Прагрэсуючы склероз у Крэмлі

Старэнькі слабы Пуцін не патрэбны нават яго сілавікам.

Для адэкватнага функцыянавання такіх сістэм, як пуцінская, дзе няма сапраўднай палітыкі, а ёсць апаратная канкурэнцыя і падкаўроўная барацьба паміж кланамі, важна падтрымліваць стымулы для людзей на ніжніх і сярэдніх узроўнях у адміністрацыйнай іерархіі. Вядома, сама ўлада — стымул: яна дае і статус, і матэрыяльныя бонусы, але не менш важную ролю для людзей унутры сістэмы адыгрываюць перспектывы кар'ернага прасоўвання.

Калі чалавек прыходзіць у сістэму і бачыць, што ўсе сядзяць на сваіх месцах і ніякага руху няма, ён губляе цікавасць да працы. Асабліва калі з матэрыяльнымі бонусамі становіцца ўсё горш — як гэта і адбываецца апошнія два гады.

Ужо з канца 2024 года ў Крэмля перастала хапаць грошай адначасова і на вайну, і на выкананне сацыяльных абавязацельстваў, і на рэнты для эліт. За апошнія 1,5–2 гады баланс «кнута» і «перніка» ўсё больш зрушаўся ў бок «кнута» — у выглядзе ўсё больш масавай нацыяналізацыі бізнес-актываў і пастаянных арыштаў чыноўнікаў на ўсіх узроўнях, якія цяпер звычайна суправаджаюцца канфіскацыяй маёмасці. Але праца выключна пад страхам пакарання рэдка бывае эфектыўнай.

У гэтым сэнсе магчымасць кар'ернага прасоўвання, якая не каштуе Крэмлю грошай, — важны элемент падтрымання ўсёй сістэмы ў тонусе. Таму вельмі многія — у тым ліку ўнутры расійскага дзяржапарату — чакалі, што пасля вераснёўскіх «выбараў» будуць прыкметныя кадравыя перастаноўкі.

А яны звяліся да нязначных змяненняў у складзе ўрада.

Пра што ішлі размовы

Галоўным кандыдатам на замену быў Міхаіл Мішусцін. З пачаткам вайны — у адрозненне ад пачатковай піяр-стратэгіі — ён імкнуўся быць цішэйшым і як мага менш прыкметным: яго нават пачалі называць «нябачнікам». Але як ні хавайся, фармальна менавіта ён прэтэндэнт нумар адзін на месца Пуціна, калі раптам нешта здарыцца.

Добра ўсведамляючы гэтую інстытуцыйную асаблівасць сваёй сістэмы кіравання, Пуцін рэгулярна змяняў прэм'ераў. Мішусцін на пасадзе ўжо 6,5 года. Даўжэй утрымліваўся толькі Дзмітрый Мядзведзеў — але ўвесь яго тэрмін працягвалася «зачыстка» людзей, блізкіх да яго ў перыяд яго прэзідэнцтва. Магчыма, Мішусцін захаваў пасаду прэм'ер-міністра якраз таму, што, будучы вельмі дасведчаным апаратчыкам, сам праявіў ініцыятыву для аслаблення сваіх пазіцый: «здаў» Грыгарэнку — аднаго з найбліжэйшых супрацоўнікаў на працягу многіх гадоў.

Магчыма і іншае: прэтэндэнты на пасаду прэм'ера не набралі дастатковай колькасці «ачкоў» у апаратнай гонцы. Ад прапановы стаць прэм'ер-міністрам дакладна не адмовіліся б ні перакананы дзяржавец Андрэй Белаусаў, ні «крамлёўскі «сказачнік»» Максім Арэшкін. Але Белаусава як міністра абароны падводзіць ваенна-палітычная сітуацыя: прасоўванне расійскай арміі на фронце фактычна спынілася, а з украінскімі атакамі ў глыб краіны расійскія вайскоўцы нічога зрабіць не могуць. А крамлёўскія кланы могуць і асцерагацца прызначэння Белаусава на пасаду прэм'ера — з цяперашніх вышэйшых чыноўнікаў толькі ён, бадай, сапраўды мог бы перавесці эканоміку на мабілізацыйныя рэйкі, што было б чревата сур'ёзнымі стратамі для большай часткі эліт.

А Арэшкін пры ўсіх сваіх амбіцыях і статусе «ўлюбёнца Пуціна» не ўспрымаецца як сур'ёзны дзяржаўны кіраўнік.

Іншая пазіцыя, якая стала б «прызам» для многіх гульцоў у сістэме, — месца мэра Масквы. У часы расійскіх эканамічных праблем маскоўская мэрыя па-ранейшаму распараджаецца каласальнымі рэсурсамі, а Сяргей Сабянін мэр ужо вельмі даўно, з 2010 года. Як і Мішусцін, ён імкнуўся не свяціцца ў праваенных акцыях; яго лічаць сярод прадстаўнікоў вышэйшай расійскай эліты адным з прыхільнікаў «партыі міру», які трымае дыстанцыю ад ключавых кланаў. У якасці сігналу аб магчымай «ганаровай адстаўцы» многія назіральнікі палічылі нечаканае і не звязанае з якімі-небудзь падзеямі прысваенне Сабяніну звання Героя працы на пачатку верасня.

Хадзілі размовы, быццам Сабяніна маглі перамясціць на месца спікера Дзярждумы. А сярод тых, хто гарача жадаў сесці ў крэсла мэра Масквы, быў першы намеснік кіраўніка адміністрацыі Пуціна, куратар унутранай палітыкі Сяргей Кірыенка, які — у адрозненне ад Мішусціна і Сабяніна — усе гады вайны актыўна выступае ў яе падтрымку: курыруе «новыя тэрыторыі» і запусціў кадравую праграму «Час герояў».

Кірыенка са сваёй камандай у адміністрацыі Пуціна ўжо 10 гадоў, і акрамя доступу да рэсурсаў Масквы яму, хутчэй за ўсё, хацелася б крыху менш нервовай працы.

Але «выбары» прайшлі не з тым эфектам, на які разлічваў Кірыенка: намінальна патрэбны для Крамля «вынік» забяспечылі, але скандалаў і бруду было на парадак больш, чым звычайна. А тут яшчэ рэгулярныя трэнні з ФСБ, якая арыштавала некалькіх супрацоўнікаў Кірыенкі.

Яшчэ адна няўдача Кірыенкі: Вячаслаў Валодзін, яго даўні апаратны канкурэнт, утрымаўся ў крэсле старшыні Дзярждумы. Ёсць звесткі, быццам менавіта Валодзін разам з кіраўніцтвам «Адзінай Расіі» спачатку выступаў за ўключэнне партыі «Яблоко» ў выбарчыя спісы — каб аслабіць пазіцыі «Новых людзей» (лічацца «кішэннай партыяй» Кірыенкі). Аднак пачаты пасля рашэння ЦВК зарэгістраваць «Яблоко» рэзкі рост долі гатовых галасаваць за антываенную пазіцыю партыі выклікаў паніку ў ФСБ і прывёў да тэрміновага зняцця «Яблока» з выбараў — што ўдарыла па Кірыенку, які як куратар унутранай палітыкі не змог прадухіліць усё гэта.

Нарэшце, можна было чакаць перамяшчэнняў у сілавым блоку. Пастаянна растучы ціск сілавікоў, перш за ўсё ФСБ, стварае дадатковае напружанне ў грамадзянскай бюракратыі і ў іншых сілавых ведамствах. Амаль ва ўсіх у дзяржапараце ФСБ выклікае нават не раздражненне, а шчырую нянавісць.

Дзіўная і зусім нетыповая для пуцінскай сістэмы гісторыя з Ільём Траберам (якого спачатку арыштавалі па абвінавачаннях у заказным забойстве, а потым адпусцілі «за адсутнасцю складу злачынства») давала добрыя падставы для кадравых змяненняў. Але сур'ёзных перастановак і тут не адбылося — толькі павышэнне Наіба Нагуманава да начальніка Службы эканамічнай бяспекі ФСБ.

Што азначае адсутнасць кадравых перамен?

За гэтым рашэннем часткова могуць стаяць выпадковыя фактары. У прыватнасці, кадравыя перастаноўкі часта праектуюцца ў выглядзе ланцужка: аднаго чалавека прыбіраюць, на яго месца перамяшчаюць кагосьці, а на месца таго — наступнага і гэтак далей. І калі адно звяно ў гэтым ланцугу ўтрымаўся (як гэта адбылося з Валодзіным), усё астатняе таксама завісае.

Таксама перыядычна гучыць аргумент у логіцы «коней на пераправе не мяняюць» — маўляў, навошта падчас вайны мяняць тых, хто спраўляецца? Але Пуціна такія меркаванні звычайна мала хвалявалі. Тым больш што ў сістэме да сённяшняга дня хапае моцных кіраўнікоў. Взяць таго ж Андрэя Нікіціна: ён многія гады ўзначальваў Агенцтва стратэгічных ініцыятыў (АСІ), быў паспяховым губернатарам у Ноўгарадзе, потым атрымаў пост міністра транспарту і вось цяпер стаў віцэ-прэм'ерам. Ён кампетэнтны кіраўнік і, калі прызначыць яго прэм'ер-міністрам, справіцца.

Галоўная прычына ў іншым. Падобна, вайна настолькі паглынула Пуціна, што ён аслабіў уласцівы яму ручны кантроль над сістэмай, якую адбудоўваў папярэднія 25 гадоў.

Бюракратыя. Для Пуціна была характэрная ратацыя кадраў. Ён рэгулярна праводзіў перастаноўкі і гэтым ствараў «двіжуху» (якой яму асабіста не стае). Ён пастаянна гуляў у гэтую гульню, але цяпер у яго з'явілася іншая: ён уцягнуты ў вайну як у гульню ў салдацікаў. І, мяркуючы па ўсім, ён траціць на яе ў разы больш часу, чым на ўсё астатняе.

Можна ўспомніць кейс Аляксея Кудрына. Пасля пачатку вайны ён вырашыў сыйсці з пасады старшыні Рахунковай палаты, Пуцін яго адпусціў, але затым паўтара года ў Рахунковай палаты не было кіраўніка (Кудрын сышоў у лістападзе 2022 года, а Барыс Кавальчук прызначаны ў маі 2024-га). А гэта ж вельмі статусная пазіцыя, нават вышэй за міністэрскую: яна дае рэальны кантроль. За праверкай Рахунковай палаты часта ідуць праверкі пракуратуры, крымінальныя справы — гэта па сутнасці паўсілавое ведамства, даволі істотнае ў пуцінскай сістэме. І вось яно паўтара года было без старшыні — проста таму, што ў галоўнага начальніка не было часу пра гэта думаць і ўзгадняць кандыдата.

Так і складаецца сітуацыя, якую мы назіраем: каб падтрымліваць людзей у тонусе, іх трэба перастаўляць, але для гэтага патрэбна рашэнне Пуціна, а ў яго на гэта няма часу. І ўсе сядзяць на сваіх месцах нязвыкла доўга для пуцінскай сістэмы. І гэта ўсё больш пачынае нагадваць кадравы і іншы застой у апошнія гады кіравання Брэжнева

Сілавікі. У чымсьці падобны працэс адбываецца і сярод сілавікоў. Раней Пуцін сачыў за балансам, свядома страўліваў паміж сабой розныя сілавыя ведамствы: пракурораў са следчымі, ФСБ з МУС і г. д. У ФСБ заўсёды была перавага, але не такое татальнае дамінаванне, як цяпер.

Уплыў ФСБ вырас настолькі, што яна ўжо нагадвае НКВД позняга Сталіна — з папраўкай на меншы эканамічны рэсурс. Тады на НКВД працаваў цэлы ГУЛАГ, і чэкісты адказвалі за ключавыя ваенна-тэхнічныя праекты, у тым ліку за ядзерную зброю. ФСБ цяпер параўнальная з НКВД па тым жаху, які яна выклікае, — але не па рэальнай магутнасці. Уся сістэма будуецца на агульнай веры дзяржапарату ў тое, што ёсць страшная і жудасная ФСБ, ад якой нікуды не дзенешся. Усё круціцца таму, што калі ФСБ запускае крымінальную справу, і следчыя, і суддзі, і астатнія «людзі ў пагонах» па факце падпарадкоўваюцца загадам з Лубянкі. Але яны, як і тэхнакраты, былі б радыя гэта змяніць.

Аднойчы ж такое атрымалася! Пасля смерці Сталіна тагачаснае Палітбюро разам з Георгіем Жукавым не проста адхіліла Берыю, але наогул знесла НКВД – якое пасля вайны стала Міністэрствам дзяржаўнай бяспекі і спалучала ў сабе, як мінімум, функцыі цяперашніх ФСБ, ФСА, МУС, Следчага камітэта і ФСІН. Суперміністэрства раздрабілі на некалькі ведамстваў, а статус яго асноўнага правапераемніка — КДБ — быў паніжаны з міністэрства да камітэта, кіраўнік якога быў толькі членам ЦК партыі. Ліш з 1967 года пасля прызначэння Юрыя Андропава старшынём КДБ зноў атрымаў прадстаўніцтва ў палітбюро ЦК.

Калі раптам следчыя, паліцэйскія і суддзі вырашаць, што яны не абавязаныя выконваць загады ФСБ (а фармальна ФСБ ім і не можа загадваць), сістэма проста перастане працаваць, а ўплыў ФСБ выпарыцца. Тут магчымая аналогія з палітаддзеламі ў савецкай арміі: яны не падпарадкоўваліся камандзірам палкоў або дывізій, а былі падсправаздачныя толькі Галоўнаму палітупраўленню. Нармальныя кадравыя афіцэры моцна не любілі палітработнікаў, бо карысці ад іх звычайна не было, а сапсаваць кар'еру яны маглі. Але ўсё змянілася літаральна за адну ноч, калі ў 1991 годзе пасля путчу ГКЧП загадам па Мінабароны ўсе палітаддзелы былі выведзеныя за штат. І, як казаў мне кадравы вайсковец, які застаў той час, палітработнікі, што глядзелі звысоку на астатніх афіцэраў, раптам пачалі «хадзіць па сценцы». Для ФСБ сітуацыя можа апынуцца такой жа.

Але не пры Пуціне.

Аднак і ў самой ФСБ усё няпроста. У гэтым плане паказальная ўжо згаданая гісторыя з арыштам і вызваленнем Ільі Трабера, які лічыцца чалавекам, блізкім да Пуціна. У прыватнасці, ёсць вялікае пытанне, ці быў узгоднены з Пуціным яго арышт. Калі так, то яго наступнае вызваленне з фармулёўкай «за адсутнасцю складу злачынства» (а таксама, здаецца, наступныя за гэтым чысткі ў Службе эканамічнай бяспекі) — яўнае парушэнне карпаратыўных канвенцый і відавочны публічны ўдар па рэпутацыі ФСБ.

Калі ж гэты арышт не быў санкцыянаваны Пуціным, то можа атрымацца, што ФСБ (ці як мінімум адна з яе «вежаў») паспрабавала «прашаць межы» ўздзеяння ўплывовых асоб — і замахнулася на людзей з найбліжэйшага акружэння Пуціна. Тады ўся гэта гісторыя выглядае прыкметай таго, што ў пэўны момант ФСБ можа стаць пагрозай для самога Пуціна.

Зразумела, што Пуцін — з іх асяроддзя. Але калі ён няспынна публічна наракае, што «Захад яго падмануў», і адначасова распавядае пра міфічныя «поспехі на фронце» — гэта ўсё больш нагадвае часы позняга Брэжнева, які пачаў упадаць у маразм. А ў ФСБ хапае амбіцыйных кадраў ва ўзросце 45–50 гадоў, якія лічаць, што цалкам годныя першых пазіцый. Замест гэтага ім фактычна прапануецца сядзець і глядзець, як Пуцін з «крамлёўскімі старцамі» развальваюць эканоміку — а потым праз 10–15 гадоў ім ужо не ў самым маладым узросце давядзецца разграбваць гэтыя руіны.

Як лічыць Таццяна Становая, старэнькі слабы Пуцін не патрэбны нават яго сілавікам. Аднак Пуцін працягвае «гуляць у салдацікаў» і ўсяго гэтага нібыта не заўважае.

Андрэй Якаўлеў, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]