Алена Лазарчык: Хачу, каб у майго дзіцяці была краіна, якой ён бы ганарыўся

Ці стане яна такой — залежыць толькі ад нас.

Раніцай 30 снежня 2021-га, калі краіна рыхтавалася адзначаць Новы год, актывістка грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь» Алена Лазарчык ішла на працу. Яна здагадвалася, што знаходзіцца ў распрацоўцы КДБ, але спадзявалася: у святы супрацоўнікам будзе не да яе. Што памылялася, зразумела ўжо тады, калі ляжала тварам уніз на асфальце.

Наступныя чатыры гады 1 студзеня сям'я Алены сустракала без яе. Жанчыну асудзілі за «палітыку» і прысудзілі да васьмі гадоў пазбаўлення волі. У калоніі яна адкрыта адмаўлялася шыць форму сілавікам, з-за чаго яе часта змяшчалі ў ШІЗА і ПКТ і дадалі яшчэ дзве крымінальныя справы. Нягледзячы на гэта, ад сваіх прынцыпаў мінчанка не адышла нават за кратамі. Сваё зняволенне яна ўспрымала як пажыццёвае, але 16 верасня пасля візіту Джона Коула у Беларусь Лазарчык апынулася сярод 25 палітвязняў, якіх амерыканцам удалося вызваліць. «Зеркало» пагаварыла з Аленай пра тое, што адбывалася з ёй у апошнія гады.

Восенню 2022-га Алену Лазарчык асудзілі па чатырох «палітычных» артыкулах:

ст. 342 (Арганізацыя і падрыхтоўка дзеянняў, што груба парушаюць грамадскі парадак, альбо актыўны ўдзел у іх),

ст. 368 (Абраза Лукашэнкі),

ст. 361−1 (Стварэнне экстрэмісцкага фармавання або ўдзел у ім),

ст. 130 (Распальванне варожасці або розні).

Яе прысудзілі да васьмі гадоў калоніі.

Вясной 2025-га над жанчынай прайшоў яшчэ адзін суд. Справу разбіралі па ст. 411 (Злоснае непадпарадкаванне патрабаванням адміністрацыі папраўчай установы). Да тэрміну дадалі яшчэ паўтара года.

У Алены трое дзяцей. Малодшы на момант затрымання быў непаўналетнім.

Алену, як і іншых, вызваленых у той дзень, аўтобусам адправілі ў Літву. Яна прызнаецца, што дагэтуль не можа паверыць, што ўсё, што адбываецца з ёй у апошнія тыдні, — праўда. Кажа, нават не спадзявалася выйсці з калоніі.

— У мяне першапачатковы тэрмін быў нямаленькі — восем гадоў. У сакавіку 2025-га мне дадалі паўтара года па 411-й, у жніўні 2026-га па 411-й завялі чарговую «крыміналку». Гэта магло доўжыцца доўга: саступаць ім або ісці на іх умовы я не збіралася, — распавядае яна.

— Ці паспелі ўжо зрабіць нешта з таго, пра што марылі амаль пяць гадоў зняволення?

— Так, патэлефанаваць блізкім. Больш за ўсё хацелася даведацца, як і што дома, таму што я была адрэзаная ад свету. З студзеня 2023-га, калі з СІЗА перавялі ў зону, лісты даходзілі як-небудзь, хоць дачка іх адпраўляла пастаянна. Спатканняў у калоніях мне не дазвалялі, бо ўвесь тэрмін я ішла супраць адміністрацыі, прычым рабіла гэта практычна ў адкрытую. Адпаведна, стаўленне да мяне было зразумелае, якое.

З дачкой апошні раз бачыліся ў маі 2025-га, калі была апеляцыя па 411-й. А маленькага (гаворка пра сына Арцёма. — Заўв. рэд.) сама прасіла нават на Валадарку не прывозіць. Навошта дзіцяці лішні стрэс, навошта яму бачыць мяне ў гэтай абстаноўцы? Ён засмутзіцца, будзе плакаць. Калі мяне затрымалі, яму было восем, цяпер — 13. Пры сустрэчы, здаецца, я яго нават не пазнаю. Вядома, на фотаздымках я яго бачыла, але фота — гэта адно, а рэальнасць — іншае. Магчыма, ён ужо вышэйшы за мяне, разумееце?

— Што ён вам сказаў, калі ўпершыню пазваніліся?

— «Ой, мама!» Шчыра кажучы, у той момант і сама была ў такіх змяшаных пачуццях, у слязах. З аднаго боку, вельмі рада, што ў іх усё добра. З другога разумею: я ў іншай краіне, вярнуцца не магу. Ці прыедуць яны сюды? Баюся, каб улады не перашкаджалі. Пасля таго як мяне пасадзілі, старэйшая дачка аформіла на Арцёма апякунства. Мне сказалі, для выезду дзіцяці на мяжы ў яе могуць запатрабаваць дазвол ад органаў апекі, а апека можа стаць у позу і не даць. Але цяпер, пакуль маленькаму робяць пашпарт, магчымасці рухацца далей усё роўна няма.

— Вы яго так кранальна называеце «маленькі».

— Я яго памятаю маленькім. Такім, якім ён быў на момант затрымання.

«Я ніколі нічога не прашу ў ворагаў»

— Давайце вернемся да гісторыі вашага зняволення. За што на вас завялі дзве «крыміналкі» па 411-й?

— За адмову шыць форму. Адразу на «чацвёрцы» (ІК-4 у Гомелі. — Заўв. рэд.) спрабавала «з'ехаць» з гэтай задачы па стане здароўя, тлумачыла, маўляў, не бачу, не магу. Спадзявалася, дадуць іншую працу, але, калі зразумела, што ўсё безсэнсоўна і нават сляпога мяне будуць прымушаць гэта рабіць, казала адкрытым тэкстам: «Мусарам шыць не буду». На 24-й (ІК-24 у гарадскім пасёлку Зарэчча Рэчыцкага раёна, дзе знаходзяцца паўторна асуджаныя. — Заўв. рэд.) гэта працягнулася.

Туды мяне перавялі ў чэрвені 2025-га, адразу вызначылі на «трыкатажку». Спачатку там ішла грамадзянская прадукцыя — майкі, трусы, начнушкі… Пэўны час я працавала. Потым нам «падцягнулі» вайсковыя кашулі і кадэбісцкія майкі. Натуральна, убачыўшы гэта, пішу адмову. І пачынаецца: ШІЗА, ШІЗА, ШІЗА, потым ПКТ.

Адсядваю паўгода ў ПКТ, выходжу. На «трыкатажцы» зноў грамадзянская прадукцыя. Адпрацоўваю дзень. Увечары пасля змены гуляю па «лакалцы» (двор на тэрыторыі калоніі. — Заўв. рэд.), падыходзіць завгас: «Цябе пераводзяць у іншую брыгаду». Чаму? Незразумела. Ніхто такога не планаваў. Наадварот, дзялілі працэсы, размеркоўвалі, хто чым зоймецца. Пытаюся ў людзей з брыгады, куды мяне накіроўваюць: «Дзяўчаткі, а што вышываеце?» Яны: «Вайсковыя курткі». Тады ясна, з чым усё звязана.

Першы дзень пайшла на змену, думала, можа, акрамя формы будзе нешта яшчэ, якія-небудзь штаны рабочыя. Не. Я адразу ж напісала адмову. Мяне пасадзілі ў ШІЗА. Выхожу праз 15 сутак і разумею: «Кіна не будзе». Ніякай іншай працы мне не дадуць, навошта тады ісці на гэтую фабрыку? Я спрашчаю задачу да мінімуму, збіраю рэчы — «туалетку», мыла, ручнік — і, калі ўсе пайшлі на змену, я падышла да КПП і кажу: «Я на вашу фабрыку не пайду. Рабіце што хочаце». Так было некалькі разоў. У выніку на Зарэччы адседзела 145 сутак у ШІЗА і дзевяць месяцаў у ПКТ.

— Як думаеце, чаму яны не далі вам іншую працу, бо вы ж не адмаўляліся шыць грамадзянскія рэчы?

— На гэтае пытанне вельмі добра адказаў начальнік аператыўнага аддзела 24-й Дзмітрый Саманчук. Ён мне сказаў прамым тэкстам: «Я хачу цябе зламаць». На што я яму адказала: «Глядзіце самі, не зламайцеся». Зламаўся, па поўнай праграме.

— А вы самі не казалі: «Дайце мне іншую працу»?

— Я ніколі нічога не прашу ў ворагаў.

— Яшчэ ў 2023-м праваабаронцы пісалі, што ў калоніі ў вас былі праблемы са здароўем — са зрокам, са зубамі, вы моцна схуднелі. Марфа Рабкова пасля вызвалення з гомельскай калоніі ўспамінала сітуацыю, як вы адмовіліся шыць форму. Каб вас не адправілі ў ШІЗА, яна ўгаворвала вас памяняцца працай. Казала: «Ну ты ж разумееш, што [такімі дзеяннямі] ты забіваеш сябе проста?»

— Я адказала: «Разумею, але буду дзейнічаць менавіта такім чынам». Трэба паводзіць сябе годна. А годныя паводзіны ў дадзеным выпадку — не шыць сілавікам форму.

— Але гэтая барацьба — ваша і сістэмы — была няроўная і не на вашу карысць.

— У вайну людзі і не такое перажывалі. Траплялі ў палон і нават у канцлагерах паўстанні падымалі. Дарэчы, я на Антошкіна (ў ІК-4. — Заўв. рэд.) таксама некаторы час спрабавала замуціць бунт. Падбівала людзей на масавую адмову ад працы, але людзі баяцца. І я зразумела, што гэтага не атрымаецца.

— Іншыя жанчыны не казалі вам: «Лена, спыніся, пашкадуй сябе»?

— Пастаянна, на што я ім адказвала: «Дзяўчынкі, гэта мой выбар». Я нікога не прымушаю, гэта справа добраахвотная.

— Супрацоўнікі вас выклікалі на размовы з-за такой пазіцыі?

— Пастаянна, мне гэтыя размовы абрыдлі. Нашулася. І пра білет у адзін канец, і што я адсюль не выйду, і што я тут памру. На што я ім з усмешачкай адказвала: «Я пра гэта ведаю. А вы мяне будзеце карміць да самай маёй смерці. За так. А я буду вам наносіць эканамічную шкоду». Як яны на гэта рэагавалі? Бесіліся. Як можна на гэта адрэагаваць? Нейкая зэчка смяецца ім у вочы.

«Я іх ненавіжу»

— У які момант вы зразумелі, што вас вызваляюць?

— 12 жніўня па 411-й на мяне завялі новую крымінальную справу. 11 верасня следства завяршылі, далей ідзе падача ў пракуратуру, потым — у суд. І калі 14 верасня мне раптам паведамілі: «З рэчамі на выхад», якая першая думка? Натуральна, што еду на этап. Вывезлі мяне ў палову першай ночы (атрымліваецца, было ўжо 15-е) і прывезлі на Калядзічы (у СІЗА-1. — Заўв. рэд.). Апошняе высветліла раніцай, калі глядзела стэнд з патрабаваннямі пра тое, як засцілаць койку (у кожнай турме правілы свае).

Яшчэ ў першую ноч пасля шмону рэчы мне не аддалі, толькі туалетку, ручнік і мыла. Як правіла, так робяць, калі вязуць кудысьці транзітам. Гадзіне да чацвёртай раніцы мяне прывялі ў кабінет, там сядзіць цэлая куча ваяк. Пачынаюць задаваць пытанні: «За што 411-я? Чаму такое стаўленне да ўлады? Што мы вам дрэннага зрабілі? За што вы нас так ненавідзіце?» Адказваю: «Як за што? 2020-ы ўспомніце». Адзін з іх пераходзіць на крык: «Ды мала вас на Акрэсціна білі!» Кажу: «А можа, наадварот, зашмат?» Вось такі быў размова. Пасля гэтага мяне адвялі ў камеру.

— Вы самі ў іх не спыталі, чаму вы тут?

— Я ў іх прынцыпова ніколі нічога не пыталася. Па-першае, яны не адказваюць. А па-другое, не збіраюся перад імі прыніжацца, усё роўна ўсё так ці інакш высветліцца.

Праз дзень мне вярнулі грошы, што былі са мной пры затрыманні, і тэлефон (апошні аказаўся не маім) і з іншымі людзьмі вывелі ў дворык. І тут я, даруйце за выраз, а***ваюся. На вуліцы стаіць аўтобус. Не «бобік», не аўтазак, а нармальны турыстычны аўтобус, цалкам камфортны. Тады ў галаву ўпершыню прыйшла думка: а можа, нас везуць за мяжу? Канчаткова гэта ўсвядоміла толькі праз некалькі гадзін, калі аўтобус спыніўся, кадэбісты выйшлі, а ў салон зайшлі нейкія грамадзянскія людзі. Адзін з іх стаў казаць нешта на замежнай мове. Падумала: «Няўжо сапраўды я на мяжы?» І толькі праскочыла гэтая ідэя, другі пачаў перакладаць: «Хачу паведаміць, што вы свабодныя». Вельмі хацелася заплакаць, але нельга, вакол людзі. З усіх сіл трымалася.

Зайшоў літоўскі памежнік. Спытаў, ці ёсць у нас дакументы, а потым супакоіў, калі пачалі перажываць, што ні ў каго нічога няма. Папрасіў узяць рэчы і крыху прайсціся да будынка. Яшчэ пацікавіўся: «Вы ў стане дайсці?» Кажу: «Напэўна, мы ў стане нават дабегчы» (смяецца). Хаця не была ў гэтым упэўненая, бо ногі падкошваліся ад усіх падзей.

Свой пашпарт з візай атрымала з рук літоўскіх памежнікаў. Наколькі памятаю, у чатырох чалавек дакументаў не было.

— Вы сказалі, што не дазволілі сабе заплакаць, а чаму?

— Яшчэ ў СІЗА, калі зразумела, што трапіла, вырашыла: ні майго страху, ні маіх слёз яны (сілавікі. — Заўв. рэд.) ніколі ў жыцці не ўбачаць.

— І вы ўвесь час стрымлівалі сябе?

— Безумоўна, інакш там нельга. Колькі я там была, я ім усміхалася. Я іх ненавіджу. Не дарую ім 2020 год, не дарую ім людзей, забітых, пакалечаных. Не дарую за блізкіх гэтых людзей і за сваіх блізкіх.

«Разумею, зараз кінецца, кажу: «Адкажу ўдарам на ўдар»

— Які дзень у зняволенні быў самы цяжкі?

— Яны ўсе цяжкія.

— Мне як абывацелю здаецца, што найцяжэй у ШІЗА…

— Не, не заўсёды. Залежыць ад таго, з кім сядзіш. Калі на Антошкіна ў ШІЗА я была адна (там усе ў камерах па адным, у крайнім выпадку па двое), то на 24-й з табой знаходзіцца куча народу: да шасці чалавек. І тут ужо з кім трапіш. Часам былі такія кадры…

— Частa ў ШІЗА і ПКТ на вас нападалі?

— Бывалі сутыкненні, часам даводзілася біцца, дзесьці дастаткова было проста гаркнуць. Але мяне баяліся, разумелі: губляць мне няма чаго, я адкажу.

Канфлікты з зэкамі — паўбяды. На 24-цы ў нас быў такі ДПНК (дзяжурны памочнік начальніка жаночай калоніі № 24. — Заўв. рэд.) Дзяніс Ніканенка. Пра яго, дарэчы, распавядалі Паліна Шарэнда і Віка Кульша. Я з ім таксама сутыкнулася. Ён не грэбаваў прымяненнем фізічнай сілы да зняволеных. У яго быў выхаваўчы метад — выкінуць у прагулкавы дворык. Прычым не важна, па якой надвор'і: мароз, дождж, снег, вецер. Я асабіста стаяла ў гэтым дворыку практычна з раніцы і да адбою без выхаду ў туалет.

Тады ён яшчэ кідўся на мяне з кулакамі. З-за чаго? Ён вырашыў правесці са мной выхаваўчую гутарку. Я яму нешта адказала. Яго аж перакасіла, беднага. І ён з такім рухам… Разумею, зараз кінецца, кажу: «Адкажу ўдарам на ўдар». Відаць, гэта прагучала вельмі зла і сур'ёзна, бо ён асеў. Толькі «ляпнуў» дзвярыма і пасля гэтага абыходзіў мяне бокам.

— А за што ён вас у дворык адправіў?

— За тое, што я яму ў вочы сказала ўсё, што думаю пра нашу ўладу. Яны (супрацоўнікі ІК. — Заўв. рэд.) рэгулярна задавалі правакацыйныя пытанні. А калі атрымлівалі шчырыя адказы, ім гэта вельмі не падабалася. За гэта маглі выцягнуць у дворык або закрыць у «клетцы», стаяла там не раз. Гэтая «клетка», каб вы разумелі, меншая за «стакан» [у аўтазаку], маленькая вузкая прастора, дзе можна проста стаяць. Звычайна яе выкарыстоўваюць, калі чалавека прывялі ў ШІЗА, а супрацоўнікі занятыя, і няма каму яго абшукаць. Тады некаторы час зняволены там чакае. Часам яе выкарыстоўваюць для буйных, якія, дапусцім, у камеры пабіліся.

— Якімі пытаннямі супрацоўнікі вас правакавалі?

— «Што вы нас так ненавідзіце?», размовамі пра «памілоўкі» (я адказвала: «Хтосьці піша «памілоўкі», хтосьці — адмову ад працы»), што нам заплацілі. Пра «грошы» для іх вельмі балючы пытанне. Я ўжо ў нейкі момант смяялася: «Скажыце, дзе тая каса, у якой іх атрымаць?» На «чацвёрцы» я гэтым яксьці Дзяніса Талстэнкава, начальніка калоніі, падкалола.

Напісала чарговую адмову ад працы, прыводзяць мяне на камісію, ён там сядзіць і пачынае: «Навошта вам усё гэта трэба? Вам што, за гэта больш плацяць? У колькі, у два разы?» Кажу: «Ну чаму ў два? Вось глядзіце, за ШІЗА — у тры, за ПКТ — у пяць, а за «крытку» (гаворка пра турму. — Заўв. рэд.) увогуле ў дзесяць» (смяецца). Ён абалдзеў, глядзіць на мяне велізарнымі вачыма і такі: «А, ну тады, напэўна, мае сэнс». На гэтым этапе я проста пачынаю дзіка ржаць. Ён разумее, што я яго развяла. Працягваю: «Для таго, хто мерае ўсё грашыма, безумоўна, гучыць праўдападобна. Я не ведаю, хто каму якія грошы плаціў, бо асабіста я толькі «дубінал» і тэрмін атрымала».

«Не буду на вас рапарт складаць, бо вы моцны і мужны чалавек, за што вас і паважаю»

— Распавядзіце ў агульным пра 24-ю калонію. Наколькі ўмовы там адрозніваюцца ад «чацвёркі»?

— Я вельмі мала была ў атрадзе, але па бытавухе там значна горш. Напрыклад, калі на «чацвёрцы» прастора падзелена секцыямі, а ў іх дзесьці 14, дзесьці 20, 30 чалавек, дык тут — казарма. Радам ложкі, і чалавек сто ночуе ў адным памяшканні.

Праблемы з вадой — пастаянна. Я жыла на другім паверсе, і, калі на першым уключалі кран, да нас вада не даходзіла. Напэўна, не ставала ціску ў помпах. Каб раніцай, прабачце за падрабязнасці, схадзіць у туалет, трэба было з вечара набіраць вёдры.

А яшчэ там бясконцы рамонт. Мы насілі пясок, плітку, нейкія жалезныя штукі, драўляныя паддоны. Што яшчэ? Лужы вычэрпвалі, не ведаю, на які хрэн. Як? Вельмі проста: бярэш вядро, савок, а потым гэту ваду выносіш і выліваеш. На Антошкіна ў такіх выпадках рабілі прасцей: бралі вялікую лапату, якой чысцяць снег, адкрывалі люк і загонвалі туды ваду.

Харчаванне ў «чацвёрцы», магчыма, больш разнастайнае. Але, па сутнасці, не моцна адрознівалася. Затое з супрацоўнікамі было прасцей. Напрыклад, з кантролерамі адносіны ў мяне заўсёды трымаліся спакойныя, цалкам добразычлівыя. Яны мне спачувалі, дзесьці, можа, нават паважалі. З «операмі» праблемы ўзнікалі (смяецца). Але гэта зразумела, яны спрабавалі «ламаць». Але нават яны пачалі ставіцца да мяне з павагай, калі зразумелі, што стаю на сваім.

— У які момант вы гэта зразумелі?

— У 2024-м Аляксей Янчанка — быў такі ДПНК на «чацвёрцы» — сказаў мне пра гэта прамым тэкстам пры ўсім народзе. Як? Ідзём на фабрыку. Атрымліваецца, перад мной стаіць палітычная, а за мной дзяўчынка па 328-й, з якой мы сябравалі. Паміж намі завязалася размова, а ў страі гэтага рабіць нельга. Нас спыняе Янчанка. Ён, дарэчы, любіў са мной пагаварыць. Пытаецца: «Лазарчык, ці можна размаўляць у страі?» Адказваю: «Нельга». Ён: «Парушаеце? З кім размаўляеце?» Я: «З самой сабой». Ён, маўляў, як так? «Заўсёды прыемна пагутарыць з разумным чалавекам», — тлумачу. Усе смяюцца. Ён: «Значыць, нікога не назавяце?» «Я ж назвала, не вінаватая, што адказ вам не падабаецца», — працягваю. Глядзіць на мяне ўпрытык: «Што ж мне цяпер з вамі рабіць?» Усьміхаюся: «На ваш разгляд. Хочаце — можаце складаць рапарт». І тут ён неспадзявана кажа: «Не буду на вас нічога складаць. А ведаеце чаму? Бо вы моцны і мужны чалавек, за што вас і паважаю».

Ад нечаканасці ледзь не села ў лужу, тады якраз дождж прайшоў. Яшчэ перапытала ў дзяўчынкі з 328-й: «Ён сапраўды гэта сказаў?» Іншыя супрацоўнікі часам таксама не хавалі, што паважаюць маю пазіцыю.

— Гэта не перашкаджала ім адпраўляць вас у ШІЗА і ПКТ.

— Вы ж разумееце, што ў іх загад кіраўніцтва, і яны яго выконваюць. Падазраю, самой адміністрацыі гэта, можа, і не надта было трэба. Зразумеўшы, што чалавек упёрся рагом, яны, магчыма, і хацелі б зрабіць нешта па-іншаму, але на іх жа ціснуць зверху.

«Разумею, што, прабачце, ж...па»

— Давайце пагаворым крыху пра асабістае. Як ваша здароўе? Што кажуць лекары?

— Не хачу абмяркоўваць гэтую тэму ад слова «зусім». Настолькі надакучыла паліклініка, ужо такое адчуванне, што я там жыву.

— Хацелася б спытаць пра вашага малодшага сына. На момант затрымання двое вашых дзяцей былі дарослымі, а трэцяму Арцёму толькі споўнілася восем. Увесь час у зняволенні ў вас была вельмі цвёрдая пазіцыя і гатоўнасць ісці да канца. Якое гэта, калі на волі чакае дзіця?

— Магчыма, калі б я напісала «памілоўку», выйшла і засталася ў краіне, дзіцяці было б куды больш нервавання. Сям'ю маглі пачаць прэсаваць з усіх бакоў: тая ж школа, апека, мянты, кадэбісты. Такое практыкуецца. Магчыма, уся гэтая сітуацыя з ШІЗА і ПКТ не самая дрэнная. Ва ўсякім выпадку, дзіця гарантавана жыла спакойна.

— Вас затрымалі 30 снежня, пад Новы год. Як Арцём гэта перажыў?

— Недзе а 07.00 выйшла на працу. Бацькі спалі, Арцём (у яго канікулы) і дачка (ёй на працу да 10.00) таксама. Па дарозе ўбачыла гэты пракляты бусік. Была думка абысці дварамі, але плюнула на чуйку. Прахожу трошкі, чую топат. Разумею, што, прабачце, ж...па. Апошняе, што паспела зрабіць, — разбіць тэлефон. Мяне кладуць тварам у асфальт, суюць у нос нейкае пасведчанне: «Камітэт дзяржаўнай бяспекі, вы затрыманыя па падазрэнні ў здзяйсненні шэрагу злачынстваў». «Што, прабачце? — пытаюся. — Гэта што за аперацыя «З Новым годам»?» Адзін з іх адказвае: «Гэта адзінае, што вас на дадзены момант хвалюе?»

Паведамляюць, што павязуць дадому на вобшук. Кажу: «Пакажыце ордэр». Паказалі, дзверы кватэры адчыніла ім сама. І вось уявіце: раніца, у кватэру ўваліваецца ўся гэтая гоп-кампанія. Чалавек дзесяць. Натуральна, яны не паклапаціліся, каб як-небудзь ціха сябе паводзіць, навошта? Зразумела, маленькі спалохаўся, яму 19 снежня толькі споўнілася восем гадоў <…>.

Лазілі ўсюды, але нічога не зламалі. Што да сына. Яны ж не дбаюць ні пра якія пытанні. Бяруць мех з яго цацкамі, вытрасуць. Побач кніжкі. Перавярнулі, пакідалі туды ж. Стаіць маё бядолатае дзіця перад гэтай кучай у поўнай разгубленасці, не разумее, як рэагаваць. У ўсіх у доме праверылі тэлефоны, у Арцёма ў планшэце таксама палазілі. Нічога крымінальнага ні ў каго не знайшлі. <…>.

Маленькі моцна напалохаўся, хадзіў за мной хвастом. Супакойвала яго, казала: «Правяду дрэнных дзядзькаў і вярнуся», хоць разумела, што не прыйду. Але што я яшчэ магла сказаць? Было вельмі цяжка.

— На выпадак затрымання ў вас былі падрыхтаваныя якія-небудзь паперы на сына, каб ён не трапіў у дзіцячы дом? У верасні 2020-га, калі вас доўга пратрымалі ў РУУС, са школы яго на двое сутак перадалі ў прытулак.

— Я не разглядала такую сітуацыю (гаворка пра затрыманне. — Заўв. рэд.). Разумела, што я ў аператыўнай распрацоўцы ў КДБ, і пасля Новага года мы збіраліся з'ехаць за мяжу.

— Што далей адбывалася з дзіцём?

— Пасля зімовых канікул ён ідзе ў школу, і літаральна праз некалькі дзён дадому з'яўляецца камісія — са школы, з аддзела адукацыі, не ведаю яшчэ адкуль. Натовп народу прыходзіць. Яны праверылі ўсё, але прыдзерціся не было да чаго: бытавыя ўмовы ў мяне добрыя. Матэрыяльна дзіця забяспечана. Да майго здзіўлення, сям'ю нават у СОП не паставілі, і іншых праблем таксама не было.

— У 2022-м у «Новой газете» апублікавалі ваш дзённік. Там вы пісалі, што вас хочуць пазбавіць бацькоўскіх правоў.

— У сакавіку 2022-га мне ў СІЗА прыйшла папера наконт гэтага разбору. Натуральна, у мяне жах, паніка. Калі прыйшоў адвакат, я да яго. Ён патлумачыў: «Гэта стандартная працэдура, ніякіх падстаў для пазбаўлення вас бацькоўскіх правоў няма». Ён дапамог дачцэ, на той момант ёй было 24 гады, аформіць апякунства. Адразу гэта хацелі зрабіць мае бацькі, але ім не дазволілі, бо абодва пенсіянеры. Пакуль увесь працэс не скончыўся (адбылося гэта недзе да канца мая), я была на нервах.

— А дзе ў гэты час быў тата Арцёма? Чаму ён яго да сябе не забраў?

— Ён жыў асобна. Чаму не забраў? Я разлічвала задаць яму гэтае пытанне. Калі вызвалілася, спытала ў Макса Вінярскага, як Сяргей, — сказаў, што ён памёр. Дык што ўжо не спытаю.

«Ён вельмі баяўся трапіць у прытулак»

— Як Арцём перанёс сітуацыю з апякунствам?

— Ён вельмі баяўся трапіць у прытулак, увесь час пытаўся: «А мяне не забяруць?» Тлумачылі: «Не, не забяруць». Калі ўсё скончылася, ён супакоіўся.

— Як ён адыходзіў ад сітуацыі ў верасні 2020-га, калі дзве ночы правёў у прытулку?

— Не хадзіў у школу тыдзень. Слава богу, доктар увайшоў у становішча, выпісаў бальнічны. Маленькі наадрэз адмаўляўся ісці на заняткі, ледзьве ўгаварылі. Думаю, ён да канца так і не адышоў ад таго выпадку. Да майго арышту ў яго ўсё роўна заставаліся страхі, што яго могуць забраць, што хтосьці можа прыйсці.

— Чаму пасля сітуацыі з прытулкам вы працягнулі выходзіць на акцыі?

— Таму што я іх (улады і сілавікоў) ненавіджу, у тым ліку і за свайго маленькага, і за тое, што яму давялося перажыць. Магчыма, гэта спрацавала наадварот — толькі дабавіла мне нянавісці. Такая сістэма не мае права існаваць.

Да таго ж, калі б узнікла якая-небудзь экстраная сітуацыя, мы былі гатовыя з'ехаць. Плюс, калі яго забралі ў прытулак, я наробіла вельмі шмат шуму. І ў мяне была думка, што зноў нас крануць не адважуцца.

— Як гэта — быць маці і змагаркай?

— Цяжка.

— Што цяжэй?

— Прасьцей, калі ты ні з кім не звязаны, ні ад каго не залежыш і ніхто ад цябе не залежыць. Тады ты распараджаешся сабой. А так ты пастаянна дзейнічаеш з азіранкай, каб тваім блізкім не прыляцела за тваю буйню дзейнасць.

— Хто вы больш: маці ці змагарка?

— У прыярытэце, вядома, дзіця, гэта 100%.

«Была б гатовая пасядзець да канца дзён сваіх, але каб сістэму ўсё-такі добілі»

— У калоніі вам споўнілася 50. Як для вас прайшоў гэты дзень?

— Я яго не заўважыла, нават забылася пра яго. Дакладна гэтак жа, як я не заўважала Новы год, 8 Сакавіка, Вялікдзень і ўсё астатняе. У зэкаў няма святаў.

— Не магу не спытаць: як вы сталі актывісткай «Еўрапейскай Беларусі»? Да 2020-га многія беларусы жылі па-за палітыкай.

— Я заўсёды цікавілася такімі рэчамі. Яшчэ ў школе чытала пра Курапаты. Калі пачаліся размовы пра 1937 год, пра рэпрэсіі, расстрэлы… Мяне гэта ўсё вельмі кранала. Калі ў 1991-м здарыўся пераварот (гаворка пра жнівеньскі путч ДКНС. — Заўв. рэд.), пайшла на плошчу паглядзець, што там адбываецца. Але гэта больш з цікаўнасці. Колькі мне тады было, семнаццаць гадоў? Але там і засталася.

Калі ўсё ўціхла, краіна стала незалежнай, занялася сваімі справамі. На Дзень Волі ў 1996-м, калі Лука ўсё перакруціў (гаворка пра дзяржпераварот, учынены Лукашэнкам з дапамогай незаконнага рэферэндуму. — Заўв. рэд.), пайшла на мітынг. Там здарылася бойка з АМАПам. З тых часоў я ўдзельнічала ва ўсіх падзеях. Спачатку гэта быў БНФ, потым «Малады фронт», пазней «Зубр». На выбарах 2010-га ўвайшла ў каманду Саннікава (Андрэй Саннікаў — кандыдат у прэзідэнты ў 2010 годзе, лідар грамадзянскай кампаніі «Еўрапейская Беларусь»), і так у маім жыцці з'явілася «Еўрапейская Беларусь». Мяне і раней затрымлівалі, але ўсё заканчвалася «адміністратыўкамі».

— Давайце з мінулага ў сучаснасць. Як вы ўладкоўваецеся ў Літве?

— Зняла кватэру, стараюся падключацца да розных ініцыятыў, каб хоць як-небудзь дапамагаць. Пакуль вырашаю пытанне з дакументамі, шукаю працу. Магу, як у Беларусі, быць прадаўцом. Магу і вуліцы падмятаць. Я не баюся ніякай працы.

— Вы ўжо тры тыдні на волі. Калі чытаеце навіны і разумееце, у якой кропцы мы апынуліся пасля 2020-га, якія ў вас думкі?

— Ніколі нічога не бывае дарэмна. Калі ты ў нешта верыш, мусіш гэта рабіць.

Што датычыць у цэлым сітуацыі ў краіне і свеце, то мне балюча ад таго, што творыцца ва Украіне, ад таго, што адбываецца з Беларуссю і нашымі людзьмі. З аднаго боку, я, вядома, цаню намаганні амерыканскага боку па вызваленні палітвязняў. З другога — гэта не вырашае праблему, бо адных выпусцілі — іншых пасадзяць. Кругазварот зэкаў у прыродзе. Гэта нічога не дае. Вясці перамовы з тэрарыстам — загадзя прайгрышная справа. Лукашэнка займаецца гандлем людзьмі, назавём гэта так. Ён добра ўладкаваўся, яго ўсё задавальняе, а людзі пакутуюць.

Які выхад? У гэтай сітуацыі я яго не бачу. Я была б гатовая пасядзець да канца дзён сваіх, але каб сістэму ўсё-такі добілі. Такія людзі, як Лукашэнка, як Пуцін, разумеюць толькі сілу. А так атрымліваецца, яны дыктуюць умовы нам, а не мы ім. Так быць не павінна.

Але праўда і справядлівасць на нашым баку, таму канчатковая перамога ўсё роўна будзе за намі. Пакуль мы гатовыя змагацца, нічога не страчана. І раз ужо закраналі тэму дзяцей, скажу: толькі ад нас залежыць, у якой краіне яны будуць жыць. Хачу, каб у майго дзіцяці яна была вольнай, незалежнай, багатай і паспяховай. Краіна, якой ён бы ганарыўся. І я зраблю для гэтага ўсё, што ад мяне залежыць.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]