы, а што будзе лішняга, каб гэта нейкія добрыя людзі асвоілі», — нагадаў Махоўскі.

Ён разважае, што бонусам могуць стаць землі ў Віцебскай вобласці, лясы, магчыма, запаведныя лясы, дзе «можа быць нейкі турызм, напрыклад паляванне, што заўгодна».

«Тым больш, што мы ўжо бачым, што Лукашэнка раздае Віцебскую вобласць у лены (гістарычна зямельнае валоданне феадала, якое ён перадае васалу, прып. рэд.) сваім васалам, ужо Вараб'ю, усім астатнім. Чаму не аддаць кавалачак Віцебскай вобласці яшчэ і аманскім шэйхам?» — задаўся пытаннем эксперт.

Эканаміст скептычна паставіўся да магчымога ваеннага прызначэння новага завода. Перш за ўсё таму, што пабудова камбіната зойме не адзін год.

«Гэта не значыць, што Лукашэнка падпісаў указ — і ў нас у наступным годзе з'явіцца гэты камбінат. Не, ён не з'явіцца. Здаецца, Светлагорскі будавалі 10 гадоў, калі я не памыляюся. Яго не дабудавалі да канца і дагэтуль, дарэчы, але гэта ўжо іншая гісторыя. У любым выпадку гэта вельмі шмат гадоў», — адзначыў Махоўскі.

Ёсць тэхналогіі, якія менш уплываюць на экалогію, у якіх не выкарыстоўваюць такія шкодныя рэчывы для ачысткі і выбельвання. «Але для такога маштабнага вытворчасці я сумняваюся, што яны існуюць, і паколькі інфармацыя адсутнічае, складана сказаць, што там будуць выкарыстоўваць і наколькі гэта будзе небяспечна», — адзначыла Ганна Скрыган, экспертка альянсу «Зялёная Беларусь».

Трэці аспект, дадала яна, у тым, што для вытворчасці такіх аб'ёмаў цэлюлозы патрабуецца вялікая колькасць лесу.

«Лес будзе высечвацца. І не абы-які — абы-які лес таксама не падыходзіць. Да таго ж у такім выпадку мы атрымліваем прамога канкурэнта Светлагорску, а там таксама ўжо ёсць праблемкі з тым, што мы рубім», — падкрэсліла экспертка.

Непрыемны пах, забруджванне вады, высечка лесу — наступствы для экалогіі рэгіёну ад цэлюлознага камбіната

Пра наступствы дзейнасці цэлюлознага камбіната ў Наваполацку можна меркаваць па працы аналагічнага прадпрыемства ў Светлагорску, сказала «Белсату» Ганна Скрыган. Пры гэтым яна нагадала, што новае прадпрыемства будзе ўдвая большым.

«Першая праблема, якая адразу з'явіцца для мясцовых жыхароў, — гэта непрыемны пах, бо ў працэсе выкарыстоўваюцца хімікаты. І яны, можа, не самыя таксічныя, але іх пах узмацняецца пры канцэнтрацыях значна ніжэйшых за гранична дапушчальныя. І гэта вельмі непрыемна для жыхароў», — адзначыла экспертка.

Паводле яе слоў, існуюць спецыяльныя тэхналогіі, якія дазваляюць змяншаць пах, але ў Беларусі няма стандартаў на ўзровень пахаў, і таму прадпрыемства можа нічога не рабіць.

«Другі этап — выбельванне масы, яе ачыстка. Тут ужываюцца хлараарганічныя рэчывы. Для гэтага патрабуецца велізарная колькасць вады, і сцёкі потым трапляюць у раку. А гэта Дзвіна, трансгранічная рака, яна далей пераходзіць у Даўгаву. Нас чакаюць даволі сур'ёзныя праблемы з суседзямі наконт трансгранічнага забруджвання вод», — лічыць Скрыган.

Падчас санкцый, кажа яна, свой лес Беларусь у ранейшым аб'ёме не прадае, але таксама варта задумацца, ці хочам мы рубіць свае лясы.

Экспертка звязала адсутнасць інфармавання грамадскасці пра экалагічныя наступствы працы завода, патэнцыйную адмову ад грамадскіх слуханняў з выхадам Беларусі з Орхускай канвенцыі. Гэта міжнародная дамова аб доступе людзей да экалагічнай інфармацыі, удзеле грамадскасці ў экалагічных рашэннях і абароне гэтых правоў у судзе.

«У Беларусі беспрэцэдэнтны выпадак — гэта адзіная краіна, якая выйшла з Орхускай канвенцыі. Што такое Орхускай канвенцыя? Гэта канвенцыя, якая абавязвае абнародваць і прадстаўляць усю экалагічна значную інфармацыю людзям. І калі Беларусь выйшла з гэтай канвенцыі, то цяпер нібыта нічога не парушаецца, і інфармацыю дзяржава прадстаўляць не абавязана», — патлумачыла экспертка.

Яна таксама звярнула ўвагу, што ўказ пра будаўніцтва фактычна засакрэчаны (хоць, хутчэй за ўсё, закрытая інфармацыя, на думку эксперткі, датычыцца фінансавання): «гэта не дазваляе ўвогуле зрабіць высновы пра тое, што адбываецца, што ўжываецца, наколькі гэта небяспечна, не дазваляе гэта абмеркаваць».

«Што моцна насцярожвае — указ Лукашэнкі ўжо падпісаны. Атрымліваецца, што калі ў працэсе высветліцца, што там нешта не так з тэхналогіяй, з экалагічным уздзеяннем, вы нічога не можаце зрабіць — ніхто не мае права адмяніць указ», — папярэдзіла Скрыган.

Адсутнасць інфармацыі пра гэты праект — не самае горшае, што вакол яго адбываецца: «Можа, і нічога дрэннага, а можа, нешта вельмі дрэннае. Мы маем права ведаць тое, што можа паўплываць на наша здароўе і здароўе нашых дзяцей». А сёння ў грамадскасці ёсць рызыкі і не ўбачыць вынікаў ацэнкі ўздзеяння на навакольнае асяроддзе новага цэлюлознага камбіната.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]