Расійскі бізнес выставіў кліентам рахунак за вайну

Прадаўцам і карыстальнікам прапануюць самім аплачваць страты.

Кліенты «Бегета», аднаго з буйнейшых расійскіх хостынг-правайдараў, атрымалі «афіцыйнае паведамленне пра абставіны непераадольнай сілы». Інфраструктуру кампаніі паклала масіраваная кібератака: не працуюць NS-серверы і пошта, даныя часткі кліентаў аднаўляюцца з бэкапаў, тэрмінаў аднаўлення нармальнай дзейнасці ніхто не называе.

«Бегет» спасылаецца на п. 3 арт. 401 Грамадзянскага кодэкса і паведамляе, што атака часова замінае яму выконваць абавязацельствы.

Хостэр, які абвяшчае кібератаку форс-мажорам, падобны да пажарнай часткі, якая не тушыць пажар, бо пажар. Абарона сервераў ад атак і ёсць тое, за што кліенты плацяць хостэру. Але здзіўляцца няма чаму. «Бегет» проста пайшоў дарогай, якую за апошнія месяцы перад ім утопталі кампаніі яшчэ буйней.

Як гэта пачалося

Першым быў Wildberries. У рэдакцыі аферты ад 7 ліпеня 2026 года з'явіўся пункт, у якім да непераадольнай сілы маркетплэйс аднёс «любыя наступствы прымянення, ўздзеяння, падзення, запуску або спрацоўвання ўзбраенняў, уключаючы беспілотнікі». Няўзабаве згарэў склад Wildberries у Электрасталі — разам з таварам мноства прадаўцоў. Уладальніца Wildberries Таццяна Кім паабяцала растэрміноўкі, крэдытныя канікулы і падтрымку, але юрысты кампаніі папярэдзілі, што абавязку кампенсаваць страчаны тавар у маркетплэйса няма. Прычыну пажару афіцыйна так і не назвалі.

8 і 9 кастрычніка дроны ўдарылі па дата-цэнтрах «Яндэкса» ў Сасаве і ў Калуze. 10 кастрычніка ў карыстальніцкім пагадненні «Яндэкса» з'явіўся раздзел пра форс-мажор, якога ў рэдакцыі 2025 года не было: ваенныя дзеянні і тэракты, у тым ліку з выкарыстаннем беспілотнікаў і ракет, абавязковая эвакуацыя, аварыі на аб'ектах энергетыкі і сувязі. У кампаніі назвалі змены «ўдакладняючымі».

Цяпер «Бегет». Гатовы паспрачацца, што праз паўгода падобны пункт будзе ў аферце ў кожнага, хто трымае сервер або склад або набывае якую-небудзь IT-паслугу ў еўрапейскай частцы Расіі.

Што кажа закон

Форс-мажор у расійскім праве ўладкаваны строга. Прадпрымальнік нясе адказнасць за парушэнне дамовы нават без віны і вызваляецца ад адказнасці толькі калі дакажа, што выкананне стала немагчымым з-за абставін надзвычайных і непераадольных. Пленум Вярхоўнага суда ў 2016 годзе (п. 8 пастановы №7) растлумачыў, як гэта правяраць: непераадольным лічыцца тое, чаго не змог бы пазбегнуць любы ўдзельнік абароту, заняты такой жа дзейнасцю. Мерай служыць разумны прафесіянал з нармальным для галіны бюджэтам на абарону, а не канкрэтная кампанія, якая на гэтай абароне зэканоміла.

Гэта заўсёды ацэньваюць па канкрэтным выпадку. Вясной 2020 года Вярхоўны суд прама напісаў, што пандэмія не можа быць форс-мажорам для ўсіх і заўсёды. У 2022-м такі ж спрэчка ішоў пра санкцыі, і суды таксама адмовіліся прызнаваць іх непераадольнай сілай аўтаматычна.

Па дронах практыка толькі складваецца і пакуль разыходзіцца: Арбітражны суд Масквы ў чэрвені дапусціў, што атака беспілотніка можа быць форс-мажорам у залежнасці ад абставін, а Арбітражны суд Маскоўскай вобласці ў маі адмовіў пастаўшчыку, які спрабаваў спаслацца на ўдар беспілотніка па сваім заказчыку. Ні адно з гэтых рашэнняў яшчэ не ўступіла ў сілу.

Вайна, якую ўсе прадбачылі

У ўсіх трох кампаній — Wildberries, «Яндэкса» і «Бегета» — адна і тая ж праблема. Надзвычайнае азначае нечаканае. Па НПЗ б'юць ужо некалькі гадоў, з пачатку кастрычніка атакаваныя тры дата-цэнтры «Яндэкса», ЦОДы Сбербанка і «ВКонтакте». У жніўні Пуцін падпісаў указ №604, які дазваляе ставіць пад часовае дзяржаўнае кіраванне аб'екты крытычнай інфраструктуры, калі іх дрэнна абараняюць, у тым ліку ад беспілотнікаў. Цяпер выйшаў указ №802, паводле якога прыватныя ЦОДы абавязаны трымаць 10% магутнасцяў у рэзерве для дзяржавы, і абгрунтаванне там названа напрамую: «недружалюбныя дзеянні некаторых замежных дзяржаў».

Калі дзяржава лічыць атакі настолькі чаканымі, што патрабуе да іх рыхтавацца і карае за непадрыхтаванасць, цяжка пераканаць суд, што для аператара склада або дата-цэнтра чарговы ўдар стаў поўнай нечаканасцю. А тое, што Wildberries і «Яндэкс» упісалі дроны ў свае дамовы, лішні раз даказвае: гэты рызыка яны прадбачылі.

Нельга адначасова казаць суду, што падзея была непрадказальнай, і паказваць дамову, у якой ты яе прадказаў.

Асобная іронія ў тым, што афіцыйна ў Расіі вайны няма, як і няма ваеннага і надзвычайнага становішча, ёсць толькі СВА, а за слова «вайна» ўсё яшчэ можна атрымаць тэрмін. Але ў афертах найбуйнейшых кампаній ужо напісана «ваенныя дзеянні». Карпаратыўныя юрысты называюць рэчы сваімі імёнамі раней, чым гэта дазволена астатнім. А можа, гэта такое карпаратыўнае хітраванне: і не вайна, і не аперацыя, але дзеянні.

Ці можна дамовіцца пра форс-мажор

Кампаніі адкажуць, што бакі маюць права самі вызначыць у дамове, што лічыць непераадольнай сілай, і суды гэта звычайна паважаюць. Гэта праўда, але з трыма агаворкамі.

Па-першае, дамову нельга перапісаць заднім чыслом. «Яндэкс» унёс дроны ў пагадненне праз два дні пасля атакі на Сасава. На абавязкі, парушаныя да 10 кастрычніка, новая рэдакцыя не распаўсюджваецца, а для карыстальнікаў-фізасоб аднабаковае змяненне ўмоў увогуле забаронена.

Па-другое, ёсць нормы, якія дамовай не абыйсці. Wildberries прымае тавар прадаўцоў на склады за плату, то бок выступае прафесійным захавальнікам. Прэзідыум Вышэйшага арбітражнага суда яшчэ ў 2012 годзе, разглядаючы якраз пажар на складзе, указаў, што адказнасць прафесійнага захавальніка за страту рэчы дамовай змяншаць нельга. Для спажыўцоў умовы, якія абмяжоўваюць адказнасць выканаўцы, таксама недапушчальныя.

Па-трэцяе, аферта маркетплэйса або хостэра — гэта дамова далучэння. Яе не абмяркоўваюць, да яе далучаюцца націскам кнопкі. Паводле арт. 428 ГК далучаная бок, у тым ліку прадпрымальнік, можа патрабаваць змяніць або скасаваць дамову, калі яна выключае або абмяжоўвае адказнасць моцнага боку і змяшчае відавочна абцяжарвальныя ўмовы. Ліміт адказнасці Wildberries у 0,1% кошту паслуг добра падыходзіць пад гэтае апісанне.

«Бегет» і кібератакі

Пазіцыя «Бегета» самая слабая. Дрон хаця б прылятае звонку, і захавальнік не можа збіць яго сам. Кібератака для хостынг-правайдара — звычайная прафесійная рызыка: абарона ад DDoS, сегментацыя сеткі, рэзервовыя копіі ў асобным контуры ўваходзяць у саму паслугу. «Бегет» піша, што яму даступныя файлавыя бэкапы «пераважнай большасці» рэсурсаў. Значыць, у кагосьці яны ёсць, а ў кагосьці няма, а гэта ўжо пытанне да архітэктуры, а не да праціўніка. Каб выдаць атаку за форс-мажор, «Бегету» давядзецца даказаць, што любы хостэр яго маштабу з разумнай абаронай упаў бы дакладна так жа. Спасылка на дзяржаўных хакераў Украіны наўрад ці дапаможа даказаць атрыбуцыю атакі ў арбітражным судзе. Але даныя ўжо ніколі не аднавіць.

«Бегет» не надта тлумачыць падрабязна, якога роду была гэта масіраваная атака, па якіх вектарах праводзілася. Але кліентам «Бегета» цяпер варта думаць пра іншае. Калі на іх сайтах захоўваліся персанальныя даныя і нельга выключыць, што да іх атрымалі доступ, паведаміць Раскамнагляду на працягу сутак абавязаныя яны самі як аператары. Абаротныя штрафы за ўцечкі дзейнічаюць, і спаслацца на форс-мажор хостэра там не выйдзе.

Хто плаціць за вайну

Ваенныя рызыкі ў грамадзянскім абароце традыцыйна ніхто на сябе не бярэ. Арт. 964 ГК вызваляе страхоўшчыка ад выплаты, калі шкода прычыненая ваеннымі дзеяннямі, калі дамова страхавання не прадугледжвае іншае. Дзяржава кампенсуе бізнесу шкоду ад атак выбарачна і на сваё меркаванне. І буйныя платформы закрываюць гэтую дзірку адзіным даступным ім спосабам: перакладаюць рызыку на тых, хто не можа таргавацца, — на прадаўца маркетплэйса або кліента хостынгу.

Грамадзянскае права зыходзіць з простай ідэі: рызыку нясе той, хто кантралюе працэс і на ім зарабляе. Склад кантралюе Wildberries, дата-цэнтр кантралюе «Яндэкс», серверы кантралюе «Бегет». Вайна гэтай логікі не адмяняе, яна правярае яе на трываласць. Калі суды пачнуць прызнаваць форс-мажорам усё, што хоць неяк звязана з вайной, Грамадзянскі кодэкс перапішуць без усялякай Дзярждумы — афертамі буйных кампаній. Прадавец будзе плаціць за захоўванне складу, які не адказвае за захаванасць тавараў, а кліент аплачваць хостынг, які не адказвае за даступнасць сайта.

Правілы рынку тым часам перапісваюць і зверху, указамі. Як ужо сказана вышэй, Пуцін абавязаў уладальнікаў прыватных ЦОДаў за дзесяць дзён зарэзерваваць 10% плошчаў і магутнасцяў, а па рашэнні новай падкамісіі пры ўрадавой камісіі па лічбавым развіцці — аддаваць гэты рэзерв цягам сутак для падтрымкі функцыянавання інфармацыйных рэсурсаў. Цану абмяжуе гранічны тарыф, які ўсталюе тая ж падкамісія. Паводле Канстытуцыі Расіі (ч. 3 арт. 55), права ўласнасці абмяжоўваецца толькі федэральным законам, але гэта даўно нікога не бянтэжыць. Тых, хто дрэнна абараняе свае аб'екты, з жніўня можна ў пазасудовым парадку паставіць пад часовае дзяржаўнае кіраванне, яшчэ раз скажу, паводле пуцінскага ўказа №604. Рынак дата-цэнтраў, дзе магутнасцяў не хапала і да атак, перабудоўваюць двума подпісамі.

Тым жа ўказам з барскага пляча дазволілі часова размяшчаць расійскія інфармацыйныя рэсурсы ў замежных дата-цэнтрах. Рашэнне прымае тая ж урадавая падкамісія, але толькі па ўзгадненні з ФСБ. На практыцы кампаніі давядзецца «раздзецца», прайсці рэнтген і выкласці ўсю паднаготную: што менавіта яна хоча размясціць, дзе і ў якога правайдара і хто там будзе мець доступ. Бо там ні «Яравай», ні СОРМаў не падключыш, а значыць, трэба па-старому: падрабязная справаздача на паперцы і быць гатовым у любы момант прадставіць даныя.

Тым, каго гэта закранула, я б раіў не прымаць апавяшчэнне пра форс-мажор як канчатковы адказ. Фіксуйце страты, захоўвайце ўсе паведамленні кампаніі, знайдзіце рэдакцыю аферты, што дзейнічала на дату падзеі, і патрабуйце доказаў. Абвясціць форс-мажор можа хто заўгодна, даказваць яго давядзецца ў судзе. Пытанне ў тым, ці захочуць расійскія суды ў 2026 годзе абараняць слабую бок дамовы, калі супраць яе стаяць сістэмаўтваральныя кампаніі кшталту Wildberries, «Яндэкса» і «Бегета»? І ці гатовыя яны ўвогуле прызнаваць хоць якія наступствы вайны, якой афіцыйна няма? Прызнаць удар дрона непераадольнай сілай — значыць напісаць у судовым рашэнні, што ў краіне пяты год ідзе вайна. Не прызнаць — значыць спагнаць з кампаніі страты, якія ёй нанесла дзяржава сваёй вайной.

У любым выпадку, непераадольная сіла вызваляе ад адказнасці толькі на час, пакуль яна дзейнічае. Скончыць гэты форс-мажор можна адным спосабам: спыніць вайну.

Саркіс Дарбінян, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]