«Ёсць людзі ў крытычнай сітуацыі»: крык душы палітвязня

Аляксандр Краўчук гадамі змагаўся з чыноўнікамі, а цяпер дамагаецца справядлівасці ад фондаў.

Гісторыя прадпрымальніка Аляксандра Краўчука з Кобрына прагрымела на ўсю Беларусь у 2016 годзе.

Трагедыі папярэднічалі наступныя падзеі: беларус набыў у Германіі Volkswagen Touran з газавым абсталяваннем. У студзені 2014-га з офіса дылера «Атлант-М» паведамілі: балёны трэба мяняць — па віне вытворцы некалькі такіх выбухнулі ў Еўропе. Заднюю пару замянілі адразу, а замены пярэдніх Аляксандру давялося чакаць больш за два гады.

Калі ў жніўні 2016-га дылер нарэшце пазваніў, Аляксандр з дзецьмі паехаў у Мінск. Па дарозе заехаў на запраўку «Газпрам трансгаз Беларусь» — і ў гэты момант газавае абсталяванне выбухнула. Дзеці практычна не пацярпелі, а Аляксандру выбухам адарвала нагу ніжэй каленя.

Пасля трагедыі ён гадамі спрабаваў дамагчыся кампенсацыі, судзіўся з дзяржаўнымі структурамі, канфліктаваў з чыноўнікамі і казаў, што сутыкнуўся з халатнасцю і несправядлівасцю, а ў 2024 годзе яго арыштавалі за кантакт з журналістамі.

Пасля выхаду на волю і дэпартацыі з Беларусі Аляксандр Краўчук распавёў сайту Charter97.org сваю гісторыю. Цяпер ён жыве ў Польшчы.

Першыя спробы дамагчыся расследавання

Пасля трагедыі ў 2016 годзе Аляксандр зразумеў, што яго справу хочуць спусціць на тармазах:

«У бальнічную палату прыйшоў следчы, пачаў нейкія пытанні задаваць. Я яго перш-наперш спытаў: вы праверылі ціск у балёнах? Ён сказаў: не, мы страўлівалі ціск у балёнах (страўліць — прымусова выпусціць лішак газу, каб вярнуць паказчыкі да нормы — Прым. Charter97.org). Я кажу: як гэта так? Вы абавязаныя былі гэта зрабіць. «Ну, мы не ведалі», — сказаў ён, зрабіўшы выгляд, што ў гэтым не разбіраецца.

Як я даведаўся пазней, следства пачало вылучаць рэчдокі толькі напрыканцы наступнага дня пасля трагедыі. Фактычна я яшчэ ў бальніцы разумеў, што справу яны збіраюцца спусціць на тармазах».

Так і адбылося: пазнаёміўшыся з дакументамі, Аляксандр даведаўся, што ў узбуджэнні крымінальнай справы адмовілі.

Былы палітвязень распавядае, што некалькі разоў сустракаўся з пракурорам Брэсцкай вобласці, але разумеў, што на мясцовым узроўні нічога не даб'ецца, таму ў 2017 годзе выйшаў на Івана Носкевіча, тагачаснага старшыню Следчага камітэта Беларусі.

«Носкевіч запытаў у куратара, як была праведзена праверка. Менавіта праверка, бо крымінальнай справы не было. І я дакладна запомніў словы куратара: «Праверка праведзена павярхоўна». Носкевіч даў каманду ўзбудзіць крымінальную справу.

Ну, натуральна, далей ужо ўсё цягнулі за вушы. Палуянчыку, гэтак званаму следчаму, і яго начальніку Носкевіч вынес вымовы. Я дамагавўся, каб супраць іх узбудзілі крымінальную справу, але ўсюды быў адварот-паварот».

Упушчаны час і суд

Найважнейшыя следчыя дзеянні, як распавядае Аляксандр, былі ўпушчаныя ў самым пачатку:

«Камеры раптам не працавалі, журналы і рэчдокі, хутчэй за ўсё, падтасавалі. У самым пачатку там была следчая, якая сказала жонцы: «Вы не турбуйцеся, мы там шмат усяго знайшлі, усё будзе нармальна». А потым аказалася, што нічога няма».

Справу перададзiлi ў Следчы камітэт Брэста. Следчы зрабіў, што мог: скіроўваў запыты на завод Volkswagen у Германію, накіроўваў балёны на экспертызу ў Расію — але грунтоўных доказаў сабраць ужо не атрымлівалася. Калі падыходзіў канец тэрміну даўнасці, Аляксандр сустрэўся з былым кіраўніком адміністрацыі Лукашэнкі Ігарам Сяргеенкам, і неўзабаве пасля гэтай размовы справа зрухнула з мёртвай кропкі і была перададзена ў суд горада Кобрына:

«Улічваючы, што ў гэты час я займаўся палітычнай актыўнасцю, у 2021 годзе вынеслі рашэнне па іску. У межах крымінальнай справы вынеслі прысуд таму, хто рабіў у мяне праверку балёнаў. Але мяне не асабліва цікавіла, якое там будзе пакаранне. Мяне цікавіла, каб была нейкая сума кампенсацыі, каб я мог набыць пратэз. А сума за пратэз была прыстойная. Я тады прадставіў ім дагавор і рахун-фактуру з Германіі. Але яны на гэта не звярнулі ўвагі. Што да ўсіх маіх выдаткаў — пытанняў не было, іх задаволілі. А што датычыць іску аб маральнай шкодзе, суддзя Тацяна Коберская прысудзіла 10 тысяч рублёў. На той момант гэта было недзе ў раёне 3 тысяч долараў. То бок фактычна ні пра што».

Аляксандр падаў наглядную скаргу ў Генеральную пракуратуру і нечакана атрымаў адказ на сваю карысць:

«Яны ўсе былі ў шоку, вядома. Прыйшоў адказ у Брэсцкі суд, што рашэнне суда трэба адмяніць, накіраваць справу на новы разгляд, а «Газпрам трансгаз Беларусь» таксама з'яўляецца адказчыкам у межах гэтай справы.

Што яны робяць далей? Каб вы разумелі, адказ пракуратуры не з'яўляецца абавязковым для суда. Старшыня Брэсцкага суда сабраў судовую калегію, усіх суддзяў, і адпраўляе справу на другую апеляцыю. Туда прыязджае «Газпрам трансгаз Беларусь» і суд проста адмяняе рашэнне, то-бок закрывае справу».

Арышт і СІЗА

Праз прыкладна паўгода Аляксандр напісаў яшчэ адну наглядную скаргу — ужо самастойна, а затым разам з жонкай паехаў у Польшчу да сына. 23 красавіка 2024 года яны вярнуліся ў Беларусь:

«Раніцай прыязджаюць аператыўнік з Кобрынскага РАУС і другі аператыўнік з РАУС Брэста. Я якраз раненька ўстаў з жонкай. Яна ўжо спусцілася ўніз, я яшчэ быў на другім паверсе. Заглядаю ў акно, а там ужо разгортваецца гэтае «маскі-шоў» з сілавікоў. Жонка кажа: «Глядзі, міліцыя прыехала». Я ўжо адчуў, што, напэўна, будуць браць».

Сілавікі пагражалі разабраць дом былога палітвязня «па бярвенню» і патрабавалі тэлефон. Як пазней распавялі Аляксандру ў турме, мабільны спатрэбіўся сілавікам, каб прыкласці да справы размову, праслуханую праз хатні рутэр без VPN.

Успамінаючы арышт, ён распавёў яшчэ пра адну дэталь: прыбыўшая ў той дзень пошта прывезла тую самую наглядную скаргу, якую жонка па яго просьбе аплаціла і адправіла нанова.

«На гэта супрацоўнік УУС горада Брэста Кірыл Гнацьеў сказаў: «Я вам не раю гэта рабіць, бо і вы сядзеце, а дачка пойдзе ў прытулка».

Дачка, якая скончыла дзевяць класаў, у гэтым жа годзе была вывезеная да брата ў Польшчу і з таго часу ні разу не была дома.

Аляксандра абвінавацілі па ст. 361‑4 ч. 1 і 2 («садзейнічанне экстрэмісцкай дзейнасці»). Усё праз тое, што мужчына распавядаў пра ўсе спробы дамагчыся справядлівасці па сітуацыі з нагой журналістам з «Радыё Рацыя».

Спачатку яго адвезлі ў РАУС нібыта для дачы паказанняў, а праз пару дзён — у СІЗА-7 у Брэсце.

«Там, наколькі я разумею, паступіла каманда прэсаваць мяне, каб я прызнаў віну. Мяне кідалі з камеры ў камеру вельмі шмат разоў. У некаторых камерах я па чатыры-пяць разоў быў. Мяне там ужо ўсё СІЗА ведала. Але віну я так і не прызнаваў.

Улічваючы маё фізіялагічнае становішча і другую групу інваліднасці, мне быў належны пасцельны рэжым. Але там была такая доктар, Людміла Шчэтка яе звалі, падленькая, вядома. Бачна, па іх указанні яна адмяніла мне пасцельны рэжым. Вядома, цяжка было. Але яны зразумелі, што гэта на мяне не ўплывала».

Адзін з самых цяжкіх эпізодаў звязаны з начальнікам аператыўнай часткі Іллём Коленнікам. Падчас праверкі ў калідоры Аляксандр паскардзіўся на адсутнасць мыліц, і гэта справакавала ў сілавіка агрэсію:

«Яму гэта не спадабалася. Ён падышоў: «Хто гэта там такі?» Я прадставіўся. У яго ў руках была нейкая папка, ён ударыў мяне па галаве. Я кажу: «Вы ўсведамляеце, што вы робіце?»

Яго гэта вельмі моцна раззлавала. Ён закрычаў: «Да мяне ў кабінет яго!» У кабінеце, як я разумею, ён хацеў вывесці мяне на правакацыю. Калі я туды зайшоў, у мяне адабралі мыліцы. Я адразу сеў. Ён пачаў крычаць: «Устаць!» Я ўстаў. Ён падбег да мяне, схапіў за горла, пачаў душыць.

Але я не рэагаваў. Зразумеў, што ён хацеў, каб я яго ўдарыў. Я проста стаяў. Потым ён адпусціў, пабег за стол, пачаў нешта крычаць: «Гэтыя змагары — сукі!» Карацей, такі словывы панос ад яго ішоў. Калі ён астыў, я яму кажу: «Ты так са сваімі дзецьмі размаўляй. Са мной так не варта». Ён падбег да мяне, схапіў за майку і парваў яе на мне».

Не дабіўшыся рэакцыі словамі, Коленнік перайшоў да ўдараў:

«Яны б'юць запясцямі так, каб не заставалася сінякоў. Спачатку ён мяне шэсць разоў так ударыў. У скулы, у падбародак. Я нічога, стаяў. Потым гляджу, у яго твар чырвоны стаў, вочы на выкатыне. Бачыць, што я ніяк не рэагую, стаю. Ён яшчэ тры разы так ударыў. Апошні раз ён яксьці так ударыў, нібыта з паветрам у вуха, і ў мяне лопнула барабанная перапонка. Я ўпаў, страціў прытомнасць. Потым прыбеглі і адвелі мяне ў падвальнае памяшканне».

Умовы ў падвальных камерах, куды яго пасля гэтага неаднаразова змяшчалі, Аляксандр апісвае так:

«Там, вядома, клопаў поўна, бетонныя падлогі, сырасць. Каб вы разумелі: калі пакінуць запалкі на стале, раніцай вы іх ужо не запаліце. Мала таго, там не было нават вулічнага святла. Унітазаў нармальных таксама не было».

Такое абыходжанне працягвалася каля сямі месяцаў. Сітуацыя часова палепшылася пасля ўмяшання адваката, але неўзабаве ціск аднавіўся. Двух адвакатаў Аляксандра пасля пазбавілі ліцэнзіі. Пазней жонка напісала скаргу на дзеянні сілавікоў, і на апошнія паўтара месяца яго перавялі ў больш прыстойныя ўмовы.

У лютым 2025 года ён апынуўся ў папраўчай калоніі №2 у Бабруйску, у спецыфічным атрадзе для інвалідаў і пенсіянераў пад назвай «Вікінгі».

«Там, вядома, я навідаўся ўсяго. Там і эпілептыкі, і шызанутае, каго толькі няма. Але самае цікавае, што ў гэтым атрадзе быў такі «казёл», «начальнік», або як гэта называецца, брыгадзір атрада. Лысы такі. Уся сістэма была накіраваная на тое, каб у пенсіянераў адціскаць пенсіі. То-бок калі ты плаціш, да цябе больш-менш лаяльнае стаўленне. Калі не плаціш, з табой абыходзяцца, скажам так, дрэнна».

Вызваленне і дэпартацыя

13 лістапада 2025 года ранняй раніцай Аляксандра без тлумачэнняў разбудзілі:

«Я адразу зразумеў, што гаворка пра вызваленне. Калі прывезлі на ПК-2, там ужо таксама былі хлопцы-палітвязні з іншых атрадаў. Самае дзіўнае, што дакументы па крымінальнай справе, прысуды, усё гэта мне аддалі. Не забіралі. Праўда, там былі некаторыя дарагія медыцынскія прэпараты, іх не аддалі».

Пасля гэтага палітвязняў пасадзілі ў аўтобус:

«Натягнулі на вочы зімовыя турэмныя шапкі. Рукі заматалі скотчам. Некаторым яшчэ і ногі заматвалі. Але палічылі, што я на пратэзе нікуды не пайду, таму мне ногі не заматвалі.

Ехалі доўга. Потым заехалі ў нейкі лес каля трасы. У мяне ўжо пачалі праскокваць дрэнныя думкі. Можа, ужо і нікога не ўбачу. Па праўдзе кажучы, усё гэта так доўга зацягвалася, што такая думка сапраўды засела ў галаве».

Пасля доўгага чакання ў аўтобусах — куды, паводле назіранняў Аляксандра, звозілі палітвязняў з розных калоній — іх нарэшце павезлі да мяжы з Украінай.

«Бліжэй да вечара далі нейкія сухпайкі, бо ўвесь дзень не кармілі. Аддалі грошы, якія заставаліся ў мяне на рахунку ў калоніі. І павезлі нас на ўкраінскую мытню. Там ужо ўсе выйшлі з аўтобусаў, пераселі ў іншыя і паехалі ў Чарнігаў».

Дэпартацыю Аляксандр успрыняў цяжка — жонка засталася ў Беларусі адна, а дома было шмат нескончаных спраў.

Жыццё ў эміграцыі і канфлікт з офісам Ціханоўскай

Праз некаторы час Аляксандр пераехаў у Польшчу, дзе жывуць яго родныя. Былы палітвязень сутыкнуўся, паводле яго слоў, з сістэмнай адсутнасцю падтрымкі для беларускіх палітэмігрантаў, асабліва пажылых людзей і людзей з інваліднасцю:

«Сёння людзі за мяжой пакінутыя без увагі. Я са ўсімі перасвараўся. Са Святланай Ціханоўскай у тым ліку.

Наша партыя палітвязняў, якая сюды прыехала, была рэзананснай. То-бок вакол нас быў шум. Таму больш-менш нейкая фінансавая дапамога была. А людзі, якія самі прыязджаюць у Польшчу з-за пераследу, я з некаторымі размаўляў, у іх ні медыцыны, ні добрай дапамогі, нічога.

Пачаткова нас сустрэлі добра, я нічога не магу сказаць. Але мяне больш за ўсё дзівіць тое, што дапамогу нам далі фактычна з тых грошай, якія сабралі людзі. А дзе ж тая дапамога, якая выдзелена Еўразвязам? Там жа, здаецца, агучваліся прыстойныя сумы. І Амерыка давала, і Еўразвяз даваў. Недзе ў раёне паўмільярда еўра. Дзе гэтыя грошы, куды яны падзеліся?»

Востры канфлікт узнік у Аляксандра з Аленай Недвецкай з Цэнтра беларускай салідарнасці — па пытанні аплаты моўных курсаў для дачкі:

«У мяне цяпер дачка праходзіць моўныя курсы B2. Я звярнуўся да Алены: ці можа фонд аплаціць дачцэ курсы? Яна кажа: «Добра, зробім, а якая кошт?» Я кажу: «Я ў дачкі спытаў, яна сказала 460 злотых». Яна сказала: «Добра, не пытанне». Я ж не падумаў, што яна не зразумее, што гэта за месяц. Там 2720 злотых за ўвесь курс. Потым яна кажа: «Добра, я штосьці прыдумаю». Праходзіць месяц, другі, і ўсё гэта цягнецца. Стараюся выйсці з ёй на кантакт. Бо я ў яе не прашу грошай, а проста прашу сказаць: так або не. Яна пазбягае выходзіць на сувязь».

Калі канфлікт атрымаў агалоску, Недвецкая, нібыта, пачала пагражаць заявай у паліцыю. Спроба надаць гісторыі розгалас праз інтэрв'ю «Радыё Рацыя» таксама не ўвенчалася поспехам — Недвецкая адмовілася размаўляць з журналістамі, а інтэрв'ю з Аляксандрам знікла з сайта:

«Артыкул у іх на сайце пратрымаўся хвілін 30–40 і знік. Потым журналістка сказала, што яе адчыталі за тое, што яна ў аднабаковым парадку падрыхтавала гэты матэрыял... Разумееце, вось такая, відаць, атрымліваецца незалежная прэса».

Асобна Аляксандр распавёў пра размову са Святланай Ціханоўскай 2 сакавіка 2026 года падчас яе «прамой лініі»:

«Кажу: «Так гэта не робіцца, разабрайцеся. Людзі прыехалі, а вы тут нармальна нават медыцыну не змаглі арганізаваць». На што яна кажа: «А што, мы мала зрабілі?» Я кажу: «Ды за пяць гадоў вы нічога тут не зрабілі. Толькі акружылі сябе незразумелымі людзьмі кшталту Анатоля Лябедзькі і Франака Вячоркі і лухтой займаецеся».

Ціханоўская, паводле слоў Аляксандра, пакрыўдзілася і папрасіла яго прыслаць апісанне праблемы на пошту. Ён гэта зрабіў, падняўшы пытанне беларусаў, якія былі вымушаныя з'ехаць у Польшчу:

«Я напісаў, што прыязджаюць людзі пенсійнага ўзросту, інваліды, а фактычна ніякай сацыяльнай падтрымкі ў іх няма. Людзі ў крытычнай сітуацыі. Ладна, сын мне не дасць з галадухі памерці. А ж прыязджалі бабулі па 70 гадоў. Куды яна на працу пойдзе? Як яны збіраюцца іх падтрымліваць, я ўвогуле не разумею. Няма ніякай праграмы».

Адказу ні ад Ціханоўскай, ні ад «каардынацыйнай рады», куды ён адправіў такое ж пісьмо, так і не паследавала.

Медыцынская дапамога: абяцанні без выніку

З моманту прыезду ў Польшчу ў Аляксандра былі сур'ёзныя праблемы з кульцяй і з'явілася паказанне да замены тазасцегнавага сустава:

«З самага пачатку, калі я прыехаў сюды, у мяне ўся кульця была ў крыві, бо пачалася лігатура. Я скідаў інфармацыю ў фонд дапамогі «PADAROZHNIK». Потым скідаў у іншыя фонды дапамогі. Казаў ім: «Робіце што-небудзь». У выніку, пакуль сын мяне да хірурга не адвёз, ніхто нічога не рабіў.

І гэта цягнецца дагэтуль. У мяне, дарэчы, ёсць медыцынскія дакументы з турмы, дзе прапісаная замена тазасцегнавага сустава. Спачатку «PADAROZHNIK» паабяцаў: «Мы вам усё зробім». Потым перакінулі мяне ў фонд дапамогі «ЛЕКАВІТ». «ЛЕКАВІТ» дагэтуль таксама ўсё абяцае. Урэшце мяне выключылі з праграмы, хаця абяцалі зрабіць тазасцегнавы сустаў. Выключылі таму, што я на канале блогера Сяргея Петрухіна сказаў, што дагэтуль ніякая дапамога не аказаная».

Пасля агалоскі «PADAROZHNIK» пачаў займацца зубамі палітвязня, але запатрабаваў падпісаць абавязацельства аб неразгалошванні інфармацыі трэцім асобам:

«Я кажу: ужо палова лячэння прайшла, два месяцы, а вы мне ў сярэдзіне лячэння гэты дакумент падсоўваеце? Не, кажу, я яго падпісваць не буду. І яны таксама зніклі. Ні слыху ні духу».

Цяпер Аляксандр з сям'ёй жыве ў Мінску-Мазавецкім, у асноўным за кошт дапамогі сына і невялікіх выплат ад польскіх сацыяльных службаў па групе інваліднасці.

«Атрымліваецца, я тут, у горадзе Мінск-Мазавецкі, у асноўным сяджу ў кватэры. Мне выйсці вельмі праблематычна. І з кульцяй праблемы, і пратэз ужо тут рамантавалі. І, як кажуць, з тазасцегнавым суставам праблема... Проста не хочацца болей трапаць нервы з фондамі падтрымкі. Таму, шчыра кажучы, мы тут паўгода, і фактычна я не атрымаў ніякай медыцынскай дапамогі».

Збор на новы пратэз Аляксандра Краўчука абвешчаны на сайце BYSOL.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]