«Продкі беларусаў і рускіх пайшлі рознымі шляхамі ў часы Залатой Арды»

Чаму Беларусь — не Расія, і што адрознівае нас ад расіян.

Дзесяць гадоў таму ў Віцебску з'явіўся помнік рускаму князю Аляксандру Неўскаму. Яго ўсталявалі за паўкіламетра ад коннай скульптуры князя Альгерда. Прыхільнікі незалежнасці Беларусі небеспадстаўна расцанілі гэты крок як экспансію «рускага свету».

І на тое былі прычыны, бо праз два гады пасля захопу Крыму ў Расіі ўсё гучней гучалі галасы прыхільнікаў ідэі адраджэння імперыі, у якой не было месца асобным незалежным дзяржавам. Гэтыя галасы ўсё больш настойліва сцвярджалі, што «мы — адзін народ».

Іронія гісторыі — помнік Неўскаму ў Віцебску з'яўляецца яшчэ адным жывым пацвярджэннем мёртванароджанасці ідэй пра беларусаў (і ўкраінцаў) як пра «сапсаваных» рускіх, якія паддаліся чужароднаму ўплыву.

І справа не ў тым, што князь Аляксандр Неўскі не меў ніякага дачынення да Віцебска — у адрозненне ад Альгерда, які ператварыў горад у важны фарпост ВКЛ.

Справа ў тым, што гэтыя князі сталі адным з сімвалаў гістарычнага раздарожжа, пасля якога продкі беларусаў і рускіх пайшлі рознымі шляхамі.

Пасля нападу манголаў на землі Русі ў 1237–1241 гадах значныя тэрыторыі сучаснай Расіі і Украіны апынуліся пад уладай Залатой Арды.

Альгерд вядомы тым, што далучыў да ВКЛ частку тэрыторый сённяшняй Украіны, вызваліўшы іх ад цяжару мангольскага іга. Роля Аляксандра Неўскага ў гісторыі іншая. У гісторыю ён увайшоў як рускі князь, які разам з ардынцамі падаўляў паўстанні ў рускіх гарадах супраць манголаў.

Арда захапіла Русь. Але татара-манголам не патрэбна была наша душа і не патрэбны быў наш розум. Татара-манголам патрэбныя былі нашы кішэні, і яны выварочвалі гэтыя кішэні, але не пасягалі на нашу нацыянальную ідэнтычнасць. Яны не былі здольныя пераадолець наш цывілізацыйны код. А вось калі ўзнікла небяспека з Захаду, калі закутыя ў браню тэўтонскія рыцары пайшлі на Русь — ніякага кампрамісу.

Калі папа рымскі піша ліст Аляксандру, спрабуючы перацягнуць яго на свой бок… Аляксандр адказвае «не». Ён бачыць цывілізацыйную небяспеку, ён сустракае гэтых закутых у браню рыцараў на Чудскім возеры і разбівае іх, як і цудам Божым разбівае з маленькай дружынай шведскіх вояў, якія ўвайшлі ў Няву.

Іронія яшчэ і ў тым, што нягледзячы на камланні пра «трыадзінны народ», факт прыналежнасці продкаў беларусаў і расіян да розных цывілізацый прызнаюць не толькі незалежныя гісторыкі, але і іхныя калегі, якія працягваюць служыць палітычным рэжымам у Мінску і Маскве.

Як, напрыклад, кіраўнік кафедры гісторыі Беларусі старажытнага часу і сярэдніх вякоў гістфаку БДУ Сцяпан Цемушаў. У 2025-м ён апублікаваў навуковы артыкул у часопісе БДУ, прысвечаны адрозненням паміж Вялікім Княствам Літоўскім і Масковіяй у сферы дзяржаўнай улады і кіравання. Прыведзём некалькі ключавых высноваў з публікацыі.

На характар улады маскоўскіх дзяржцаў наклала адбітак доўгае знаходжанне ў арбіце Залатой Арды, якая перадала сваёй «заваяванай правінцыі» дэспатычны характар вярхоўнай улады.

У ВКЛ у асобных артыкулах Статутаў закладаліся ідэі праведнага суда як найвышэйшага прызначэння хрысціянскага дзяржаўца, цесна звязаныя з пытаннем пра межы яго ўлады.

У Расіі, дзе не існавала законаў, якія вызначалі адносіны паміж дзяржаўцам і падданымі, з канца XV стагоддзя ўсё часцей узнімалася пытанне пра боскае паходжанне ўлады. (Нешта гэта нам нагадвае — С).

ВКЛ аб'яднала некалькі народаў са сваімі культурнымі і палітычнымі традыцыямі. Гэта было шматканфесійнае аб'яднанне, цэрквы тут мелі пэўную свабоду і незалежнасць.

Маскоўскае княства, што пазней стала Расіяй, першапачаткова было больш аднародным. У адрозненне ад ВКЛ, тут была жорсткая цэнтральызацыя ўлады — на месцах кіравалі прызначаныя зверху прадстаўнікі вялікага князя, якія не мелі іншых паўнамоцтваў, акрамя выканання волі Масквы.

У Вялікім Княстве Літоўскім было распаўсюджана гарадское самакіраванне. Аб'яднанні мясцовых магнатаў мелі права сходаў і вырашэння лакальных пытанняў. У ВКЛ Рада была больш незалежнай ад волі князя, чым Дума ў Масковіі, што ператварылася выключна ва ўладу выканаўчую.

Па-рознаму дзейнічалі сацыяльныя ліфты. У Масковіі ўлада перадавалася ў спадчыну, дзесяцігоддзямі канцэнтруючыся ў адных і тых жа колах. У ВКЛ да ўлады траплялі не выключна па прозвішчы, але і дзякуючы талентам і кіраўніцкім здольнасцям.

Гарады сучаснай Беларусі ў часы ВКЛ надзяляліся Магдэбургскім правам. Напрыклад, Брэст атрымаў яго ў 1390-м, Гродна — годам пазней, Слуцк — у 1441-м. Нагадаем, што Масковія ў гэты час працягвала плаціць даніну Ардзе.

З сучасных гарадоў Расіі толькі Смаленск удастоіўся Магдэбургскага права. Праўда, на той момант ён не быў расійскім. Беларускія гарады былі пазбаўлены самакіравання пасля далучэння ВКЛ да Расіі ў выніку падзела Рэчы Паспалітай.

Дадамо, што адным з фактараў, якія падштурхнулі расійскую імператрыцу Кацярыну II прыступіць да канчатковага вырашэння пытання існавання Рэчы Паспалітай, стала прыняцце Канстытуцыі ад 3 мая 1791 года — першага Асноўнага закона ў Еўропе і другога ў свеце пасля ЗША.

Той самай Канстытуцыі, да стварэння і прасоўвання якой прыклалі руку і нашы продкі.

Андрэй Кныш, «Салідарнасць»

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]