«Лінія разлому» ў Армузскім праліве

У чым слабасць пагаднення паміж ЗША і Іранам?

ЗША і Іран чацвёрты дзень запар абменьваюцца ўдарамі, заяўляючы пра шматлікія паражаныя ваенныя мэты, нагадвае ВВС. Напярэдадні ўступіла ў сілу рашэнне прэзідэнта Дональда Трампа аб аднаўленні марской блакады, якая была спыненая каля месяца таму ў межах мемарандума аб узаемапаразуменні. Мемарандум аб перамір’і больш не дзейнічае, услед за Трампам заявіў намеснік кіраўніка МЗС Ірана Казем Гарібабадзі. Чаму так адбылося?

Далікатная сітуацыя «ні вайны, ні міру», якая склалася пасля падпісання ў чэрвені ЗША і Іранам мемарандума аб узаемапаразуменні, відаць, перарасла ў вайну.

Гэта перамір’е, якое то аднаўляецца, то зрываецца, можа зноў паспрабаваць уваскрэснуць дзякуючы намаганням арабскіх і пакістанскіх пасярэднікаў, што адчуваюць усё большую раздражнёнасць, і жаданню абодвух бакоў пазбегнуць вяртання да зацяжной паўнамаштабнай вайны.

Галоўная лінія разлому — гэта статус стратэгічна важнага Армузскага праліва. Іран ізноў выразна дае зразумець, што яго (кантроль над гэтым жыццёва важным марскім калідорам Іран атакаваў нафтавыя танкеры ў Армузскім праліве - Навіны Беларусі - Хартыя'97) — вялікая ярка-чырвоная лінія, ад якой Тэгеран не мае намеру адступаць, нават нягледзячы на ваенны, эканамічны або дыпламатычны ціск.

«Мы вам казалі: трымайце слова або заплоціце за гэта» — так нядаўна сфармуляваў гэта ў сацсетках галоўны перамоўшчык Ірана Махамад-Багер Галібаф.

Тэгеран знайшоў пацвярджэнне гэтым словам у даволі расплывістых фармулёўках пагаднення, вядомага як мемарандум аб узаемапаразуменні, паспешна складзены ў чэрвені.

З самага пачатку абодва бакі па-рознаму інтэрпрэтавалі яго змест.

Іран разглядае пяты пункт плана з 14 пунктаў як «зялёнае святло», што дае яму права ўплываць на кіраванне гэтым найважнейшым марскім калідорам. Пяты пункт гаворыць: «Ісламская Рэспубліка Іран прыкладзе ўсе намаганні, каб забяспечыць бяспечны праход гандлёвых суднаў».

ЗША трактуе гэта як патрабаванне да Тэгерана адкрыць стратэгічны праліў для свабодных паставак па ўсім свеце нафты і газу, а таксама іншых важных тавараў, уключаючы сыравіну для вытворчасці ўгнаенняў.

«Гэтыя палажэнні настолькі шырокія, што праз іх можна праехаць на грузавіку», — пажартаваў адзін з арабскіх нафтавых кіраўнікоў, які працуе ў рэгіёне.

Хоць новае кіраўніцтва, што сфармавалася ў Тэгеране пасля некалькіх тыдняў паўнамаштабнай вайны ЗША і Ізраіля з Іранам, выглядае адзінадушным у сваім агульным стратэгічным бачанні новага этапу ў гісторыі Ісламскай Рэспублікі, аднак у пытанні далейшых крокаў відавочныя прыкметы нарастаючага расколу.

«Некаторыя хочуць замацаваць поспехі, дасягнутыя на полі бою, з дапамогай дыпламатыі, а іншыя лічаць, што перамір’е наступіла занадта рана — да таго, як Іран паспеў нанесці ЗША дастатковую шкоду», — адзначае Роберт Мэлі з Міжнароднай крызіснай групы. Мэлі ўваходзіў у склад амерыканскай дэлегацыі, якая ўдзельнічала ў перамовах па ядзернай дамове 2015 года, ад якой Трамп адмовіўся ў свой першы тэрмін.

Паводле дыпламатычнай крыніцы ў рэгіёне, нядаўнія іранскія атакі на тры судны, у тым ліку на танкер са звадкаваным прыродным газам пад сцягам Катара, былі справай «непадкантрольнага падраздзялення» ў складзе Корпуса вартавых ісламскай рэвалюцыі (КВІР). Атакаваныя судны ішлі па марскім калідоры каля паўднёвага ўзбярэжжа Амана.

У сістэме, дзе КВІР цяпер адыгрывае дамінуючую ролю, нязломнай «чырвонай лініяй» для Ірана з’яўляецца патрабаванне, каб судны строга трымаліся вызначаных ім маршрутаў.

Напярэдадні, удалечыні ад шуму гэтай эскалацыі, іранскі парламент прадставіў новы законапраект аб кіраванні пралівам пад назвай «Стратэгічныя меры па забеспячэнні бяспекі і ўстойлівага развіцця Армузскага праліва і Персідскага заліва».

Гэтую навіну апублікаваў у X Ібрахім Азізі, кіраўнік парламенцкай камісіі па нацыянальнай бяспецы (і былы камандуючы КВІР), які ў красавіку заявіў, што кантроль над гэтым водным шляхам з’яўляецца «неад’емным правам» Ірана.

На пытанне, калі Іран адступіць ад кантролю, яго адказ быў кароткі і рэзкі: «Ніколі».

Ён ахарактарызаваў гэта як «козыр у барацьбе з ворагам».

Поўная недаверлівасць Ірана да абяцанняў ЗША, падмацаваная неаднаразовымі ўсплёскамі баёў або пагрозамі падчас перамоваў, узмацніла яго рашучасць.

Кантроль над пралівам разглядаецца не толькі як козыр у гэтай тупіковай сітуацыі, але і як новы рычаг ціску, новая форма стрымлівання, а таксама эканамічная выратавальная саломінка — на выпадак, калі санкцыі ніколі не будуць знятыя, а актывы Ірана па ўсім свеце застануцца замарожанымі.

Аднак рашучасць Тэгерана перапісаць правілы ў рэгіёне таксама выклікае напружанасць у адносінах з суседзямі, уключаючы Катар, аднаго з галоўных пасярэднікаў у гэтым крызісе, а таксама даўняга традыцыйнага саюзніка Ірана — Аман, які дзесяцігоддзямі адыгрываў важную ролю ў перамовах, застаючыся за кулісамі.

Такія краіны, як Аб’яднаныя Арабскія Эміраты, ясна далі зразумець, што планы Ірана па ўсталяванні кантролю, уключаючы спагнанне пэўнай формы «аплаты за паслугі», непрымальныя і ствараюць небяспечны прэцэдэнт.

Крыніца, дасведчаная аб ходзе перамоваў, паведаміла, што Аман пратэставаў супраць уключэння Іранам у пагадненне канкрэтнай згадкі ў тым самым спрэчным пятым пункце — аб тым, што Іран «будзе весці дыялог з Султанатам Аман для вызначэння будучага кіравання і марскіх паслуг».

Цяпер Маскат апынуўся заціснуты паміж патрабаваннямі Вашынгтона і Тэгерана, пры гэтым Аман імкнецца перадусім захаваць сваю даўнюю рэпутацыю неназойлівага дыпламатычнага пасярэдніка ў рэгіёне.

«Аман праявіў вялікае цярпенне ў дачыненні да іранцаў, імкнучыся падтрымліваць добрасуседскія адносіны», — заявіў аманскі аналітык Абдула Баабуд.

«Гэты канкрэтны эпізод прымусіў Аман заняць даволі жорсткую пазіцыю, — сказаў прафесар Баабуд. — Але мы хочам, каб гэты канфлікт быў урэгуляваны шляхам дыялогу».

Некаторыя назіральнікі ўсё яшчэ бачаць невялікую магчымасць для кампрамісу.

«Не думаю, што існуюць нейкія ідэальныя рашэнні, але аптымальным варыянтам магло б стаць нейкае пагадненне, згодна з якім не будзе спаганяцца пошліна з суднаў, што праходзяць праз праліў, але маглі б спаганяцца пэўныя зборы, што дазволіла б Ірану прадэманстраваць захаванне свайго аўтарытэту», — сказаў былы высокапастаўлены брытанскі дыпламат Сайман Гас, які ўваходзіў у склад брытанскай дэлегацыі падчас перамоваў па дамове 2015 года.

Акрамя гэтай спрэчкі, існуе фундаментальнае няправільнае разуменне кожным з бакоў свайго апанента.

Абодва бакі лічаць, што выйшлі з гэтай вайны з перавагай. Абодва ўпэўнены, што другі бок будзе вымушаны першым пайсці на ўступкі з-за ўласных слабасцяў.

Часта кажуць, што Іран мае здольнасць «цярпець боль».

Яму сапраўды ўдалося скарыстацца лазейкай у гэтай здзелцы, якая цяпер закрытая ЗША, — калі на кароткі час былі знятыя санкцыі на экспарт іранскай нафты.

Але падчас нядаўніх службовых паездак у Іран мы бачылі, як паглыбляецца эканамічны і фінансавы крызіс у краіне. Інфляцыя імкліва расце, дасягаючы ашаламляльных 80%, краіна страціла мільёны працоўных месцаў не толькі з-за гэтага канфлікту, але і з-за аднаго з найдаўжэйшых адключэнняў інтэрнэту ў гісторыі.

Дадайце да гэтага дзве войны менш чым за год, а таксама маштабныя антыўрадавыя пратэсты, падаўленне якіх суправаджалася кровапраліццем, у выніку якога загінулі тысячы людзей.

У прэзідэнта Трампа ёсць свае палітычныя і эканамічныя праблемы, якія, магчыма, усё ж прымусяць яго каманду вярнуцца да перамоваў, хай і спарадычнага характару.

Крызіс, звязаны з закрыццём Армузскага праліва, — праблема, створаная гэтай вайной. Ён прывёў да таго, што абмеркаванне асноўнага пытання — характару іранскай ядзернай праграмы — практычна не вялося.

Яшчэ адным слабым месцам мемарандума стаў 60-дзённы тэрмін для інтэнсіўных перамоваў, які ад пачатку быў нерэалістычным.

Паводле меркавання Мэлі, яшчэ ёсць нядрэнныя шансы на аднаўленне перамір’я: «Бо ніводзін з бакоў не можа цалкам дабіцца свайго, у чым яны хутка і пераканаюцца». «Але, улічваючы неэфектыўнасць [рашэнняў] абодвух бакоў, я б не стаў на гэта цалкам разлічваць», — дадаў эксперт.

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]