Крамлёўская ўтопія

Стыль змяняецца, сутнасць — не.

З таго часу, як кіруючы рэжым у СССР афіцыйна паабяцаў падданым зямны рай, мінула 65 гадоў. Лічыцца, нібыта гэта адбывалася ў іншай краіне. Насамрэч — тая самая, з якой маем справу цяпер. Проста ў тыя далёкія гады яна верыла ў сябе.

«Партыя ўрачыста абвяшчае: цяперашняе пакаленне савецкіх людзей будзе жыць пры камунізме!». Гэтымі словамі заканчвалася праграма савецкай кампартыі, прынятая ў канцы кастрычніка 1961-га на XXII яе з’ездзе.

Пад «камунізмам» гэтая праграма мела на ўвазе не метафару, а цалкам канкрэтны эканамічны план, забяспечаны гаспадарчымі індыкатарамі, падзелены на два этапы і разлічаны на 20 гадоў.

Пішу пра яго не дзеля сумнеўнага шасцідзесяціпяцігадовага юбілею, а таму, што зразумець лагіку гэтага дзіўнага пачынання — значыць зразумець і базавыя ўстаноўкі цяперашняй пуцінскай дзяржавы. Па сутнасці, яны цяпер прыблізна тыя ж, што і ў савецкага адлігічнага рэжыму, пры ўсёй сваёй стылістычнай мярзотнасці і значна большай гнюснасці ў спосабах ажыццяўлення.

Служачыя ў раі

Калі Хрушчоў казаў пра «камунізм праз 20 гадоў», ён меў на ўвазе не рай Карла Маркса, а рай пераймальнікаў заходняга грамадства спажывання. Партыйная праграма зусім не абяцала ні забеспячэнне падданых «па патрэбах», ні працу ў ахвоту, ні скасаванне таталітарнай дзяржаўнай машыны.

Наадварот, яна падкрэслівала, што палітычны рэжым застанецца ранейшым і што кіраваць будуць тыя ж самыя людзі, але памер заробкаў і колькасць сацыяльных паслуг узрастуць найдзівосным чынам.

У сацыяльным сэнсе ідэальнае грамадства позняга Хрушчова адрознівалася ад таго неідэальнага, якое ён застаў на пачатку Адлігі, адсутнасцю тых, хто працаваў не на дзяржаву, а дзеля «нажывы». У другой палове 1950-х хрушчоўскі рэжым ліквідаваў дробных прыватнікаў у гарадах і стаў на шлях пазбаўлення сялян ад «асабістых падсобных гаспадарак». Гэтыя «гаспадаркі» давалі амаль палову ўсёй аграрнай прадукцыі, але адцягвалі калгаснікаў ад працы на дзяржаву. Іх яшчэ не цалкам забаранілі, але ўжо моцна прыціснулі. Праграма абяцала, што яны «паступова эканамічна сябе зжывуць».

Гэта прыдумлялася не дзеля таго, каб атруціць падданым жыццё, а каб выкарыстоўваць іх на працоўных месцах як мага лепш. «Камунізм праз 20 гадоў» не казаў наўпрост, але меркаваў, што ўсе без выключэння савецкія людзі стануць персаналам пэўнай «карпарацыі СССР» (параўнайце з выказваннем «карпарацыя Расія» ў казённым лексіконе XXI стагоддзя), а менеджмент у асобе наменклатуры будзе шчодра плаціць сваім служачым за працу.

Тое, што гэта зусім не падобна на «камунізм», выдатна разумеў выдатны эксперт, акадэмік-эканаміст Яўген Варга.

Пераход наменклатуры праз камунізм

Кадравы міжнародны рэвалюцыянер-інтэрнацыяналіст, прыяцель Бухарына і кансультант Леніна і Троцкага, ён быў пашчаджаны Сталіным за знаёмства з капіталістычнымі эканомікамі і пэўную здольнасць прадказваць іх гаспадарчую будучыню.

На пачатку 1960-х Варга ў тайным завяшчанні, вядомым пад назвай «Ускрыць праз 25 гадоў», указваў:

«За рэдкімі выключэннямі кожны чалавек у Савецкім Саюзе імкнецца да таго, каб павялічыць свае даходы. Як і пры капіталізме, гэта складае галоўны змест жыцця людзей… Будаўніцтва грамадства выключна на прынцыпе «ўзнагароджання па працы», то-бок на карысці, вядзе да глыбокага маральнага разлажэння савецкага грамадства. Людзі, уключаючы вышэйшы слой бюракратыі, імкнуцца павысіць свае даходы… А якія рэальныя даходы тых, хто належыць да вярхушкі бюракратыі, да кіроўнага ў краіне слоя? У іх персанальныя спецпоезды, персанальныя самалёты, і тыя і другія з кухняй і паварамі, персанальныя яхты і, вядома ж, безліч аўтамабіляў і шафёраў… Хрушчоў за дзесяць гадоў пабудаваў сабе 13 новых раскошных асабнякоў… Кажуць, што будзе поўнае ізабілле! Але ці адмовяцца вярхі ад такой жыцця, пры якім іх абслугоўвае цэлая арава ў сто чалавек… Ці ўвогуле мыслімы пераход да камунізму ад цяперашняга, маральна разлажанага грамадства, з тысячакратнымі розніцамі ў даходах і бясконцымі прывілеямі? Ці цяперашні стан вечны? Я памру ў смутку…»

Добра падкаваны ў марксізме, але ва ўсім астатнім трошкі наіўны Варга меў рацыю ў тым, што ні ўладар, ні вышэйшы клас ад прывілеяў адмаўляцца не збіраліся. Аднак не ўлоўліваў, што іх ідэалам быў зусім не «камунізм», а такая іерархічная сістэма, у якой падданыя на ўсіх узроўнях працуюць не на сябе, а на дзяржаву. І толькі з яе, калі выйдзе, таксама і крадуць.

Ідэал Пуціна і яго наменклатуры той самы.

Толькі яны, у адрозненне ад папярэднікаў, разумеюць, што рыначныя адносіны не перашкаджаюць, а дапамагаюць падданым быць лаяльнымі вінцікамі і аддаваць сістэме столькі, колькі яна скажа.

І зусім па-пуцінску Хрушчоў глядзеў на сувязь эканамічнага ўздыму сваёй імперыі з яе вялікадзяржаўнымі апетытамі. Не толькі партыйная праграма, але і ўся савецкая прапаганда тых гадоў паказвала ўзлёт савецкай эканомікі як спаборніцтва з ворагамі на апярэджанне. У першую чаргу з Амерыкай, але яшчэ і з ФРГ, і з іншымі дзяржавамі Еўропы, і ўпотай — з Кітаем, «вялікая дружба» з якім на вачах ператваралася ў барацьбу на знішчэнне.

Палонныя тэмпаў

«Камунізм за 20 гадоў» азначаў, што Савецкі Саюз прэтэндуе абагнаць Амерыку і стаць найгалоўнай звышдзяржавай. На пачатку 1960-х да гэтага было нялёгка — савецкі ВУП складаў менш за палову амерыканскага. Для перамогі над праціўнікам патрабаваўся эканамічны скачок. Вось яго і заклалі ў дваццацігадовы план.

«Гэтыя выдатныя тэмпы заходнім крытыкам падаюцца ўражлівымі, і многія з іх ужо абвясцілі іх утопічнымі. А між тым яны нават крыху ніжэйшыя за фактычныя дасягненні СССР за папярэдняе дзесяцігоддзе».

Так сказаў акадэмік Станіслаў Струмілін, найаўтарытэтнейшы ў СССР спецыяліст па складанні планаў. Калі ён яшчэ напрыканцы 1920-х прыдумляў план першай пяцігодкі, менавіта пра яго жартавалі, што, маўляў, лепш ён будзе стаяць за высокія тэмпы, чым сядзе за нізкія.

А цяпер ён стаяў ля вытокаў хрушчоўскага «камунізму за 20 гадоў». Пры тым не адзін, а разам з узгаданым акадэмікам Варгам. Бо ў 1958-м праца над хрушчоўскай праграмай пачалася з таго, што абодвух класікаў выклікалі да начальства і загадалі прадставіць накіды.

Струмілін мусіў абмаляваць «камунізм» у яго ўнутраных, хатніх праявах, а Варга — у знешніх, у яго эканамічным спаборніцтве з капіталістычным светам. У выніковым тэксце хрушчоўскай праграмы гэты варожы свет выглядаў так:

«ЗША не змаглі захаваць дасягнутую долю ў эканоміцы капіталістычнага свету, хаця яны і застаюцца ягонай галоўнай эканамічнай, фінансавай і ваеннай сілай. ЗША… прайшлі пункт свайго зеніту і ўступілі ў паласу заняпаду. Страцілі былую магутнасць такія імперыялістычныя дзяржавы, як Вялікабрытанія, Францыя, Германія і Японія».

На карысць Варгі можна сказаць толькі тое, што ён не ганарыўся гэтым тэкстам. Затое бывалы Струмілін аператыўна сцягнуў кніжку «Наш свет праз дваццаць гадоў» з прывабнымі апісаннямі «камуністычнага» жыцця і паспеў зняць з яе ўраджай да таго, як Хрушчова звольнілі.

Аднак вернемся да самога вялікага плана. Загадкава ў ім можа выглядаць хіба толькі ярка распісаная шчодрасць да народу. Сталін трымаў падданых у беднасці, а Хрушчоў раптам пачаў абяцаць «найвышэйшы ўзровень жыцця ў параўнанні з любой краінай капіталізму».

Гэта была ўтопія. Але яна ўзнікла не на пустым месцы.

У імперыі экстрапаляцый

Пра прычыны спрачаюцца, але сам факт неаспрэчны: напрыканцы 1940-х пасляваеннае аднаўленне скончылася, а рост савецкай эканомікі зусім не запаволіўся. Яна і далей лезла ўгару. У начальства ўпершыню пасля «вялікага пералому» з’явілася магчымасць пусціць яго плады не толькі на ўзбраенні, але і падзяліцца з народам. І ў эпоху Адлігі скарыстацца гэтай магчымасцю захацелі ўсе пераемнікі Сталіна.

Разыходжанні ў экспертных уяўленнях пра савецкія тэмпы ў тыя гады даволі вялікія. Найбольш праўдападобнымі лічу здагадкі Рыгора Ханіна. Разлік уздыму савецкага ВУП за 1953–1961 гады (гл. дыяграму ніжэй) грунтуецца на яго ацэнках. Ён прыблізны, але на якасным узроўні дакладны. Лічбы, што датычацца іншых дзяржаў, у гэтай табліцы больш надзейныя.

СССР і дзяржавы-канкурэнты ў эпоху Адлігі

Як бачым, СССР у тыя гады быў не адзінай краінай эканамічнага цуду. ЗША, а таксама Кітай (праз тагачасныя свае эксперыменты) сапраўды выраслі мала. Затое заходнія немцы не саступалі Савецкаму Саюзу па тэмпах, а японцы, магчыма, і абганялі.

Таму, скарыстаўшы параду Струмілiна звярнуцца да экстрапаляцыі, Хрушчоў атрымліваў непрыемны сюрпрыз прынамсі з часткай дзяржаў. Але ён экстрапаляцыямі відавочна карыстаўся, і мы зробім тое самае.

Паследуем прадпісанню Струмілiна і палічым, на колькі б выраслі савецкія індыкатары, калі б звыштэмпы 1953–1961 гадоў пратрымаліся яшчэ 20 гадоў. І параўнаем іх з індыкатарамі хрушчоўскай праграмы. Каб зусім не сысці ў фантастыку, у табліцы ніжэй валоўныя паказчыкі хрушчоўскага плана пералічаныя ў дададзеныя вартасці. Гэта зрабіла іх крыху больш сціплымі, чым у арыгінале.

З табліцы бачым, што нават метадам экстрапаляцый не дасягнуць тых тэмпаў, якія пастаўлены ў дваццацігадовы план Хрушчова.

ВУП і прамысловая вытворчасць больш-менш падобныя, а астатнія індыкатары і асабліва прадукцыйнасць працы ў хрушчоўскім плане выглядаюць фантастычна нават побач з непаўторнымі тэмпамі Адлігі.

Эксперты таксама мараць

Калі б Хрушчоў не паленаваўся ўнікнуць у дэталі, то выявіў бы, што прадукцыйнасць працы ў савецкай прамысловасці (па дададзеных вартасцях на работніка) у 1961-м была ўсяго ў 1,7 раза вышэйшая, чым за паўстагоддзя да таго, у 1913-м. А ў сельскай гаспадарцы — толькі ў 1,6 раза. Абяцаць чатырохкратны іх рост у найбліжэйшыя 20 гадоў мог толькі вельмі гаваркі чалавек.

Сіла эканомікі савецкай дзяржавы была не ў прадукцыйнасці працы. Рост прамысловай вытворчасці ў 12 разоў з 1913 да 1961-га быў магчымы толькі з-за сямiразовага (!) павелічэння прамысловага персаналу. Да пачатку 1960-х магчымасці і далей яго нарошчваць заканчваліся. Вёска ўжо абязлюдзела. А разліку на хуткі рост прадукцыйнасці быць не магло. Сістэма была пад гэта не завостраная.

Але ці быў Хрушчоў большым утопістам, чым Пуцін? Наваўрад. Пуцiн таксама не ўнікае ў дэталі, калі яму чагосьці моцна хочацца ад сваёй народнай гаспадаркі.

Ды і заходнія эксперты на пачатак 1960-х марылі разам з Хрушчовым. Яны разумелі савецкія эканамічныя перспектывы ніяк не лепш, чым цяперашнія эксперты разумеюць цяперашнія расійскія.

Пол Самуэльсан у сваім самым уплывовым у свеце падручніку эканомікі (версіі 1961-га) дапускаў сцэнар, у якім дынамічны Савецкі Саюз абгоніць загрузлыя ў застое Злучаныя Штаты. А Абрам Бергсан, самы паважаны амерыканскі аналітык савецкай эканомікі, быў яшчэ больш канкрэтным і ў 1960-м сцвярджаў, што «Саветы, верагодна, дагоняць Злучаныя Штаты ў 1980-я».

Ваяўнічасць з прысмакам міралюбства

Толькі ў 1963-м, калі паўгалодны СССР пачаў закупляць амерыканскае і канадскае зерне, у ЗША пачалі падазраваць, што савецкія эканамічныя справы не бліскучыя, і ЦРУ восенню таго года нават выпусціла пра гэта мемарандум. Але двума гадамі раней, калі Хрушчоў на сваім з’ездзе ўрэгуляваў дэталі будаўніцтва «камунізму», у амерыканскіх разведчыкаў такіх падазрэнняў не было.

І без таго ім у тыя дні было чым заняцца. Берлінскі крызіс ішоў па нарастаючай. Якраз 27 кастрычніка 1961-га, у разгар XX з’езда, амерыканскія і савецкія танкі сталі адзін насупраць аднаго ў Берліне каля КПП «Чарлі». Лічыцца, што ў той дзень дзяржавы падступіліся да ядзернай вайны ўпрытык.

У гэтым была логіка. Хрушчоўскі «камунізм», як і пуцінскія «традыцыйныя каштоўнасці», задумваўся не дзеля таго, каб засяродзіцца на хатніх справах, а каб атрымаць ачкі ў сусветнай барацьбе. Берлінская сцяна стала натуральным дапаўненнем да яго.

Спрачацца няма пра што, Адліга несла ў сабе і прысмак міралюбства. Савецкія ваенныя выдаткі знізіліся з 24% ВУП на пачатку 1950-х да 15% ВУП у 1961-м (у ЗША за тыя ж гады яны скараціліся з 14% да 9% ВУП). Але гэта і быў той мінімум, далей за які нават і адлігічны рэжым пайсці не мог. У тым жа 1961-м савецкія ўзброеныя сілы павялічыліся з 3 млн да 3,8 млн чалавек (у ЗША яны засталіся ранейшымі — 2,5 млн).

Падвядзем вынік. «Камунізм» Мікіты Хрушчова быў, вядома, фантазіяй, але не нашмат большай, чым утопіі іншых рэжымаў Расійскай дзяржавы, уключаючы і пуцінскі.

Як і многія з гэтых утопій, «камунізм» быў некампетэнтны, але адлюстроўваў настроі і інтарэсы дзяржаўных верхавін. Як і ўсе яны, ён быў нацэлены на падаўленне шараговага чалавека і падпарадкаванне яго нейкім зверху спушчаным дзіўным задачам. І, як усе без выключэння расійскія казённыя ўтопіі, прэтэндаваў на захоп нечага чужога.

***

Кароткая эпапея з «камунізмам» вылучалася тым, што гэта быў апошні выпадак, калі дзяржава шчыра лічыла сябе дастаткова моцнай і пераканаўчай, каб узначаліць свет.

Гэтай веры ў сябе і гэтай сілы больш няма. Пуцінская ўтопія куды агіднейшая. Яна нацэлена толькі на тое, каб знешняму свету максімальна напакосціць. Але па сваёй глыбіннай сутнасці яны падобныя.

Сяргей Шэлін, The Moscow Times

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]