Яшчэ адзін крызіс пуцінскай Расіі

Вайна дабралася да кніжных паліц.

Шмат напісана пра пакуты расійскай нафтаперапрацоўкі і шэрагу іншых галін. Для параўнання — некалькі лічбаў і тэзісаў пра расійскае кнігавыданне/кнігагандаль. Бо бытуе ўстойлівае меркаванне, што ва Украіне ўсё дрэнна, а там у гэтай сферы ўсё добра. Аказваецца — не ўсё.

Фонд Карнегі месяц таму апублікаваў матэрыял Галіны Юзэфовіч, дзе сабраны шэраг карысных заўваг. Таксама літаральна ўчора на кніжным кірмашы ў Маскве расійскае Мінліч і монструозны кангламерат «Эксмо» падзяліліся фактамі/тэндэнцыямі. З улікам кантэксту атрымліваецца вось што.

Кніжная галіна ў РФ доўгі час абапіралася на значную падтрымку дзяржавы. Экспансія, «мяккая сіла», усё гэта. Але ў апошнія гады сітуацыя пагоршылася ў выніку супадзення цэлага комплексу палітычных і эканамічных фактараў.

Усё абвастрылася з 2022 года. Нечакана, праўда?

Адбыўся разрыў часткі сувязяў з заходнімі партнёрамі. Але гэта палова бяды. Асноўны негатыў прадукуюць расійскія асаблівасці.

1. З 2022 года ўводзяцца абмежаванні на кнігі, дзе фігуруюць або да стварэння якіх маюць дачыненне розныя, на думку Крамля, недапушчальныя суб’екты/аб’екты: інагенты, непажаданыя арганізацыі, ЛГБТ, псіхактыўныя рэчывы… Напрыклад, з сакавіка 2026 года кнігагандлярам прадпісана маркіраваць і адасабляць выданні, дзе фігуруюць наркотыкі.

Прыгажосць у тым, што нарматыўная база пабудавана на палажэннях, якія можна гібка трактаваць. Напрыклад, «узгадванне» наркотыкаў — гэта адна маркіроўка і адна адказнасць у выпадку парушэнняў. А вось «прапаганда» — значна жорстчэй. Адрозніць узгадванне ад прапаганды «правільна» могуць толькі правяраючыя/каральныя органы. І ўсё.

Адно — некарэктна пазначыць інагента і атрымаць штраф. Сусім іншае — схапіць абвінавачанне ў садзейнічанні непажаданай арганізацыі. Гэта вельмі блізка да турмы.

Асобная «прыгажосць» — дэ-факта няма ніякіх тэрмінаў даўнасці і абмежаванняў у часе. Спісы ненадзейных персанажаў раптоўна разрастаюцца. Даводзіцца не толькі маркіраваць, але і вымаць надрукаваныя кнігі, якія літаральна ўчора не неслі ніякай пагрозы, а сёння з’яўляюцца падставай для прэтэнзій з боку дзяржавы.

Прасцей не звязвацца і прэвентыўна зачыщаць усё падазронае.

Наступствы?

Цытата з Юзэфовіч: «Пры літаральным выкананні закона аб непажаданых арганізацыях навуковыя і публічныя бібліятэкі рызыкуюць страціць 10–15% сваіх фондаў, а некаторыя муніцыпальныя … усе 50%, а то і 70%. Перш за ўсё, як ні парадаксальна, пад удар трапляе руская класіка. Менавіта яе перавыданні і закупкі для бібліятэк у 1990-я і 2000-я гады актыўна фінансавалі замежныя інстытуцыі»…

2. У 2026 годзе пагоршыліся эканамічныя ўмовы. Выдаўцы і кнігагандляры апынуліся пад прэсам тых падаткаў, якія Крэмль павысіў/увёў для фінансавання вайны. Ад высокага ПДВ да неабходнасці плаціць падаткі з істотна меншага абароту. І г.д.

Асартымент кніг скараціўся на 11% у параўнанні з мінулым годам. Сукупны наклад усіх выдадзеных у Расіі кніг скараціўся на 26%. Гэта найгоршы вынік за пяць гадоў, «уключаючы кавідныя гады». Сярэдні наклад кнігі ўпаў на 16,9% — апошні раз супастаўныя лічбы былі падчас крызісу 2008–2009 гадоў. У першым квартале 2026 года кнігі даражэлі на 18,5% хутчэй, чым за аналагічны перыяд годам раней…

3. Дадаліся кінетычныя санкцыі супраць лагістыкі, якая абслугоўвае расійскую акупацыйную групоўку, ад чаго пацярпеў і кнігагандаль.

У 2025 г. у Расіі 54% кніжнага рынку, або 59,8 млрд руб., склалі продажы папяровых кніг на маркетплэйсах.

У студзені — ліпені 2026 г. продажы кніг на Wildberries выраслі на 18% у грашах і на 23% у штуках, усяго за гэты перыяд на маркетплэйсе было замоўлена 85 млн экзэмпляраў.

У студзені — ліпені продажы кніг на Ozon «выраслі на 20%».

А потым «відаць, нешта здарылася» (с).

Расійскія выдаўцы ацэньваюць згарэлае ў 14–15 млн экзэмпляраў прыкладна ў 6 млрд рублёў. Плюс змянілася мадэль працы платформаў, вырастуць выдаткі.

Як вынік: чакаюць падзенне камерцыйных продажаў папяровых кніг на 4,4% у грашах у параўнанні з 2025 г. да 106 млрд руб. (без уліку інфляцыі і росту выдаткаў), у экзэмплярах — на 9,4% да 209 млн штук.

Але гэта ж не мяжа.

4. Яшчэ адно веянне часу, на якое скардзяцца слупы кніжнага рынку РФ, — растуць праблемы з кадрамі, людзі змяняюць прафесію. Не толькі праз нізкія даходы — многіх стаміла нарастаючае цемрашальства, калі трэба зноў і зноў прачэсваць тэксты на прадмет узніклых кампраметуючых абставінаў, якія заўтра зноў змяняцца…

Вынік (паводле Юзэфовіч): «…У перакладзе на зразумелую мову гэта азначае, што выдаўцы сталі выпускаць значна менш розных кніг, наклады гэтых кніг таксама сталі значна меншыя, расійскія чытачы купляюць іх значна менш, а кнігі сталі значна даражэйшыя».

У сукупнасці гэта вядзе і да закрыцця кнігарняў, і да адтоку аўтараў, і да мноства іншых праблем.

Расія, нават з улікам унутраных нюансаў і сусветных тэндэнцый да змены спосабаў спажывання кантэнту, была краінай, дзе шмат чыталі. Кнігі — хоць і не бензін, але гэтая сітуацыя — чарговы раздражняльнік, чарговая кропля.

Пытанне «дзеля чаго ўсё гэта?» узнікае ў ўсё новых і новых сферах…

Аляксей Копыцько, Telegram

Вы можаце падтрымаць сайт Charter97.org наступным чынам:

РАЗЛІКОВЫ МУЛЬТЫВАЛЮТНЫ РАХУНАК ДЛЯ АХВЯРАВАННЯЎ:

Назва банка: Bank Millennium S.A.
Адрас: ul. Stanislawa Zaryna, 2A, 02-593, Warszawa
IBAN: PL97116022020000000216711123
SWIFT: BIGBPLPW
Імя ўладальніка рахунку: Fundacja “KARTA ‘97”
рызначэнне аплаты: Darowizna na cele statutowe

Звязацца з намі можна праз адрас [email protected]