«Бледны Пуцін моўчкі блукаў па Марыінскім палацы»

Нечаканая параза Сабчака выкінула будучага дыктатара ў Маскву.

Гісторыя РФ і чалавецтва стала на цяперашнія рэйкі роўна 30 гадоў таму. Нечаканая параза на выбарах тагачаснага пецярбургскага градоначальніка выкінула Пуціна ў Маскву. Як дзяржаўны дзеяч, а неўзабаве і як кіраўнік дзяржавы, ён створаны гэтым правалам.

Калі б 2 чэрвеня 1996-га Анатоль Сабчак у Пецярбургу набраў на некалькі працэнтаў галасоў больш, дык ён застаўся б градоначальнікам, а яго першы намеснік Пуцін з задавальненнем працягнуў бы службу на малой радзіме і шанцу ўзначаліць Расію не атрымаў бы.

Пра гэтую не адбыўшуюся магчымасць яшчэ доўга потым жартавалі ў сваім коле яго тагачасныя калегі па пецярбургскім урадзе.

Неўвядальная загадка

Параза Сабчака, гістарычны маштаб якой з гадамі выглядае ўсё больш грандыёзным, зусім не была наперад вызначаная. Кожны лёгка знойдзе ў сеціве на свой густ прыдатную версію аповеду пра жарсці тых лёсавызначальных двухтураўных выбараў (19 мая і 2 чэрвеня 1996-га).

І праз 30 гадоў жарсці не сціхаюць.

Шмат падрабязнасцяў ад самага пачатку апавядаліся відавочцамі зусім па-рознаму. Надта ўжо пякучыя гэтыя сюжэты. Як адзін з відавочцаў, выкладу асноўныя вехі, стараючыся іх не перажоўваць і адказваючы толькі на самыя галоўныя пытанні.

На пачатку 1996-га градоначальнік Анатоль Сабчак не ўсведамляў сваёй непапулярнасці і быў упэўнены, што перамога на маючых адбыцца выбарах належыць яму сама сабой. Частка яго падначаленых у гэтым упэўненая не была.

Адзін з трох яго першых намеснікаў, Уладзімір Якаўлеў, ва ўсю інтрыгаваў у Маскве, разважаў пра сваю будучыню і для пачатку ўзяў сабе за звычку заігрываць з крытыкамі Сабчака і публічна кляйміць становішча спраў у горадзе. Другі першы намеснік, Аляксей Кудрын, успрымаў гэта як напады асабіста на сябе і ў журналісцкім коле выказваў разгубленасць і няведанне, як паступіць. Трэці па ліку і першы па статусе першы намеснік, Уладзімір Пуцін, як і заўсёды да таго, абмінаў любую публічнасць і, відаць, сыходзіў з таго, што выбары — не яго клопат.

Грымасы ўразлівай душы

Гэта быў не першы пуцінскі досвед паразы на выбарах. У якасці гарадскога шэфа чарнамырдзінскага «Нашага дома — Расіі» ў снежні 1995-га ён намінальна выступіў пецярбургскім кіраўніком выбарчай кампаніі НДР у Дзярждуму. У Пецярбургу гэта ўладная партыя набрала тады 13% галасоў — менш, чым у Маскве, але больш, чым у Расіі ў сярэднім. Яна тады паўсюль больш-менш правалілася.

Судзячы па ўсім, Пуцін успрымаў тую сваю першую выбарчую няўдачу як фармальнасць, якая да ягонага жыцця важнага чыноўніка істотнага дачынення не мела. Часу на тую кампанію ён не траціў і сэрца ў яе не ўкладаў. Яна была справай спецыяльна нанятых людзей, якім і чырванець за вынік.

У выбарах губернатара ён таксама спачатку не бачыў нічога такога, што магло б пераламаць яму кар’еру. Падзяляць страх свайго больш чуллівага калегі Кудрына ён пачаў пазней, калі падзеі падступілі ўжо зусім блізка. Затое сіла гэтага страху была вялікая.

Часта кажуць, нібыта Пуцін у тыя крытычныя дні працаваў начальнікам перадвыбарчага штаба Сабчака. Гэта не так. Штабаў у тыя часы звычайна было некалькі, прычым учынкі і асабісты склад галоўнага з іх публіцы не паказвалі. А ў дадзеным выпадку ўсё яшчэ тонула ў хаосе і дылетантызме, якія сеяў Сабчак.

Ці то наогул не было пастаянна дзеючага галоўнага штаба, ці то ён складаўся з відавочных жулікаў. Якіясьці групы з пераменным складам збіраў Кудрын, якіясьці — Нарусава, жонка Сабчака. Нешта падобнае рабіў і Пуцін, але дакладна не заўважную працу.

Падобна, што ён тады быў у паніцы. У яго ўразлівай душы ўся гэтая сумятня адбілася як выніковы вобраз дэмакратыі. Чагосьці некіраванага, непрадказальнага і прыніжальнага для начальніцкіх асоб.

Няправільна ўладкаванае жыццё

Ці была параза адміністрацыі Сабчака непазбежнай? Зусім не. Гэтая параза была амаль недарэчнасцю. Акрамя арганізацыйнай слабасці сабчакаўскай каманды і яе выбарчай некампетэнтнасці, ім яшчэ і проста не пашанцавала пару разоў запар.

Па-першае, заядлы прамоўца Сабчак нечакана прайграў тэледэбаты. І прычына была не толькі ў недаацэнцы ім тупаватага быццам бы «гаспадарніка» Якаўлева, які насамрэч быў таленавітым ліцэдзеем і добрым палемістам. У такіх дэбатах перамагае той, у каго лепш пастаўлена мова, і красамоўца Сабчак ні да, ні пасля гэтага не выяўляў такой дзіўнай для яго няёмкасці ў спрэчках. Ненавісць Пуціна да дэбатаў ідзе з гэтага досведу, які, вядома, яго ўразіў.

Па-другое, сабчакаўцам у дзень другога тура сюрпрыз паднесла яшчэ і надвор’е. Апытанне, праведзенае напярэдадні, паказаў: чым вышэйшая будзе яўка, тым лепшыя ў Сабчака шанцы. Але дзень галасавання выдаўся вельмі добры, публіка рынула за горад, і на ўчасткі прыйшло на 190 тысяч выбарцаў менш, чым у першым туры.

Якаўлеў апярэдзіў Сабчака на 28 тысяч галасоў і выйграў з перавагай 47,5% супраць 45,8%. Увечары падліку галасоў смяротна бледны Пуцін моўчкі блукаў па Марыінскім палацы. Гісторыя здзейснілася.

У вачах Пуціна паразу нанеслі не яму. Бо ён стаяў убаку ад барацьбы. Але ўсё, чаго ён да таго часу дасягнуў, у гэтай барацьбе паставілі на кан і прайгралі. Жыццё аказалася няправільна ўладкаваным. І яно, відавочна ў ягоных вачах, адхілялася ад натуральнай нормы.

Пабочны поспех

Бо эра непрадказальнай дэмакратыі ў Пецярбургу (як і ў Расіі) ішла да канца. Усе наступныя губернатарскія выбары ўжо не прыводзілі да зрушэння рэальнай гарадской улады і суправаджальнага краху кар’ер.

А пры сваёй цалкам магчымай, як мы бачылі, перамозе, Сабчак пакінуў бы Пуціна галоўным са сваіх першых намеснікаў, а значыць, і кандыдатам у ўласныя пераемнікі.

І ў гэтым выпадку нічога не перашкаджае меркаваць, што з часам Пуцін абіраўся б у пецярбургскія губернатары прыкладна тым жа спосабам і з такой жа аўрай папулярнасці, з якой ён у 2000-м і 2004-м абіраўся ў прэзідэнты Расіі.

Але гісторыя выбрала для яго іншы маршрут. Пакінем знаўцам псіхалагічнага аналізу судзіць пра ўздзеянне досведу паразы-1996 на ўнутраны свет будучага вождзя Расіі. Але адзначым, што ўцёкі з Пецярбурга і ўладкаванне на працу ў Маскве на той момант яшчэ не адкрывалі яму шлях на самы верх.

Першы поспех маскоўскай кар’еры Пуціна стаў пабочным прадуктам тамтэйшай вайны ў вярхах, у якой усяго праз пару тыдняў пасля пецярбургскіх выбараў клан Чубайса ўзяў верх над кланам Каржакова.

Трыумф Чубайса ў «справе пра каробку з-пад ксерокса» (19–20 чэрвеня 1996) у спалучэнні з наступнай перамогай Ельцына на прэзідэнцкіх выбарах (3 ліпеня 1996) даў яго групоўцы, асновай якой былі пецярбуржцы, вырашальнае слова ў падзеле вышэйшых пасад. Сам Чубайс у сярэдзіне ліпеня 1996-га ўзначаліў Адміністрацыю прэзідэнта і стаў другой асобай у дзяржаве.

Калі б перамог, наадварот, Каржакоў, Пуцін не прапаў бы. Сувязі ў гэтым клане ён меў. Але сваім чалавекам ён там не быў, і на галоўныя дзяржаўныя пасады яго рухаць не сталі б.

У коле чубайсаўцаў на зямляка глядзелі інакш.

Свой на сваім месцы

Асабіста Чубайс ставіўся да Пуціна без цяпла, але з Кудрыным і яшчэ некаторымі ў яго была дружба. Хутчэй за ўсё, менавіта Кудрын, які якраз пераехаў у Маскву, дапамог Пуціну ў жніўні 1996-га ўладкавацца ў Кіраўніцтва справамі прэзідэнта. І ён жа, пераходзячы ў сакавіку 1997-га ў Мінфін, прасунуў яго на сваю пасаду — кіраўніка Кантрольнага ўпраўлення Адміністрацыі прэзідэнта.

Менавіта ў гэтым статусе Пуцін упершыню стаў важным гульцом у расійскіх інтрыгах вярхоў. У адрозненне ад яго папярэдніх пасад, з гэтай пасады сапраўды можна было стартаваць да кіраўнічых вяршыняў.

Але прэтэндэнтам у пераемнікі Ельцына Пуцін зрабіўся толькі ў прынцыпова новай сітуацыі наступнага, 1998 года, калі ўпаў клан Чубайса і правалілася ўся склаўшаяся ў 1996-м кіроўная камарылья. Як і падзенне рэжыму Сабчака, той правал не быў непазбежны. Вертыкаль улады мацнела, і ўзначаліць яе цалкам маглі ды і хацелі тыя, хто і так ужо стаяў наверсе. Але была і свая логіка ў тым, што людзям, якія не паходзілі з органаў, задача пабудовы аўтакратыі аказалася не па зубах.

У тыя дні Пуцін паказаў, што вынес урок са сваёй пецярбургскай няўдачы. Ён здолеў своечасова адсунуцца ад упалых у няміласць сяброў-чубайсаўцаў. Прыйшоў час для такіх, як ён, і ён гэта зразумеў.

У ролі лаяльнага да Ельцына чэкіста прагрэсіўнага складу Пуцін апынуўся прыдатным чалавекам на прыдатным месцы для родзічаў і сваякоў тагачаснага кіраўніка. Чатыры — пяць службовых прыступак, імкліва пройдзеных за паўтара года, і 31 снежня 1999-га ён — кіраўнік Расіі.

***

Зоркі цалкам маглі ўстаць крыху інакш, і Пуціну не давялося б бегчы з Пецярбурга. Калі б у тыя гады яго не аказалася пад рукой у Маскве, кіраўніком Расіі да пачатку XXI стагоддзя стаў бы іншы спецслужбіст.

Якое б ні было яго прозвішча — Прымакаў, Степашын, хто заўгодна, — яго палітычны багаж не адрозніваўся б ад пуцінскага радыкальным чынам. Расія атрымала б дыктатуру, да якой у другой палове 1990-х цягнулася ўсімі сваімі паверхамі. І гэта было б надоўга.

Але не ўпэўнены, што праз 30 гадоў гэтая дыктатура вялі б цяперашнюю вайну. Не кожны аўтакрат здольны зайсці так далёка. Патрэбны чалавек з досведам і тэмпераментам Пуціна.

Сяргей Шэлін The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]