«У нас — цымбалы, а ў іх — балалайка»

Яшчэ адзін важкі пункт у скарбонку адрозненняў паміж беларусамі і рускімі.

Выданне «Салідарнасць» працягвае распавядаць пра тое, што адрознівае нас ад рускіх.

Балалайка — адзін з галоўных і пазнавальных сімвалаў Расіі (як і мядзведзь). У беларускай культуры такое месца займаюць цымбалы. І гэта яшчэ адзін важкі пункт у скарбонку адрозненняў паміж беларусамі і рускімі.

Цымбалы вядомы чалавецтву тры тысячы гадоў. На іх граюць па ўсім свеце — ад Кітая да Вялікабрытаніі. Цікавы момант: далёкі кітайскі сваяк янцінь вонкава падобны да нашых цымбалаў куды больш, чым геаграфічна бліжэйшыя венгерскія цымбалы, распаўсюджаныя ў Румыніі, Малдове і Украіне (гэты інструмент значна цяжэйшы, масіўны, у яго ёсць драўляныя ножкі і педалі).

Самыя раннія згадкі пра цымбалы на беларускіх землях датуюцца XVI стагоддзем. Для вырабу корпуса і падстаў цымбалаў беларускія майстры здаўна выкарыстоўваюць яліну і граб, а палачкі робяць з клёну і вішні.

У беларускай музычнай традыцыі існуе два віды цымбалаў. Адны — народныя: іх насілі на шыі або трымалі на каленях. Вясковыя цымбалы былі нязменным госцем святаў разам з гармонікам, скрыпкай і бубнам.

Акадэмічныя цымбалы з’явіліся каля ста гадоў таму дзякуючы выбітным музыкам Язэпу Жыновічу і Дзмітрыю Захару.

У снежні 1922 года 15-гадовы юнак Жыновіч прыйшоў з цымбаламі на праслухоўванне ў будынак Гарадскога тэатра ў Мінску. Таго часу ў СССР узнікала мода на нацыянальныя аркестры, а Захар марыў стварыць свой у Беларусі. Яго моцна зацікавілі цымбалы, у якіх ён убачыў беларускую самабытнасць.

Мара Захара збылася — у Беларусі з’явіўся свой аркестр, які неўзабаве атрымаў статус дзяржаўнага. Музыкант мадыфікаваў цымбалы, стварыў цэлае сямейства акадэмічных інструментаў для аркестра.

А ў 1930-х да гэтай справы прыклаў руку і будучы стваральнік нацыянальнай школы цымбалаў Жыновіч. Ідэя прыйшла яму ў галаву, калі ён вучыўся іграць на ксілафоне. Менавіта Жыновіч прыдумаў паставіць цымбалы на падстаўку, каб даць музыкантам больш свабоды рукам.

Аркестр, створаны напрыканцы 1920-х, за сваю гісторыю неаднаразова змяняў назву і статус, праз яго прайшлі дзесяткі выбітных музыкантаў і кампазітараў. З 2003 года ён называецца Нацыянальны акадэмічны народны аркестр Рэспублікі Беларусь імя Жыновіча. І сярод інструментаў асноўнае месца ў ім належыць беларускім цымбалам.

Адна з першых пісьмовых згадкаў пра балалайку ў Расіі, датаваная 1700 годам, мае кур’ёзны характар. У ёй гаворыцца пра бойку, адзін з удзельнікаў якой біў двух іншых той самай балалайкай.

А вось цытата з адной з кніг нямецкага мемуарыста Якоба Штэліна, дзеяча Акадэміі навук у Санкт-Пецярбургу, прысвечаная цару Пятру I: «З самых маладых гадоў не меў ён выпадку пачуць нічога іншага, апроч грубага гуку барабанаў, палявой флейты, балалайкі, пастушынага ражка і ўкраінскай бандуры, якую можна палічыць яшчэ самым далікатным з усіх вядомых яму інструментаў».

Трэба адзначыць, што сам немец пра балалайку выказваўся скептычна: «Няпроста знайсці ў Расіі дом, дзе б на гэтым сапраўды антымастацкім інструменце малады работнік не наігрываў служанкам сваіх штучак. Гэты інструмент прадаецца ва ўсіх дробных крамах, але яшчэ больш спрыяе яго распаўсюджанню тое абставіна, што яго можна вырабіць самастойна».

Балалайка і цяпер трывала асацыюецца з Расіяй. У Беларусі асаблівай папулярнасці яна не мае. Наш культурны код фармаваўся пад гукі цымбалаў.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]